៥. អត្តទីបវគ្គោ

១. អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា

៤៣. ទ្វីហិ ភាគេហិ អាបោ ឯត្ថ គតាតិ ទីបោ, ទីបោ វិយាតិ ទីបោ ឱឃេហិ អនជ្ឈោត្ថរនីយតាយ. យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា, ឥធ បន ធម្មោ អធិប្បេតោ. អត្តា ទីបោ ឯតេសន្តិ អត្តទីបា. បដិសរណត្ថោ ទីបដ្ឋោតិ អាហ – ‘‘អត្តសរណាតិ ឥទំ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ អត្តា នាម ឯកន្តនាថភាវតោ. បឋមេន បទេន វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ទុតិយបទេន វុច្ចតីតិ វុត្តំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ. យវតិ ឯតស្មា ផលំ បសវតីតិ យោនិ, ការណំ. កិំ បភុតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ កិំ បភុតិកា. បហានទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តេនេវាហ ‘‘បុព្ពេ ចេវ…បេ… តេ បហីយន្តី’’តិ. ន បរិតស្សតិ តណ្ហាបរិត្តាសស្ស អភាវតោ. វិបស្សនង្គេនាតិ វិបស្សនាសង្ខាតេន ការណេន.

អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៤៤. សភាវតោសន្តោ វិជ្ជមានោ កាយោ រូបាទិធម្មសមូហោតិ សក្កាយោតិ អាហ – ‘‘សក្កាយោ ទុក្ខ’’ន្តិ. ទិដ្ឋិ ឯវ សមនុបស្សនា, ទិដ្ឋិសហិតា វា សមនុបស្សនា ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា, ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ សទ្ធិំ ឥតរមញ្ញនា. សហ វិបស្សនាយ ចតុមគ្គញាណំ សមនុបស្សនា ‘‘ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ សម្មទេវ អនុរូបតោ បស្សនា’’តិ កត្វា.

បដិបទាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៥. វិរាគោ នាម មគ្គោ, វិមុត្តិផលន្តិ អាហ – ‘‘មគ្គក្ខណេ វិរជ្ជតិ, ផលក្ខណេ វិមុច្ចតី’’តិ. អគ្គហេត្វាតិ ឯវំ និរុជ្ឈមានេហិ អាសវេហិ ‘‘អហំ មមា’’តិ កញ្ចិ ធម្មំ អនាទិយិត្វា. ‘‘ចិត្តំ វិរត្តំ, វិមុត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា ផលំ គយ្ហតិ, ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណាតិ អាហ ‘‘សហ ផលេន បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ឧបរិ កត្តព្ពកិច្ចាភាវេន ឋិតំ. តេនាហ ‘‘វិមុត្តត្តា ឋិត’’ន្តិ. យំ បត្តព្ពំ, តំ អគ្គផលស្ស បត្តភាវេន អធិគតត្តា សន្តុដ្ឋំ បរិតុដ្ឋំ.

អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៦. បុព្ពន្តំ អតីតខន្ធកោដ្ឋាសំ. អនុគតាតិ សស្សតាទីនិ កប្បេត្វា គហណវសេន អនុគតា. អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោតិ ចតស្សោ សស្សតទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ អន្តានន្តិកទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិយោ, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិយោតិ ឯវំ អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ បច្ចយឃាតេន. អបរន្តន្តិ អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាសំ សស្សតាទិភាវំ កប្បេត្វា គហណវសេន អនុគតា. សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ បច្ចយឃាតេន. សស្សតទិដ្ឋិថាមសោ ចេវ សីលព្ពតទិដ្ឋិបរាមាសោ ច ន ហោតិ បច្ចយឃាតេន. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា បឋមមគ្គោ ទស្សិតោ’’តិ អនវសេសទិដ្ឋិបហានកិត្តនតោ. បហីនា វិក្ខម្ភិតា. ឥទំ បនាតិ ‘‘រូបស្មិ’’ន្តិអាទិ.

ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៤៧. បរិបុណ្ណគាហវសេនាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ អសេសេត្វា ឯកជ្ឈំ ‘‘អត្តា’’តិ គហណវសេន. ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អញ្ញតរំ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សន្តិ. ឥតីតិ ឯវំ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ អត្តទិដ្ឋិសង្ខាតា សមនុបស្សនា អត្ថិ បដិបក្ខេន អវិហតត្តា សំវិជ្ជតិ. បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ ចក្ខាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ.

