៨. ខជ្ជនីយវគ្គោ

១-៣. អស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា

៧៣-៧៥. ចតុសច្ចមេវ កថិតំ អស្សាទាទីនញ្ចេវ សមុទយាទីនញ្ច វសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា. យស្មា អស្សាទោ សមុទយសច្ចំ, អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចំ, និស្សរណំ មគ្គសច្ចំ និរោធសច្ចញ្ចាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ; ទុតិយេ សមុទយស្សាទោ សមុទយសច្ចំ, អាទីនវោ ទុក្ខសច្ចំ, អត្ថង្គមោ និរោធសច្ចំ, និស្សរណំ មគ្គសច្ចន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ; តតិយំ អរិយសាវកស្សេវ វសេន វុត្តំ.

អស្សាទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អរហន្តសុត្តវណ្ណនា

៧៦. យត្តកា សត្តាវាសាតិ តស្មិំ តស្មិំ សត្តនិកាយេ អាវសនដ្ឋេន សត្តា ឯវ សត្តាវាសា. តេន យត្តកា សត្តាវាសា, តេហិ សព្ពេហិបិ ឯតេ អគ្គា ឯតេ សេដ្ឋា, យេ ឥមេ អរហន្តាតិ ទស្សេតិ. បុរិមនយេនេវាតិ បុរិមស្មិំ សត្តដ្ឋានកោសល្លសុត្តេ វុត្តនយេន.

តទត្ថបរិទីបនាហីតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ បរិញ្ញាយ. តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតិ. អស្មិមានោ សមុច្ឆិន្នោ’’តិអាទិនា តស្ស យថានិទ្ទិដ្ឋស្ស សុត្តស្ស អត្ថទីបនាហិ ចេវ ‘‘អនេជំ តេ អនុប្បត្តា, ចិត្តំ តេសំ អនាវិល’’ន្តិអាទិនា វិសេសត្ថបរិទីបនាហិ ច. ឈានមគ្គផលបរិយាបន្នំ អតិសយិតសុខំ ឯតេសមត្ថីតិ សុខិនោតិ អាហ ‘‘ឈាន…បេ… សុខិតា’’តិ. តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតីតិ ឯត្ថ តេសំ អបាយទុក្ខជនិកា តណ្ហា ន វិជ្ជតីតិ វុត្តំ. វដ្ដមូលិកាយ តណ្ហាយ អភាវា ‘‘នន្ទី តេសំ ន វិជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ វុច្ចតីតិ. ឥមស្សបីតិ បិ-សទ្ទេន ទុក្ខស្សាភាវេនបីតិ ទុក្ខាភាវោ វិយ វដ្ដមូលិកតណ្ហាភាវោ សម្បិណ្ឌីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន ហិ តេ អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិយា អច្ចន្តសុខិតា ឯវាតិ វុច្ចន្តីតិ. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនយប្បវត្តិយា នវវិធោ. ញាណេនាតិ អគ្គមគ្គញ្ញាណេន.

អរហត្តំ អនុប្បត្តា. អលិត្តាតិ អមក្ខិតា. ព្រហ្មភូតាតិ ព្រហ្មភាវំ បត្តា, ព្រហ្មតោ វា អរិយមគ្គញាណតោ ភូតា អរិយាយ ជាតិយា ជាតា. សត្ត សទ្ធម្មា គោចរោ បវត្តិដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ សត្តសទ្ធម្មគោចរា.

និរាសង្កចារោ នាម គហិតោ កុតោចិបិ តេសំ អាសង្កាយ អភាវតោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ ទសហិ អង្គេហិ សម្មាវិមុត្តិ-សម្មាញាណបរិយោសានេហិ. ‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិអាទីហិ ចតូហិ ការណេហិ. តណ្ហា តេសំ ន វិជ្ជតីតិ ឥទម្បិ តណ្ហាបហានស្ស ពហូបការតាទស្សនំ. តេនាហ ‘‘ទាសការិកា តណ្ហាបិ តេសំ នត្ថី’’តិ.

ន វិកម្បន្តិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា.

ឧទ្ធំ តិរិយំ អបាចីនន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឧទ្ធំ វុច្ចតី’’តិអាទិនា រូបមុខេន អត្តភាវំ គហេត្វា បវត្តោ បឋមនយោ. កាលត្តយវសេន ធម្មប្បវត្តិំ គហេត្វា បវត្តោ ទុតិយនយោ. ឋានវសេន សកលលោកធាតុំ គហេត្វា បវត្តោ តតិយនយោ. ពុទ្ធាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ ពុទ្ធវន្តោ.

សីហនាទសមោធានន្តិ សីហនាទានំ សំកលនំ. លោកេ អត្តនោ ឧត្តរិតរស្សាភាវា អនុត្តរា. ឧត្តរោ តាវ តិដ្ឋតុ បុរិសោ, សទិសោបិ តាវ នត្ថីតិ អសទិសា. សកលម្បិ ភវំ ឧត្តរិត្វា ភវបិដ្ឋេ ឋត្វា វិមុត្តិសុខេន សុខិតត្តាទិវសេន ឯកវីសតិយាការេហិ សីហនាទំ នទន្តិ.

អរហន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយអរហន្តសុត្តវណ្ណនា

៧៧. សុទ្ធិកមេវាតិ សុទ្ធសំខិត្តពន្ធមេវ កត្វា.

