៩. ថេរវគ្គោ

១. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

៨៣. បដិច្ចាតិ និស្សយំ កត្វា. ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ ទិដ្ឋិគ្គាហោ, ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានគ្គាហោ ច តណ្ហាវសេនេវ ហោន្តីតិ តណ្ហាបិ តថាបវត្តិយា បច្ចយភូតា តថាបវត្តិ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘អស្មីតិ ឯវំ បវត្តំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិបបញ្ចត្តយំ ហោតី’’តិ. ទហរសទ្ទោ ពាលទារកេបិ បវត្តតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. យុវាបិ ឯកោ អមណ្ឌនសីលោតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘មណ្ឌនកជាតិកោ’’តិ វុត្តំ. តេន មុខនិមិត្តបច្ចវេក្ខណស្ស សព្ភាវំ ទស្សេតិ. តន្តិ អាទាសមណ្ឌលំ ឱលោកយតោ. បរម្មុខំ ហុត្វា បញ្ញាយេយ្យាតិ យទិ បុរត្ថិមទិសាភិមុខំ ហុត្វា ឋិតំ, មុខនិមិត្តម្បិ បុរត្ថិមទិសាភិមុខមេវ ហុត្វា បញ្ញាយេយ្យាតិ អត្ថោ. យទិបិ បរស្ស សទិសស្ស មុខំ ភវេយ្យ, តថាបិ កាចិ អសទិសតា ភវេយ្យាតិ វុត្តំ ‘‘វណ្ណាទីហិ អសទិសំ ហុត្វា បញ្ញាយេយ្យា’’តិ. និភាសរូបន្តិ បដិភាសរូបំ. និភាសរូបំ តាវ កំសាទិមយេ បភស្សរេ មណ្ឌលេ បញ្ញាយតុ, ឧទកេ បន កថន្តិ ‘‘កេន ការណេនា’’តិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘មហាភូតានំ វិសុទ្ធតាយា’’តិ វទន្តោ តត្ថាបិ យថាលទ្ធបភស្សរភាវេនេវាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច មណ្ឌនជាតិកោ បុរិសោ វិយ បុថុជ្ជនោ, អាទាសតលាទយោ វិយ បញ្ចក្ខន្ធា, មុខនិមិត្តំ វិយ ‘‘អស្មី’’តិ គហណំ, មុខនិមិត្តំ ឧបាទាយ ទិស្សមានរូបាទិ វិយ ‘‘អស្មី’’តិ សតិ ‘‘អហមស្មី’’តិ ‘‘បរោស្មី’’តិអាទយោ គាហវិសេសា. អភិសមេតោតិ អភិសមិតោ, អយមេវ វា បាឋោ.

អានន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. តិស្សសុត្តវណ្ណនា

៨៤. មធុរកំ វុច្ចតិ កាយេ វិភារន្តិ អាហ – ‘‘មធុរកជាតោ វិយាតិ សញ្ជាតគរុភាវោ វិយា’’តិ. គរុភាវេ សតិ លហុតា អនោកាសាវ, តថា មុទុតា កម្មញ្ញតា ចាតិ វុត្តំ ‘‘អកម្មញ្ញោ’’តិ. ‘‘កាយេ’’តិ អានេត្វា វត្តព្ពំ. ន បក្ខាយន្តីតិ បកាសា ហុត្វា ន ខាយន្តិ. តេនាហ ‘‘ន បាកដា ហោន្តី’’តិ. ឧបដ្ឋហន្តីតិ ឧបតិដ្ឋន្តិ. ន ទិស្សតីតិ គហណំ ន គច្ឆតិ. មហាវិចិកិច្ឆាតិ អដ្ឋវត្ថុកា សោឡសវត្ថុកា ច វិមតិ. ន ហិ ឧប្បជ្ជតិ បរិបក្កកុសលមូលត្តា.