អារម្មណន្តិ កម្មវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ. មានវសេន ច ទិដ្ឋិវសេន ច ‘‘អស្មី’’តិ គាហេ សិជ្ឈន្តេ តំសហគតា តណ្ហាបិ តគ្គហិតាវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អស្មីតិ ឯវម្បិស្ស ហោតី’’តិ. គហេត្វាតិ អហំការវត្ថុវសេន គហេត្វា. អយំ អហមស្មីតិ អយំ ចក្ខាទិកោ, សុខាទិកោ វា អហមស្មិ. ‘‘រូបី អត្តា អរោគោ បរំ មរណា’’តិ ឯវមាទិគហណវសេន បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘រូបី ភវិស្សន្តិអាទីនិ សព្ពានិ សស្សតមេវ ភជន្តី’’តិ. វិបស្សនាភិនិវេសតោ បុព្ពេ យថេវាការានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, អថ វិបស្សនាភិនិវេសតោ បរំ តេនេវាការេន ឋិតេសុ ចក្ខាទីសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អវិជ្ជា បហីយតិ វិបស្សនំ វឌ្ឍឯត្វា មគ្គស្ស ឧប្បាទនេន, អថ មគ្គបរម្បរាយ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កម្មសម្ភារភាវតោ. កម្មស្ស…បេ… ឯកោ សន្ធីតិ ហេតុផលសន្ធិ. បុន ឯកោ សន្ធីតិ ផលហេតុសន្ធិមាហ. តយោ បបញ្ចា អតីតោ អទ្ធា អតីតភវអទ្ធានំ តេសំ អធិប្បេតត្តា. អនាគតស្ស បច្ចយោ ទស្សិតោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស វសេន. សុតវតោ បន អរិយសាវកស្ស វសេន វដ្ដស្ស វូបសមោ ទស្សិតោតិ.

សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

៤៨. តថេវាតិ អារម្មណភាវេនេវ. អារម្មណករណវសេន ឧបាទានេហិ ឧបាទាតព្ពន្តិ ឧបាទានិយំ. ឥធាបីតិ ឧបាទានក្ខន្ធេសុបិ. វិភាគត្ថេ គយ្ហមានេ អនិដ្ឋប្បសង្គោបិ សិយា, អភិធម្មេ ច រាសដ្ឋោ ឯវ អាគតោ, ‘‘តទេកជ្ឈំ អភិសំយុហិត្វា’’តិ វចនតោ ‘‘រាសដ្ឋេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

ខន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. សោណសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩-៥០. វិសិដ្ឋោតិ បធានោ. ឧត្តមោតិ ឧក្កដ្ឋោ. អញ្ញំ កិំ ភវេយ្យាតិ អញ្ញំ កិំ ការណំ ភវេយ្យ តថា សមនុបស្សនាយ អញ្ញេសំ អវិជ្ជមានតាយ វចនបរិដ្ឋិតិបភិន្នតោ. វជិរភេទទេសនំ នាម អត្ថតោ តេបរិវដ្ដទេសនា.

សោណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. នវមទសមេសូតិ សុត្តទ្វយំ សហេវ ឧទ្ធដំ, ទ្វីសុបិ អត្ថវណ្ណនាយ សរិក្ខភាវតោ. នន្ទនដ្ឋេន នន្ទី, រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. សតិបិ សទ្ទត្ថតោ ភេទេ ‘‘ឥមេសំ អត្ថតោ និន្នានាករណតាយា’’តិ វត្វាបិ បហាយកធម្មភេទេន បន លព្ភតេវ ភេទមត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពិទានុបស្សនាយ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ’’តិ ឯត្តាវតា. វិបស្សនំ និដ្ឋបេត្វា វិបស្សនាកិច្ចស្ស បរិយោសានេន. រាគក្ខយាតិ វុដ្ឋានគាមិនិបរិយោសានាយ វិបស្សនាយ រាគស្ស ខេបិតត្តា. អនន្តរំ ឧប្បន្នេន អរិយមគ្គេន សមុច្ឆេទវសេន នន្ទិក្ខយោតិ. តេនាហ ‘‘ឥធ មគ្គំ ទស្សេត្វា’’តិ. អនន្តរំ បន ឧប្បន្នេន អរិយផលេន បដិបស្សទ្ធិវសេន នន្ទិរាគក្ខយា សព្ពំ សំកិលេសតោ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ. តេនាហ ‘‘ផលំ ទស្សិត’’ន្តិ.

នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អត្តទីបវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលបណ្ណាសកោ សមត្តោ.