ទុតិយអរហន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សីហសុត្តវណ្ណនា

៧៨. សីហោតិ បរិស្សយសហនតោ បដិបក្ខហននតោ ច ‘‘សីហោ’តិ លទ្ធនាមោ មិគាធិបតិ. ចត្តារោតិ ច សមានេបិ សីហជាតិកភាវេ វណ្ណវិសេសាទិសិទ្ធេន វិសេសេន ចត្តារោ សីហា. តេ ឥទានិ នាមតោ វណ្ណតោ អាហារតោ ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតសីហំ នានប្បការតោ វិភាវេតុំ ‘‘តិណសីហោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តិណភក្ខោ សីហោ តិណសីហោ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘សាកបត្ថិវោ’’តិ. កាឡវណ្ណតាយ កាឡសីហោ. តថា បណ្ឌុសីហោ. តេនាហ ‘‘កាឡសីហោ កាឡគាវិសទិសោ, បណ្ឌុសីហោ បណ្ឌុបលាសវណ្ណគាវិសទិសោ’’តិ. រត្តកម្ពលស្ស វិយ កេសរោ កេសរកលាបោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កេសរី. លាខារសបរិកម្មកតេហិ វិយ បាទបរិយន្តេហីតិ យោជនា.

កម្មានុភាវសិទ្ធអាធិបច្ចមហេសក្ខតាហិ សព្ពមិគគណស្ស រាជា សុវណ្ណគុហតោ វាតិអាទិ ‘‘សីហស្ស វិហារោ កិរិយា ឯវំ ហោតី’’តិ កត្វា វុត្តំ.

សមំ បតិដ្ឋាបេត្វាតិ សព្ពភាគេហិ សមមេវ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា. អាកឌ្ឍិត្វាតិ បុរតោ អាកឌ្ឍិត្វា. អភិហរិត្វាតិ អភិមុខំ ហរិត្វា. សង្ឃាតន្តិ វិនាសំ. វីសតិយដ្ឋិកំ ឋានំ ឧសភំ.

សមសីហោតិ សមជាតិកោ សមភាគោ ច សីហោ. សមានោស្មីតិ ទេសនាមត្តំ, សមប្បភាវតាយបិ ន ភាយតិ. សក្កាយទិដ្ឋិពលវតាយាតិ ‘‘កេ អញ្ញេ អម្ហេហិ ឧត្តរិតរា, អថ ខោ មយមេវ មហាពលា’’តិ ឯវំ ពលាតិមាននិមិត្តាយ អហង្ការហេតុភូតាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា ពលភាវេន. សក្កាយទិដ្ឋិបហីនត្តាតិ សក្កាយទិដ្ឋិយា បហីនត្តា និរហង្ការត្តា អត្តសិនេហស្ស សុដ្ឋុ សមុគ្ឃាដិតត្តា ន ភាយតិ.

តថា តថាតិ សីហសទិសតាទិនា តេន តេន បការេន អត្តានំ កថេសីតិ វត្វា តមត្ថំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សីហោតិ ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

កតាភិនីហារស្ស លោកនាថស្ស ពោធិយា និយតភាវប្បត្តិយា ឯកន្តភាវីពុទ្ធភាវោតិ កត្វា ‘‘តីសុ បាសាទេសុ និវាសកាលោ, មគធរញ្ញោ បដិញ្ញាទានកាលោ, បាយាសស្ស បរិភុត្តកាលោ’’តិអាទិនា អភិសម្ពោធិតោ បុរិមាវត្ថាបិ សីហសទិសំ កត្វា ទស្សិតា. ភាវិនិ, ភូតោបចារោបិ ហិ លោកវោហារោ. វិជ្ជាភាវសាមញ្ញតោ ភូតវិជ្ជា ឥតរវិជ្ជាបិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បដិច្ចសមុប្បាទសម្មសនតោ តំ បុរេតរំ សិទ្ធំ វិបាកំ វិយ កត្វា អាហ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា វិសោធេត្វា’’តិ. អនុលោមបដិលោមតោ បវត្តញាណវសេន ‘‘យមកញាណមន្ថនេនា’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ វិហរន្តស្សាតិ អជបាលនិគ្រោធមូលេ វិហរន្តស្ស. ឯកាទសមេ ទិវសេតិ សត្តសត្តាហតោ បរំ ឯកាទសមេ ទិវសេ. អចលបល្លង្កេតិ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កបវត្តនត្ថំ និសិន្នបល្លង្កេ. តម្បិ ហិ កេនចិ អប្បដិវត្តិយធម្មចក្កបវត្តនត្ថំ និសជ្ជាតិ កត្វា វជិរាសនំ វិយ អចលបល្លង្កំ វុច្ចតិ. ឥមស្មិញ្ច បន បទេតិ ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិអាទិនយប្បវត្តេ ឥមស្មិំ សទ្ធម្មកោដ្ឋាសេ. ធម្មឃោសោ…បេ… ទសសហស្សិលោកធាតុំ បដិច្ឆាទេសិ ‘‘សព្ពត្ថ ឋិតា សុណន្តូ’’តិ អធិដ្ឋានេន. សោឡសហាការេហីតិ ‘‘ទុក្ខបរិញ្ញា, សមុទយប្បហានំ, និរោធសច្ឆិកិរិយា, មគ្គភាវនា’’តិ ឯវំ ឯកេកស្មិំ មគ្គេ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា សោឡសហិ អាការេហិ.