កាមានមេតំ អធិវចនន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា យេន អធិប្បាយេន ភគវតា និន្នំ បល្លលំ កាមានំ និទស្សនភាវេន អាភតំ, តំ អធិប្បាយំ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តិស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. យមកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘គូថគតំ មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) យថា. ទិដ្ឋិគតំ នាម ជាតំ ខន្ធវិនិមុត្តស្ស សត្តស្ស គហិតត្តា.

កុបិតេតិ ទិដ្ឋិសង្ខាតរោគេន កុបិតេ. បគ្គយ្ហាតិ តេសំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ វិយ ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស សម្មុខា អត្តនោ លទ្ធិំ បគ្គយ្ហ ‘‘ឯវំ ខ្វាហ’’ន្តិ ឯវំ និច្ឆយេន វត្តុំ អសក្កោន្តោ.

អនុយោគវត្តំ នាម យេន យុត្តោ, តស្ស អត្តនោ គាហំ និជ្ឈានក្ខន្តិយាវ យាថាវតោ បវេទនំ. ថេរស្ស អនុយោគេ ភុម្មន្តិ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អាវុសោ យមកា’’តិអាទិនា ថេរេន កថិតបុច្ឆាយ ភុម្មនិទ្ទេសោ. សចេ តំ អាវុសោតិ ឥទន្តិ ‘‘សចេ តំ, អាវុសោ’’តិ ឯវមាទិកំ ឥទំ វចនំ. ឯតន្តិ យមកត្ថេរំ. អញ្ញន្តិ អរហត្តំ. វត្តព្ពាការេន វទន្តោ អត្ថតោ អរហត្តំ ព្យាករោន្តោ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយេន វទតិ.

ឯតស្ស បឋមមគ្គស្សាតិ ឯតស្ស ឥទានិយេវ តិបរិវដ្ដទេសនាវសានេ តយា អធិគតស្ស បឋមមគ្គស្ស. ចតូហិ យោគេហីតិ អត្តតោ បិយតោ ឧទាសិនតោ វេរិតោតិ ចតូហិបិ ឧប្បជ្ជនអនត្ថយោគេហិ.

ឧបេតីតិ តណ្ហុបយទិដ្ឋុបយេហិ ឧបាទិយតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវត្ថុំ បប្បោតិ. ឧបាទិយតីតិ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតិ. អធិតិដ្ឋតីតិ អភិនិវិស្ស តិដ្ឋតិ. កិន្តិ? ‘‘អត្តា មេ’’តិ. បច្ចត្ថិកា មេ ឯតេតិ ឯតេ រូបវេទនាទយោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា មយ្ហំ បច្ចត្ថិកា អនត្ថាវហត្តាតិ វិបស្សនាញាណេន ញត្វា. វិបស្សនាយ យោជេត្វាតិ វិបស្សនាយ ខន្ធេ យោជេត្វា.

យមកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អនុរាធសុត្តវណ្ណនា

៨៦. តស្សេវ វិហារស្សាតិ មហាវនេ យស្មិំ វិហារេ ភគវា វិហរតិ, តស្សេវ វិហារស្ស. ឥមេតិ អញ្ញតិត្ថិយា. យស្មា អយំ ថេរោ ឋបនីយំ បញ្ហំ ឋបនីយភាវេន ន ឋបេសិ, តស្មា. អញ្ញតិត្ថិយា…បេ… ឯតទវោចុំ. តេនាហ ‘‘ឯកទេសេន សាសនសមយំ ជានន្តា’’តិ.

គហិតមេវ ហោតិ តតោ បគេវ សិទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘តស្ស មូលត្តា’’តិ. ឯវន្តិ ‘‘ទុក្ខញ្ចេវ បញ្ញបេមិ, ទុក្ខស្ស ច និរោធ’’ន្តិ ឯវំ. វដ្ដវិវដ្ដមេវាតិ បញ្ចន្នំ បន ខន្ធានំ សមនុបស្សនាយ វសេន វដ្ដំ, ‘‘ឯវំ បស្ស’’ន្តិអាទិនា វិវដ្ដំ កថិតមេវ.

អនុរាធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. វក្កលិសុត្តវណ្ណនា

៨៧. នគរមជ្ឈេ មហាអាពាធោ ឧប្បជ្ជីតិ នគរមជ្ឈេន អាគច្ឆន្តោ កម្មសមុដ្ឋានោ មហន្តោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជតិ. សមន្តតោ អធោសីតិ សព្ពភាគេន បរិប្ផន្ទិ. ឥរិយាបថំ យាបេតុន្តិ សយននិសជ្ជាទិភេទំ ឥរិយាបថំ បវត្តេតុំ. និវត្តន្តីតិ ឱសក្កន្តិ, បរិហាយន្តីតិ អត្ថោ. អធិគច្ឆន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ. សត្ថុ គុណសរីរំ នាម នវវិធលោកុត្តរធម្មាធិគមមូលន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘នវវិធោ ហិ…បេ… កាយោ នាមា’’តិ, យថា សត្តានំ កាយោ បដិសន្ធិមូលកោ.

កាឡសិលាយំ កតវិហារោ កាឡសិលាវិហារោ. មគ្គវិមោក្ខត្ថាយាតិ អគ្គមគ្គវិមោក្ខាធិគមាយ. ទេវតាតិ សុទ្ធាវាសទេវតា. អលាមកំ នាម បុថុជ្ជនកាលកិរិយាយ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ. ឯកំ ទ្វេ ញាណានីតិ ឯកំ ទ្វេ បច្ចវេក្ខណញាណានិ សភាវតោ អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិ, អយំ ធម្មតា. មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណានិ តំតំមគ្គវុដ្ឋានេ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯវ. ឯកំ ទ្វេតិ វចនំ ឧប្បន្នភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ធូមាយនភាវោ ធូមាការតា, តថា តិមិរាយនភាវោ.

វក្កលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អស្សជិសុត្តវណ្ណនា

៨៨. បស្សម្ភិត្វាតិ និរោធេត្វា. នោ ច ស្វាហន្តិ នោ ច សុ អហំ. បរិហាយិ កុប្បធម្មត្តា. ឯតន្តិ សមាធិមត្តសារំ, សីលមត្តេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. កថំ ហោតីតិ កថំ អភិនន្ទនា ហោតិ. ទុក្ខំ បត្វាតិ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុ សុខំ បត្ថេតិ ‘‘ឯវំ មេ ទុក្ខបរិឡាហោ ន ភវិស្សតី’’តិ. យទគ្គេនាតិ យេន ភាគេន. ‘‘ទុក្ខំ បត្ថេតិយេវា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘សុខវិបរិណាមេន ហី’’តិអាទិ. សុខវិបរិវត្តេ សុខវិបរិណាមទុក្ខំ, តស្មា សុខំ អភិនន្ទន្តោ អត្ថតោ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាម.

អស្សជិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ខេមកសុត្តវណ្ណនា

៨៩. អត្តនិយន្តិ ទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ សន្តកំ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ បរិក្ខារជាត’’ន្តិ. តណ្ហាមានោ អធិគតោ អរហត្តស្ស អនធិគតត្តា, នោ ទិដ្ឋិមានោ អធិគតោ, តថា កាមរាគព្យាបាទាបិ. អនាគាមី កិរ ខេមកត្ថេរោ, ‘‘សកទាគាមី’’តិ កេចិ វទន្តិ. សន្ធាវនិកាយាតិ សញ្ចរណេន. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ គមនាគមនេនា’’តិ. ចតុក្ខត្តុំ គមនាគមនេនាតិ ចតុក្ខត្តុំ គមនេន ច អាគមនេន ច. តេនាហ – ‘‘តំ ទិវសំ ទ្វិយោជនំ អទ្ធានំ អាហិណ្ឌី’’តិ. ញត្វាតិ អជ្ឈាសយំ ញត្វា. ថេរោតិ ខេមកត្ថេរោ.

