៦. ឧបយវគ្គោ

១. ឧបយសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ឧបេតីតិ ឧបយោ. កថមុបេតិ? តណ្ហាមានាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេនា’’តិ. កថមិទំ លព្ភតីតិ? ‘‘អវិមុត្តោ’’តិ វចនតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ហិ ពទ្ធោ, កិំ ឧបេតីតិ អាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ’’តិ តព្ពិនិមុត្តស្ស តថា ឧបេតស្ស អភាវតោ. កោ បនុបេតីតិ? តំសមង្គីបុគ្គលោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ឧបគមស្ស វុត្តត្តា វិញ្ញាណន្តិ អកុសលកម្មវិញ្ញាណមេវាតិ វទន្តិ. ជវាបេត្វាតិ គហិតជវំ កត្វា. យថា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ សមត្ថំ, ឯវំ កត្វា. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធី’’តិអាទិ. អគ្គហណេ ការណំ វុត្តមេវ ‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី’’តិ គាថាយ វិស្សជ្ជនេ. កម្មនិមិត្តាទិវសេន បដិសន្ធិយា បច្ចយភូតំ អារម្មណំ បដិសន្ធិជនកស្ស កម្មស្ស វសេន វោច្ឆិជ្ជតិ. បតិដ្ឋា ន ហោតិ សរាគកាលេ វិយ អនុបដ្ឋានតោ. អប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វុត្តប្បការេន. អនភិសង្ខរិត្វាតិ អនុប្បាទេត្វា បច្ចយឃាតេន.

ឧបយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ពីជសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ពីជជាតានីតិ ជាត-សទ្ទោ បទបូរណមត្តន្តិ អាហ ‘‘ពីជានី’’តិ. វចន្តិ សេតវចំ. អជ្ជុកន្តិ តច្ឆកំ. ផណិជ្ជកំ តុលសិ. អភិន្នានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ពីជត្ថាយាតិ ពីជកិច្ចាយ. ន ឧបកប្បតីតិ បច្ចយោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ន បាបិតានីតិ បូតិតំ ន ឧបគតានិ. តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ. អារម្មណគ្គហណវសេន វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណភាវវសេន. សិនេហនដ្ឋេនាតិ តណ្ហាយនវសេន សិនិទ្ធតាបាទនេន, យតោ ‘‘នន្ទូបសេចន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វិរោបិតំ តំ កម្មវិញ្ញាណំ បដិសន្ធិអង្កុរុប្បាទនសមត្ថំ ហោតិ. សប្បច្ចយន្តិ អវិជ្ជាអយោនិសោនមនសិការាទិបច្ចយេហិ សប្បច្ចយំ. វិរុហតិ វិបាកសន្តានុប្បាទនសមត្ថោ ហុត្វា.

ពីជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧទានសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ឧទានំ ឧទាហរីតិ អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសិ. ឯស វុត្តប្បការោ ឧទាហារោ. ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ, ទានមេវ ឧបនិស្សយោ ទានូបនិស្សយោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តត្ថ ទានូបនិស្សយោ អន្នាទិវត្ថូសុ ពលវាតិ ពលវភាវេន ហោតិ, តស្មា ឧបនិស្សយពហុលោ កាមរាគប្បហានេនេវ កតបរិចយត្តា វិបស្សនមនុយុញ្ជន្តោ ន ចិរស្សេវ អនាគាមិផលំ បាបុណាតិ, តថា សុវិសុទ្ធសីលូបនិស្សយោ កាមទោសជិគុច្ឆនេន. យទិ ឯវំ កស្មា ឥមេ ទ្វេ ឧបនិស្សយា ទុព្ពលាតិ វុត្តា? វិជ្ជូបមញ្ញាណស្សេវ បច្ចយភាវតោ. សោបិ ភាវនូបនិស្សយសហាយលាភេនេវ, ន កេវលំ. ភាវនា បន បដិវេធស្ស វិសេសហេតុភាវតោ ពលវា ឧបនិស្សយោ. តថា ហិ សា វជិរូបមញាណស្ស វិសេសបច្ចយោ. តេនាហ ‘‘ភាវនូបនិស្សយោ អរហត្តំ បាបេតី’’តិ.

សោតិ មិលកត្ថេរោ. វិហារន្តិ វសនដ្ឋានំ. វិហារបច្ចន្តេ ហិ បណ្ណសាលាយ ថេរោ វិហរតិ. ឧបដ្ឋាតិ ឯកលក្ខណេន. កូដគោណោ វិយ គមនវីថិំ. តត្ថាតិ អល្លកដ្ឋរាសិម្ហិ. ឧទកមណិកានន្តិ ឧទកថេវានំ.

អត្តនិយេវ ឧបនេសិ ឧទានកថាយ វុត្តធម្មានំ បរិបុណ្ណានំ អត្តនិ សំវិជ្ជមានត្តា. តេនាហ ‘‘ឧដ្ឋានវតា’’តិអាទិ. អយញ្ហិ មិលកត្ថេរោ សិក្ខាយ គារវោ សប្បតិស្សោ វត្តបដិវត្តំ បូរេន្តោ វិសុទ្ធសីលោ ហុត្វា ឋិតោ, តស្មា ‘‘ទុព្ពលូបនិស្សយេ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ឧទានេន្តោ ‘‘នោ ចស្សំ…បេ… សញ្ញោជនានី’’តិ.