វុត្តោយេវ, ន ឥធ វត្តព្ពោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ច អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោតិ អារភិត្វា ឧទានដ្ឋកថាទីសុបិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. ៣៨) តថាគតបទស្ស អត្ថោ វុត្តោ ឯវ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិបិ ភគវា ន ពោធិបល្លង្កេ និសិន្នមត្តោវ អភិសម្ពុទ្ធោ ជាតោ, តថាបិ តាយ និសជ្ជាយ និសិន្នោវ បនុជ្ជ សព្ពបរិស្សយំ អភិសម្ពុទ្ធោ ជាតោ. តថា ហិ តំ ‘‘អបរាជិតបល្លង្ក’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា ‘‘យាវ ពោធិបល្លង្កា វា’’តិ វត្វា តេន អបរិតុស្សន្តោ ‘‘យាវ អរហត្តមគ្គញាណា វា’’តិ អាហ.

ឥតិ រូបន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ. តេន រូបំ សរូបតោ បរិមាណតោ បរិច្ឆេទតោ ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ រុប’’ន្តិអាទិ. ‘‘ឥទំ រូប’’ន្តិ ហិ ឥមិនា ភូតុបាទាយភេទរូបំ សរូបតោ ទស្សិតំ. ឯត្តកំ រូបន្តិ ឥមិនា តំ បរិមាណតោ ទស្សិតំ. តស្ស ច បរិមាណស្ស ឯកន្តភាវទស្សនេន ‘‘ន ឥតោ ភិយ្យោ រូបំ អត្ថី’’តិ វុត្តំ. សភាវតោតិ សលក្ខណតោ. សរសតោតិ សកិច្ចតោ. បរិយន្តតោតិ បរិមាណបរិយន្តតោ. បរិច្ឆេទតោតិ យត្តកេ ឋានេ តស្ស បវត្តិ, តស្ស បរិច្ឆេទនតោ. បរិច្ឆិន្ទនតោតិ បរិយោសានប្បត្តិតោ. តំ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ យថាវុត្តេន វិភាគេន. អយំ រូបស្ស សមុទយោ នាមាតិ អយំ អាហារាទិ រូបស្ស សមុទយោ នាម. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ. អត្ថង្គមោតិ និរោធោ. ‘‘អាហារសមុទយា អាហារនិរោធា’’តិ ច អសាធារណមេវ គហេត្វា សេសេ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ.

បណ្ណាសលក្ខណបដិមណ្ឌិតន្តិ បណ្ណាសឧទយព្ពយលក្ខណវិភូសិតំ សមុទយត្ថង្គមគហណតោ. ខីណាសវត្តាតិ អនវសេសំ សាវសេសញ្ច អាសវានំ បរិក្ខីណត្តា. អនាគាមីនម្បិ ហិ ភយំ ចិត្តុត្រាសោ ច ន ហោតីតិ. ញាណសំវេគោ ភយតូបដ្ឋានញាណំ. ឥតរេសំ បន ទេវានន្តិ អខីណាសវេ ទេវេ សន្ធាយ វទតិ. ភោតិ ធម្មាលបនមត្តន្តិ វាចសិកំ តថាលបនមត្តំ.

ចក្កន្តិ សត្ថុ អាណាចក្កំ, តំ បន ធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. តត្ថ អរិយសាវកានំ បដិវេធធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. ឥតរេសំ ទេសនាធម្មតោ អាគតន្តិ ធម្មចក្កំ. ទុវិធេបិ ញាណំ បធានន្តិ ញាណសីសេន វុត្តំ ‘‘បដិវេធញាណម្បិ ទេសនាញាណម្បី’’តិ. ឥទានិ តំ ញាណទ្វយំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘បដិវេធញាណំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា ចស្ស ញាណស្ស សុប្បដិវិទ្ធត្តា ភគវា តានិ សដ្ឋិ នយសហស្សានិ វេនេយ្យានំ ទស្សេតុំ សមត្ថោ អហោសិ, តស្មា តានិ សដ្ឋិ នយសហស្សានិ តេន ញាណេន សទ្ធិំយេវ សិទ្ធានីតិ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សដ្ឋិយា ច នយសហស្សេហិ បដិវិជ្ឈី’’តិ អាហ. តិបរិវដ្ដន្តិ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ច, បរិញ្ញេយ្យន្តិ ច, បរិញ្ញាតន្តិ ច ឯវំ តិបរិវដ្ដំ, តំយេវ ទ្វាទសាការំ. តន្តិ ទេសនាញាណំ បវត្តេតិ ឯស ភគវា. អប្បដិបុគ្គលោតិ បតិនិធិភូតបុគ្គលរហិតោ. ឯកសទិសស្សាតិ និព្ពិការស្ស.

សីហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ខជ្ជនីយសុត្តវណ្ណនា

៧៩. វិបស្សនាវសេនាតិ ឯតរហិ រូបវេទនាទយោ អនុស្សរិត្វា ‘‘បុព្ពេបាហំ ឯវំវេទនោ អហោសិ’’ន្តិ អតីតានំ រូបវេទនាទីនំ បច្ចុប្បន្នេហិ វិសេសាភាវទស្សនា វិបស្សនា, តស្សា វិបស្សនាយ វសេន. យ្វាយំ ‘‘ន ឥទំ អភិញ្ញាវសេនា’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ, តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិញ្ញាវសេន ហី’’តិអាទិមាហ. ខន្ធបដិពទ្ធា នាម គោត្តវណ្ណហារាទយោ. ឯវំ អនុស្សរន្តោតិ យថាវុត្តវិបស្សនាវសេន អនុស្សរន្តោ. សភាវធម្មានំ ឯវ អនុស្សរណស្ស វុត្តត្តា ‘‘សុញ្ញតាបព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

យស្មា តេ ឯវ រូបាទយោ នេវ អត្តា, ន អត្តនិយា អសារា អនិស្សរា, តស្មា តតោ សុញ្ញា, តេសំ ភាវោ សុញ្ញតា, តស្សា លក្ខណំ រុប្បនាទិកំ ទស្សេតុំ.