រូបមេវ អស្មីតិ វទតីតិ រូបក្ខន្ធមេវ ‘‘អស្មី’’តិ គាហស្ស វត្ថុំ កត្វា វទតិ. អធិគតោ តណ្ហាមានោ.

អណុសហគតោតិ អណុភាវំ គតោ. តេនាហ ‘‘សុខុមោ’’តិ. តយោ ខារា វិយ តិស្សោ អនុបស្សនា ចិត្តសំកិលេសស្ស វិសោធនតោ. សីលគន្ធាទីហិ គុណគន្ធេហិ.

កថេតុន្តិ ឧទ្ទេសវសេន កថេតុំ. បកាសេតុន្តិ និទ្ទេសវសេន តមត្ថំ បកាសេតុំ. ជានាបេតុន្តិ ការណវសេន ជានាបេតុំ. បតិដ្ឋាបេតុន្តិ កថាបេតុំ. វិវដំ កាតុន្តិ ឧទាហរណំ វណ្ណេត្វា បាកដំ កាតុំ. សុវិភត្តំ កាតុន្តិ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ សុដ្ឋុ, វិភត្តំ កាតុំ. ឧត្តានកំ កាតុន្តិ ឧបនយនិគមេហិ តមត្ថំ វិភូតំ កាតុំ. អញ្ញេន នីហារេនាតិ វិបស្សនាវិមុត្តេន ចិត្តាភិនីហារេន.

ខេមកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៩០. មក្ខីតិ គុណមក្ខនលក្ខណេន មក្ខេន សមន្នាគតោ. បឡាសីតិ យុគគ្គាហលក្ខណេន បឡាសេន សមន្នាគតោ. ឯតំ អវោចាតិ ‘‘ឱវទន្តុ មំ…បេ… បស្សេយ្យ’’ន្តិ ឯតំ អវោច.

ថេរន្តិ ឆន្នត្ថេរំ. អត្តនោ ទុគ្គហណេន កញ្ចិ ឧបារម្ភម្បិ ករេយ្យ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ កិរ នេសំ អហោសី’’តិអាទិ. និទ្ទោសមេវស្ស កត្វាតិ អាទិតោ អនុរូបត្តមេវ កត្វា សទ្ធម្មំ កថេស្សាមាតិ.

បរិតស្សនា ឧបាទានន្តិ ភយបរិតស្សនា ទិដ្ឋុបាទានំ. អនត្តនិ សតិ អនត្តកតានិ កម្មានិ កមត្តានំ ផុសិស្សន្តីតិ ភយបរិតស្សនា ចេវ ទិដ្ឋុបាទានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ. បដិនិវត្តតីតិ យថារទ្ធវិបស្សនាតោ បដិនិវត្តតិ, នាសក្ខីតិ អត្ថោ. កស្មា បនេតស្ស វិបស្សនមនុយុញ្ជន្តស្ស ឯវំ អហោសីតិ តត្ថ ការណំ វទតិ ‘‘អយំ កិរា’’តិអាទិនា. ឯវន្តិ ‘‘កោ នុ ខោ មេ អត្តា’’តិ ឯវំ ន ហោតិ. តាវតិកា វិស្សត្ថីតិ ‘‘មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេតូ’’តិ វុត្តវិស្សាសោ អត្ថីតិ អត្ថោ. ឥទំ កច្ចានសត្ថំ អទ្ទសាតិ យោជនា. ‘‘ទ្វយនិស្សិតោ, កច្ចាន, លោកោ’’តិអាទិ ទិដ្ឋិវិនិវេឋនា. ‘‘ឯតេ តេ, កច្ចាន, ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មា’’តិអាទិ ពុទ្ធពលទីបនា.

ឆន្នសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. រាហុលសុត្តាទិវណ្ណនា

៩១-៩២. ឯតានិ សុត្តានិ. ឥធាគតានីតិ ឥមស្មិំ វគ្គេ អានីតានិ សង្គីតិការេហីតិ.

រាហុលសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ថេរវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.