២. មាលុក្យបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៩៥. អបសាទេតីតិ តជ្ជេតិ. ឧស្សាទេតីតិ ឧក្កំសេតិ. អយំ កិរ ថេរោ មាលុក្យបុត្តោ. បមជ្ជិត្វាតិ យោនិសោមនសិការស្ស អននុយុជ្ជនេន បមជ្ជិត្វា.

យត្រាតិ បច្ចត្តំ វចនាលង្ការេ. នាមាតិ អសម្ភាវនេ អបសាទនបក្ខេ, ឧស្សាទនបក្ខេ បន សម្ភាវនេ. កិំ ជាតន្តិ កិំ តេន មហល្លកភាវេន ជាតន្តិ មហល្លកភាវំ តិណាយបិ អមញ្ញមានោ វទតិ. តេនាហ ‘‘យទិ…បេ… អនុគ្គណ្ហន្តោ’’តិ. អនុគ្គណ្ហន្តោតិ អចិន្តេន្តោ. មាទិសានំ ភគវតោ ឱវាទោ ឧបការាវហោតិ ឯតរហិ ឱវាទញ្ច បសំសន្តោ.

‘‘អទិដ្ឋា អទិដ្ឋបុព្ពា’’តិអាទិនា បរិកប្បវសេន វុត្តនិទស្សនំ ‘‘យថា ឯតេសុ ឆន្ទាទយោ ន ហោន្តិ, ឯវមិតរេសុបិ បរិញ្ញាតេសូ’’តិ នយបដិបជ្ជនត្ថំ, តេសម្បិ ឥមេហិ សមានេតព្ពត្តា. តេន វុត្តំ ‘‘សុបិនកូបមា កាមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤៦; បាចិ. ៤១៧; ចូឡវ. ៦៥).

ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស រូបាយតនំ យត្តកោ គហណាការោ, តត្តកំ. កិត្តកំ បមាណន្តិ អត្តសំវេទិយំ បរស្ស ន ទិសិតព្ពំ, កប្បនាមត្តំ រូបំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណំ ហី’’តិអាទិ. រូបេតិ រូបាយតនេ. រូបមត្តមេវាតិ នីលាទិភេទំ រូបាយតនមត្តំ, ន នីលាទិ. វិសេសនិវត្តនត្ថោ ហិ អយំ មត្ត-សទ្ទោ. យទិ ឯវំ, ឯវ-ការោ កិមត្ថិយោ? ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ហិ រូបាយតនេ លព្ភមានម្បិ នីលាទិវិសេសំ ‘‘ឥទំ នីលំ នាម, ឥទំ បីតំ នាមា’’តិ ន គណ្ហាតិ. កុតោ និច្ចានិច្ចាទិសភាវត្ថន្តិ សំហិតស្សបិ និវត្តនត្ថំ ឯវការគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘ន និច្ចាទិសភាវ’’ន្តិ. សេសវិញ្ញាណេហិបីតិ ជវនវិញ្ញាណេហិបិ.

ទិដ្ឋំ នាម ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបាយតនស្ស ទស្សនន្តិ កត្វា. តេនាហ ‘‘រូបេ រូបវិជានន’’ន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណមត្តមេវាតិ យត្តកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបាយតនេ គហណមត្តំ, តំមត្តមេវ មេ សព្ពំ ចិត្តំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ‘‘រាគាទិរហេនា’’តិ វា បាឋោ. ទិដ្ឋំ នាម បទត្ថតោ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋំ រូបំ. តត្ថេវាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋមត្តេ រូបេ. ចិត្តត្តយំ ទិដ្ឋមត្តំ នាម ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ រាគាទិវិរហេន បវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘យថា ត’’ន្តិ អាទិ.

មនោទ្វារាវជ្ជនេន វិញ្ញាតារម្មណំ វិញ្ញាតន្តិ អធិប្បេតំ រាគាទិវិរហេន វិញ្ញេយ្យតោ. តេនាហ ‘‘យថា អាវជ្ជនេនា’’តិអាទិ.

តទាតិ តស្មិំ កាលេ, ន តតោ បដ្ឋាយាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ទិដ្ឋមត្ត’’ន្តិអាទិនា យេសំ រាគាទីនំ និវត្តនំ អធិប្បេតំ, តេ ‘‘តេនា’’តិ ឯត្ថ ត-សទ្ទេន បច្ចាមសីយន្តីតិ ‘‘តេន រាគេន វា រត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ វិសយេ ភុម្មំ, វិសយភាវោ ច វិសយិនា សម្ពន្ធវសេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ វុត្តំ ‘‘បដិពទ្ធោ’’តិអាទិ.

សតីតិ រូបស្ស យថាសភាវសល្លក្ខណា សតិ មុដ្ឋា បិយនិមិត្តមនសិការេន អនុប្បជ្ជនតោ ន ទិស្សតិ នប្បវត្តតិ. អជ្ឈោសាតិ អជ្ឈោសាយ. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា អត្តនិយករណេន.

អភិជ្ឈា ច វិហេសា ចាតិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ – ‘‘អភិជ្ឈាយ ច វិហេសាយ ចា’’តិ. អត្ថវសេន វិភត្តិបរិណាមោតិ អាហ – ‘‘អភិជ្ឈាវិហេសាហី’’តិ. អាចិនន្តស្សាតិ វឌ្ឍេន្តស្ស. បដិស្សតោតិ បតិស្សតោ សព្ពត្ថ សតិយា យុត្តោ. សេវតោ ចាបីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អបិ-សទ្ទោ ច និបាតមត្តន្តិ ‘‘សេវន្តស្ស’’ឥច្ចេវ អត្ថោ វុត្តោ.

មាលុក្យបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.