កិញ្ចាតិ ហេតុអត្ថជោតកេ ការណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាតិ ការណបុច្ឆា, កេន ការណេន រូបំ វទេថា’’តិ. ឯតន្តិ ឯតំ ភូតុបាទាយភេទំ ធម្មជាតំ. កេន ការណេន រូបំ នាមាតិ កិំ ការណំ និស្សាយ រូបន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ការណុទ្ទេសោតិ ការណស្ស ឧទ្ទិសនំ. រុប្បតីតិ ឯត្ថ រូបំ នាម សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេន វិសទិសុប្បត្តិ. តេនាហ ‘‘សីតេនបី’’តិអាទិ. បព្ពតបាទេតិ ចក្កវាឡបព្ពតបាទេ, សោ បន តត្ថ អច្ចុគ្គតោ បាការោ វិយ ឋិតោ. តថា ហិ តត្ថ សត្តា ឱលម្ពន្តា តិដ្ឋន្តិ. ហត្ថបាសាគតាតិ ហត្ថបាសំ អាគតា ឧបាគតា. តត្ថាតិ តស្មិំ ហត្ថបាសាគតេ សត្តេ. ឆិជ្ជិត្វាតិ មុច្ឆាបត្តិយា មុច្ចិត្វា, អង្គបច្ចង្គឧច្ឆេទវសេន វា បរិច្ឆិជ្ជិត្វា. អច្ចន្តខារេ ឧទកេតិ អាតបសន្តាបាភាវេន អតិសីតភាវមេវ សន្ធាយ អច្ចន្តខារតា វុត្តា សិយា. ន ហិ តំ កប្បសណ្ឋានឧទកំ សម្បត្តិករមហាមេឃវុដ្ឋំ បថវីសន្ធារកំ កប្បវិនាសឧទកំ វិយ ខារំ ភវិតុំ អរហតិ, តថា សតិ បថវីបិ វិលីយេយ្យាតិ. មហិំសករដ្ឋំ នាម ហិមវន្តបទេសេ ឯកំ រដ្ឋំ.

អវីចិមហានិរយេតិ សឧស្សទំ អវីចិនិរយំ វុត្តំ. គង្គាបិដ្ឋេតិ គង្គាតីរេ.

សរន្តា គច្ឆន្តីតិ សរីសបបទស្ស អត្ថំ វទតិ. ឯតន្តិ រុប្បនំ. យថា កឋិនតា បថវិយា បច្ចត្តលក្ខណំ, ឯវំ រុប្បនំ រូបក្ខន្ធស្ស បច្ចត្តលក្ខណំ, សភាវភូតលក្ខណន្តិ អត្ថោ.

បុរិមសទិសន្តិ បុរិមេ រូបក្ខន្ធេ វុត្តេន សទិសំ. តំ ‘‘កិន្តិ ការណបុច្ឆា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សុខំ ឥដ្ឋារម្មណំ. សុខាទីនំ វេទនានំ. បច្ចយតោតិ អារម្មណបច្ចយតោ. អយមត្ថោតិ ‘‘សុខារម្មណំ សុខន្តិ វុច្ចតី’’តិ អយមត្ថោ. ឧត្តរបទលោបេន ហេស និទ្ទេសោ. វេទយតីតិ អនុភវតិ. វេទយិតលក្ខណាតិ អនុភវនលក្ខណា.

នីលបុប្ផេតិ នីលវណ្ណបុប្ផេ. វត្ថេ វាតិ នីលវត្ថេ. វា-សទ្ទេន វណ្ណធាតុអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អប្បនំ វា ឈានំ វាបេន្តោ. ឧប្បជ្ជនសញ្ញាបីតិ យំ កិញ្ចិ នីលំ រូបាយតនំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជនសញ្ញាបិ, យា បកិណ្ណកសញ្ញាតិ វុច្ចតិ.

រូបត្តាយាតិ រូបភាវាយ. យាគុមេវាតិ យាគុភាវិនមេវ វត្ថុំ. យាគុត្តាយ យាគុភាវាយ. បចតិ នាម បុគ្គលោ. ឯវន្តិ យថា យាគុអាទិវត្ថុំ បុរិសោ យាគុអាទិអត្ថាយ បចតិ និប្ផាទេតិ, អយំ ឯវំ រុប្បនាទិសភាវេ ធម្មសមូហេ យថាសកំ បច្ចយេហិ អភិសង្ខរិយមានេ ចេតនាបធានោ ធម្មសមូហោ បវត្តនត្ថំ វិសេសបច្ចយោ ហុត្វា តេ អភិសង្ខរោតិ និរោបេតិ និព្ពត្តេតិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយេហី’’តិអាទិ. រូបមេវាតិ រូបសភាវមេវ, ន អញ្ញំ សភាវំ. អភិសង្ខរោតីតិ ឥតរេហិ បច្ចយធម្មេហិ អធិកំ សុដ្ឋុ បច្ចយតំ ករោតិ. ‘‘ឧបគច្ឆតិ យាបេតិ អាយូហតី’’តិ តស្សេវ វេវចនានិ. អភិសង្ខរណមេវ ហិ អាយូហនាទីនិ. និព្ពត្តេតីតិ តេសំ ធម្មានំ រុប្បនាទិភាវេន និព្ពត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចេតយិតលក្ខណស្ស សង្ខារស្សាតិ ឥទំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មានំ ចេតនាបធានត្តា វុត្តំ. តថា ហិ ភគវា សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធំ វិភជន្តេន ចេតនាវ វិភត្តា.

វាតិង្គណំ ព្រហតិផលំ. ចតុរស្សវល្លីតិ តិវុតាលតា. អខារិកន្តិ ខាររសរហិតំ, តំ បន បណ្ណផលាទិ. យត្ថ លោណរសោ អធិកោ, តំ លោណិកន្តិ អាហ ‘‘លោណយាគូ’’តិអាទិ. អម្ពិលាទិភេទំ រសំ.

អាការសណ្ឋានគហណវសេនាតិ នីលបីតាទិអាការគហណវសេន ចេវ វដ្ដចតុរស្សាទិសណ្ឋានគហណវសេន ច. វិនាបិ អាការសណ្ឋានាតិ អាការសណ្ឋានេហិ វិនា, តេ ឋបេត្វាបិ. បច្ចត្តភេទគហណវសេនាតិ តស្ស តស្ស អារម្មណស្ស បភេទគហណវសេន. អសម្មោហតោតិ យាថាវតោ. វិសេសោ វិសេសត្ថទីបនតោ, អវិសេសោ អយំ ធម្មោ អវិសេសទីបនតោ. តេនាហ ‘‘វិសេសោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ជាននញ្ហិ អវិសិដ្ឋំ, តំ សមាសបទតោ ឧបសគ្គា វិសេសេន្តិ. តថា ហិ សញ្ជាននបទំ បច្ចភិញ្ញាណនិមិត្តំ អាការគហណមត្តំ ពោធេតិ, វិជាននបទំ តតោ វិសិដ្ឋវិសយគហណំ. បជាននបទំ បន តតោបិ វិសិដ្ឋតរំ បការតោ អវពោធំ ពោធេតិ. តេនាហ ‘‘តស្សាបី’’តិអាទិ. អារម្មណសញ្ជាននមត្តមេវាតិ នីលាទិភេទស្ស អារម្មណស្ស សល្លក្ខណមត្តមេវ. អវធារណេន លក្ខណបដិវេធត្តំ និវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិ. ញាណសម្បយុត្តចិត្តេហិ វិបស្សន្តស្ស វិបស្សនាយ បគុណភាវេ សតិ ញាណវិប្បយុត្តេន ចិត្តេនបិ វិបស្សនា ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘អនិច្ចាទិវសេន លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតី’’តិ. បដិវេធន្តិ ច ឧបលទ្ធិមេវ វទតិ, ន បដិវិជ្ឈនំ. តេនាហ ‘‘ឧស្សក្កិត្វា បនា’’តិអាទិ. ឧស្សក្កិត្វាតិ ឧស្សក្កាបេត្វា មគ្គបាតុភាវម្បិ បាបេតិ អសម្មោហសភាវត្តា. យថា លក្ខណបដិវេធកាលេ សញ្ជាននលក្ខណវសេន សញ្ញាណអនុរូបវសេនេវ បវត្តំ, ឯវំ វិញ្ញាណវិជាននវសេន វាយំ អនុរូបវសេនេវ បវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥទានិ តមត្ថំ ហេរញ្ញិកាទិឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. ហិរញ្ញំ វុច្ចតិ កហាបណំ, ហិរញ្ញជាននេ និយុត្តោ ហេរញ្ញិកោ. លោកវោហារេ អជាតា អសញ្ជាតា ពុទ្ធិ ឯតស្សាតិ អជាតពុទ្ធិ, ពាលទារកោ. វោហារកុសលោ គាមវាសី បុរិសោ គាមិកបុរិសោ. ឧបភោគបរិភោគារហត្តា ឧបភោគបរិភោគំ. តម្ពកំសមយត្តា កូដោ. មហាសារត្តា ឆេកោ. អឌ្ឍសារត្តា ករដោ. និហីនសារត្តា សណ្ហោ. ឯត្ថ ច យថា ហេរញ្ញិកោ កហាបណំ ចិត្តាទិភាវតោ ឧទ្ធំ កូដាទិភាវំ រូបទស្សនាទិវសេន ឧប្បត្តិដ្ឋានតោបិ ជានន្តោ អនេកាការតោ ជានាតិ, ឯវំ បញ្ញា អារម្មណំ នានប្បការតោ ជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ, តាយ សទ្ធិំ បវត្តមានវិញ្ញាណម្បិ យថាវិសយំ អារម្មណំ ជានាតិ.

ឯវំ ស្វាយំ នេសំ ជាននេ វិសេសោ អញ្ញេសំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំ ឯវ វិសយោតិ ឥទំ វិសេសំ មិលិន្ទបញ្ហេន វិភាវេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អត្តសុញ្ញានំ សភាវធម្មានំ ធម្មមត្តតាយ កថិតត្តា ‘‘អនត្តលក្ខណំ កថេត្វា’’តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋិមមគ្គា ច យទិ អធិគតា, អរហត្តស្ស អនធិគតត្តា ‘‘ឯកទេសមត្តេនា’’តិ វុត្តំ, តំ អនិច្ចលក្ខណំ ទស្សេតុំ ឥទំ បព្ពមារទ្ធំ, ឥតរានិ ទ្វេ លក្ខណានិ តស្ស បរិហារភាវេនាតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា បនេត្ថ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិទេសនាយ តីសុ លក្ខណេសុ ឥទមេវ បធានភាវេន ទស្សិតំ, ឥទំ អប្បធានភាវេនាតិ ន សក្កា វត្តុំ, តស្មា ‘‘តីណិ លក្ខណានិ សមោធានេត្វា ទស្សេតុម្បី’’តិ វុត្តំ. អបចិនាតីតិ អបចយគាមិធម្មេ និវត្តេតិ ឯកំសតោ អបចយគាមិបដិបទាយ បរិបូរណតោ. តេនាហ ‘‘នោ អាចិនាតី’’តិអាទិ. វដ្ដំ វិនាសេតីតិ វិធមតិ អទស្សនំ គមេតិ. នេវ ចិនាតីតិ ន វឌ្ឍេតិ. តទេវាតិ តំ វដ្ដំ ឯវ. វិស្សជ្ជេតីតិ ឆឌ្ឌេតិ. វិកិរតីតិ វិទ្ធំសេតិ. វិធូបេតីតិ វដ្ដត្តយសង្ខាតំ អគ្គិក្ខន្ធំ វិគតធូមំ វិគតសន្តាបំ ករោតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និព្ពាបេតី’’តិ.

ឯវំ បស្សន្តិអាទិ អនាគាមិផលេ ឋិតស្ស អរិយសាវកស្ស អគ្គមគ្គផលាធិគមាយ ទេសនាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វដ្ដំ វិនាសេត្វា ឋិតំ មហាខីណាសវំ ទស្សេស្សាមី’’តិ. ខីណាសវស្ស អនាគតភាវទស្សនំយេវ, សព្ពា ចាយំ ហេដ្ឋិមា ទេសនា សុទ្ធវិបស្សនាកថា, សហបឋមមគ្គា វា សហវិជ្ជូបមធម្មា វា វិបស្សនាកថាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកេន ឋានេនា’’តិអាទិមាហ.

នមស្សន្តិយេវ មហតា គារវពហុមានេន. តេនាហ ‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញា’’តិអាទិ. តត្ថ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អាយស្មន្តំ នីតត្ថេរំ វិយា’’តិ វត្វា តមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ថេរោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខុរគ្គេយេវាតិ កេសោរោបនត្ថំ ខុរធារាយ អគ្គេ សីសេ ឋបិតេ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានមុខេន ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ អរហត្តំ បត្វា. ព្រហ្មវិមានាតិ ព្រហ្មានំ និវាសភូតា វិមានា.

ខជ្ជនីយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បិណ្ឌោល្យសុត្តវណ្ណនា

៨០. អបករីយតិ ឯតេនាតិ អបករណំ, បទំ. អបករណំ បករណំ ការណន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. តេនាហ ‘‘កិស្មិញ្ចិទេវ ការណេ’’តិ. នីហរិត្វាតិ អត្តនោ សមីបចារភាវតោ អបនេត្វា. តថាករណញ្ច ឯវមេតេ ឯត្តកម្បិ អប្បដិរូបំ អកត្វា អាយតិំ សម្មា បដិបជ្ជិស្សន្តីតិ. លទ្ធពលាតិ លទ្ធញាណពលា.

ឯកទ្វីហិកាយាតិ ឯកេកស្ស ចេវ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នញ្ច ឦហិកា គតិ ឧបសង្កមនា ឯកទ្វីហិកា. តេនាហ ‘‘ឯកេកោ ចេវ ទ្វេ ទ្វេ ច ហុត្វា’’តិ. បុថុជ្ជនានំ សមុទិតានំ នាម កិរិយា តាទិសីបិ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘កេឡិម្បិ ករេយ្យុ’’ន្តិ. បរិកប្បនវសេន សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧទ្ទិស្ស បេសលា ភិក្ខូបិ ឯវំ ករោន្តីតិ.

យុគន្ធរបព្ពតាទីនំ អន្តរេ សីទន្តរំ សមុទ្ទំ នាម. តត្ថ កិរ វាតោ ន វាយតិ, បតិតំ យំ កិញ្ចិបិ សីទន្តរនទិយំ វិលីយន្តា សីទន្តេវ, តស្មា តំ បរិវារេត្វា ឋិតា យុគន្ធរាទយោបិ សីទបព្ពតា នាម. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សីទន្តរេ សន្និសិន្នំ មហាសមុទ្ទំ វិយា’’តិ. អាហារហេតូតិ អាមិសហេតុ សប្បិតេលាទិនិមិត្តំ, តេសំ បណាមនា.

បច្ឆិមន្តិ និហីនំ. តេនាហ ‘‘លាមក’’ន្តិ, លាមកន្តោ ឥធាធិប្បេតោ –

‘‘មិគានំ កោដ្ឋុកោ អន្តោ, បក្ខីនំ បន វាយសោ;

ឯរណ្ឌោ អន្តោ រុក្ខានំ, តយោ អន្តា សមាគតា’’តិ. –

អាទីសុ (ជា. ១.៣.១៣៥) វិយ. ឧលតីតិ អភិចរតិ. អភិសបន្តិ ឯតេនាតិ អភិសាបោ. អភិសាបវត្ថុ បិណ្ឌោល្យំ. អត្ថោ ផលំ វសោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសំ, ការណំ, តម្បិ តេសុ អត្ថិ, តត្ថ និយុត្តាតិ អត្ថវសិកា.

អន្តោ ហទយស្ស អព្ភន្តរេ អនុបវិដ្ឋា សោកវត្ថូហិ.

អភិជ្ឈាយិតាតិ អភិជ្ឈាយនសីលោ. អភិណ្ហប្បវត្តិយា ចេវ ពហុលភាវេន ច ពហុលរាគោ. បូតិភាវេនាតិ កុថិតភាវេន. ព្យាបាទោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ចិត្តំ អបគន្ធំ ករោតិ, ន សុចិមនុញ្ញភាវំ. ភត្តនិក្ខិត្តកាកោ វិយាតិ ឥទំ ភត្តដ្ឋានស្ស អសរណេន កាកស្ស នដ្ឋសតិតា បញ្ញាយតីតិ កត្វា វុត្តំ, ន ភត្តនិក្ខិត្តតាយ. អសណ្ឋិតោតិ អសណ្ឋិតចិត្តោ. កដ្ឋត្ថន្តិ កដ្ឋេន កត្តព្ពកិច្ចំ.

បាបវិតក្កេហិ កតោ, តស្មា តេ អនវសេសតោ បហាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ. ទ្វិន្នំ វុត្តត្តា ឯកោ បុព្ពភាគោ, ឥតរោ មិស្សកោតិ វត្តុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ តំ ភាវេន្តស្ស និរុជ្ឈន្តិ ឯវាតិ ឯកេកមិស្សកតាវសេន គហេតព្ពន្តិ បោរាណា. ឧបរិ តិបរិវដ្ដទេសនាយ អនិមិត្តសមាធិយេវ ទីបិតោ. តេនាហ ‘‘យាវញ្ចិទ’’ន្តិ. និទ្ទោសោតិ វីតរាគាទិនា និទ្ទោសោ.

បិណ្ឌោល្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បាលិលេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៨១. បរិយាទិណ្ណរូបចិត្តាតិ រាគាទីហិ បរិយាទិយិត្វា ខេបេត្វា គហិតចិត្តា.

ភគវតោ ចារោ វិទិតោ បរិចយវសេន. សត្ថា បរិភោគំ ករោតិ អនុគ្គណ្ហន្តោ ‘‘ឯវំ ហិស្ស ទុគ្គតិមោក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ. អញ្ញត្រាតិ វិនា.

នាគេនាតិ ពុទ្ធនាគេន អង្កុសរហិតេន. តតោ ឯវ ឧជុភូតេន ចិត្តេន. ឦសាទន្តស្ស នង្គលសទិសទន្តស្ស ហត្ថិនោ ឯវំ ចិត្តំ សមេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘យទេកោ រមតី វនេ’’តិ. ឯតេន កាយវិវេកេន រតិសាមញ្ញំ វទតិ.

អត្តនោ ធម្មតាយាតិ បកតិយា សយមេវ.

អាសវានំ ខយោតិ ឥធ អរហត្តំ អធិប្បេតំ, តំ បន អគ្គមគ្គានន្តរមេវាតិ អាហ ‘‘មគ្គានន្តរំ អរហត្តផល’’ន្តិ. វិចយោ ទេសនាបញ្ញា អធិប្បេតា, សា ច អនេកធា បវត្តា ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘វិចយសោ’’តិ, អនេកក្ខត្តុំ បវត្តមានាបិ វិចយោ ឯវាតិ កត្វា ‘‘វិចយេនា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. សាសនធម្មោតិ សីលក្ខន្ធាទិបរិទីបនោ បរិយត្តិធម្មោ. បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា, ឯវំ កោដ្ឋាសតោ បរិច្ឆិជ្ជ ទេសិតេ មយា ធម្មេ កតមស្ស ជាននស្ស អន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ ឯកច្ចស្ស កង្ខា ហោតិយេវាតិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋិ ឯវ សមនុបស្សនា ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា. ទិដ្ឋិសង្ខារោតិ ទិដ្ឋិបច្ចយោ សង្ខារោ. តតោ ឯវ តណ្ហាបច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តតោជោ សោ សង្ខារោ’’តិ. តតោ តណ្ហាតោ សោ សង្ខារោ ជាតោតិ ចតូសុ ឯស ទិដ្ឋិសង្ខារោ ទិដ្ឋូបនិស្សយោ សង្ខារោ ជាយតិ. អវិជ្ជាសម្ផស្សោតិ អវិជ្ជាសម្បយុត្តសម្ផស្សោ. ឯវមេត្ថ ភគវា សឡាយតននាមរូបវិញ្ញាណានិ សង្ខារបក្ខិកានេវ កត្វា ទស្សេតិ.

ឯត្តកេ ឋានេតិ ‘‘ឥធ ភិក្ខវេ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិំ កត្វា យាវ ‘‘ន មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯត្តកេ ឋានេ. គហិតគហិតទិដ្ឋិន្តិ សក្កាយទិដ្ឋិយា ‘‘សោ អត្តា, សោ លោកោ’’តិអាទិនា បវត្តំ សស្សតទិដ្ឋិំ, នោ ចស្សំ, នោ ច មេ សិយា’’តិអាទិនា បវត្តំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិន្តិ តថា តថា គហិតទិដ្ឋិំ. ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សោបិ សង្ខារោ អនិច្ចោ’’តិអាទិទេសនាយ វិស្សជ្ជាបេន្តោ អាគតោ. តត្ថ តត្ថេវាស្ស ឧប្បន្នទិដ្ឋិវិវេចនតោ ឥមិស្សា ទេសនាយ បុគ្គលជ្ឈាសយេន បវត្តិតតា វេទិតព្ពា, តេវីសតិយា ឋានេសុ អរហត្តបាបនេន ទេសនាវិលាសោ. តតោជោ សោ សង្ខារោតិ តតោ វិចិកិច្ឆាយ បច្ចយភូតតណ្ហាតោ ជាតោ វិចិកិច្ឆាយ សម្បយុត្តោ សង្ខារោ. យទិ សហជាតាទិបច្ចយវសេន តតោ តណ្ហាតោ ជាតោតិ តតោជោ សង្ខារោតិ វុច្ចេយ្យ, ឥទមយុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តណ្ហាសម្បយុត្ត…បេ… ជាយតី’’តិ ចោទេតិ. ឥតរោ ឧបនិស្សយកោដិ ឥធាធិប្បេតាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បហីនត្តា’’តិ វត្វា ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. ន ហិ តណ្ហាយ វិចិកិច្ឆា សម្ភវតិ. យទិ អសតិ សហជាតកោដិយា ឧបនិស្សយកោដិយា តណ្ហាបច្ចយា វិចិកិច្ឆាយ សម្ភវោ ឯវ. ទិដ្ឋិយាបីតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយាបិ. តេនាហ ‘‘ចតូសុ ហី’’តិអាទិ. វីសតិ សក្កាយទិដ្ឋិយោ សស្សតទិដ្ឋិំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ វិចិកិច្ឆញ្ច បក្ខិបិត្វា បច្ចេកំ អនិច្ចតាមុខេន វិបស្សនំ ទស្សេត្វា អរហត្តំ បាបេត្វា ទេសនា និដ្ឋាបិតាតិ អាហ ‘‘តេវីសតិយា ឋានេសូ’’តិអាទិ.

បាលិលេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា

៨២. ទិស្សតិ អបទិស្សតីតិ ទេសោ, ការណំ, តញ្ច ខោ ញាបកំ ទដ្ឋព្ពំ. យញ្ហិ សោ ជានិតុកាមោ រុប្បនាទិសភាវំ, បឋមំ បន សរូបំ បុច្ឆិត្វា បុន តស្ស វិសេសោ បុច្ឆិតព្ពោតិ បឋមំ ‘‘ឥមេ នុ ខោ’’តិអាទិនា បុច្ឆំ ករោតិ, ឥធាបិ ច សោ វិសេសោ ឯវ តស្ស ភិក្ខុនោ អន្តន្តិ ទស្សេតិ. អជានន្តោ វិយ បុច្ឆតិ តេសំ ហេតុន្តិ អធិប្បាយោ.

តណ្ហាឆន្ទមូលកា បភវត្តា. បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិ ឯត្ថ វិសេសតោ តណ្ហុបាទានស្ស គហណំ ឥតរស្ស តគ្គហណេនេវ គហិតំ តទវិនាភាវតោតិ ឆន្ទរាគោ ឯវ ឧទ្ធដោ. ឥទន្តិ តប្បញ្ហបដិក្ខិបនំ. យទិបិ ខន្ធា ឧបាទានេហិ អសហជាតាបិ ហោន្តិ ឧបាទានស្ស អនារម្មណភូតាបិ, ឧបាទានំ បន តេហិ សហជាតមេវ, តទារម្មណញ្ច ហោតិយេវាតិ ទស្សេតិ. ន ហិ អសហជាតំ អនារម្មណញ្ច ឧបាទានំ អត្ថីតិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហាសម្បយុត្តស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. អារម្មណតោតិ អារម្មណករណតោ. ‘‘ឯវំរូបោ សិយ’’ន្តិ ឯវំបវត្តស្ស ឆន្ទរាគស្ស ‘‘ឯវំវេទនោ សិយ’’ន្តិ ឯវំបវត្តិយា អភាវតោ តត្ថ តត្ថេវ នតសង្ខារា ភិជ្ជន្តិ, តស្មា រូបវេទនារម្មណានំ ឆន្ទរាគាទីនំ អភាវតោ អត្ថេវ ឆន្ទរាគវេមត្តតា. ឆន្ទរាគស្ស បហានាទិវសេន ឆន្ទរាគបដិសំយុត្តស្ស អបុច្ឆិតត្តា, ‘‘អនុសន្ធិ ន ឃដិយតី’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ន ឃដិយតីតិ អញ្ញស្សេវ បុច្ឆិតត្តា, តថាបិ សានុសន្ធិកាវ បុច្ឆា, តតោ ឯវ សានុសន្ធិកំ វិស្សជ្ជនំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិនា. តេន អជ្ឈាសយានុសន្ធិវសេន សានុសន្ធិកានេវ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនានីតិ ទស្សេតិ.

បុណ្ណមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ខជ្ជនីយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.