សចេ អហំ ន ភវេយ្យន្តិ យទិ អហំ នាម កោចិ ន ភវេយ្យំ តាទិសស្ស អហំសទ្ទវចនីយស្ស កស្សចិ អត្ថស្ស អភាវតោ. តតោ ឯវ មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យតស្ស ច បភង្គុភាវេន អនវដ្ឋិតភាវតោ. ឯវំ អត្តុទ្ទេសិកភាវេន បទទ្វយស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ កម្មផលវសេន វត្តុំ ‘‘សចេ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អតីតបច្ចុប្បន្នវសេន សុញ្ញតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បច្ចុប្បន្នានាគតវសេន តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានិ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ អធិមុច្ចន្តោតិ ឯទិសំ អធិមុត្តិំ បវត្តេន្តោ. វិភវិស្សតីតិ វិនស្សិស្សតិ. វិភវោ ហិ វិនាសោ. តេនាហ ‘‘ភិជ្ជិស្សតី’’តិ. វិភវទស្សនំ វិភវោតិ ឧត្តរបទលោបេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិភវទស្សនេនា’’តិ. វិភវទស្សនំ នាម អច្ចន្តាយ វិនាសស្ស ទស្សនំ. តន្តិ អរិយមគ្គំ. សាមញ្ញជោតនា ហេសា វិសេសនិដ្ឋា ហោតីតិ តតិយមគ្គវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឧបរិ មគ្គផលន្តិ អគ្គមគ្គផលំ. នត្ថិ ឯតិស្សា ជាតិយា អន្តរន្តិ អនន្តរា, អនន្តរា វិបស្សនា មគ្គស្ស. គោត្រភូ បន អនុលោមវីថិបរិយាបន្នត្តា វិបស្សនាគតិកំ វា សិយា, និព្ពានារម្មណត្តា មគ្គគតិកំ វាតិ ន តេន មគ្គោ អន្តរិកោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនា មគ្គស្ស អាសន្នានន្តរំ នាមា’’តិ. ផលំ បន និព្ពានារម្មណត្តា កិលេសានំ បជហនវសេន បវត្តនតោ លោកុត្តរភាវតោ ច កម្មមគ្គគតិកមេវ, កុសលវិបាកភាវេន បន នេសំ អត្ថោ បភេទោតិ វិបស្សនាយ ផលស្ស សិយា អនន្តរតាតិ វុត្តំ ‘‘ផលស្ស ទូរានន្តរំ នាមា’’តិ. ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ បន អគ្គមគ្គេ វុច្ចមានេ វិបស្សនានំ អាសន្នតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អតសិតាយេតិ ន តសិតព្ពេ តាសំ អនាបជ្ជិតព្ពេ. តាសោតិ តាសហេតុ ‘‘តសតិ ឯតស្មា’’តិ កត្វា. សោតិ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ. តិលក្ខណាហតន្តិ អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយលក្ខិតំ. មនម្ហិ នដ្ឋោតិ ឦសកំ នដ្ឋោម្ហិ, តតោ បរម្បិ តត្ថេវ ឋត្វា កិញ្ចិ អបូរិតត្តា ឯវ មុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន តាសោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អតាសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កល្យាណបុថុជ្ជនោ ហិ ភយតុបដ្ឋានញាណេន ‘‘សភយា សង្ខារា’’តិ វិបស្សន្តោ ន ឧត្តសតិ.

ឧទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ចតុន្នំ បរិវដ្ដនវសេនាតិ បច្ចេកក្ខន្ធេសុ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បរិវដ្ដនវសេន. រូបំ អព្ភញ្ញាសិន្តិ សកលភូតុបាទារូបំ កុច្ឆិតភាវតោ តត្ថ ច តុច្ឆវិបល្លាសតាយ ‘‘ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន អញ្ញាសិំ បដិវិជ្ឈិំ. អាហារវសេន រូបកាយស្ស ហានិវុទ្ធាទីនំ បាកដភាវតោ វិសេសបច្ចយតោ ច តស្ស ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសមុទយកថា នាម វដ្ដកថាតិ ‘‘សច្ឆន្ទរាគោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឆន្ទរាគគ្គហណេន ច ឧបាទានកម្មាវិជ្ជាបិ គហិតា ឯវ. បដិបន្នា ហោន្តីតិ អត្ថោ. វត្តមានកាលប្បយោគោ ហេស យថា ‘‘កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ. បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋំ លភន្តិ. កេវលិនោតិ ឥធ វិមុត្តិគុណេន បារិបូរីតិ អាហ ‘‘សកលិនោ កតសព្ពកិច្ចា’’តិ. យេន តេតិ យេន អវសិដ្ឋេន តេ អសេក្ខេ បញ្ញាបេន្តា បញ្ញាបេយ្យុំ, តំ នេសំ វដ្ដំ សេក្ខានំ វិយ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ. វដ្ដន្តិ ការណំ វដ្ដនដ្ឋេន ផលស្ស បវត្តនដ្ឋេន. អសេក្ខភូមិវារោតិ អសេក្ខភូមិប្បវត្តិ.

ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សត្តដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តសុ ឱកាសេសូតិ រូបបជាននាទីសុ សត្តសុ ឱកាសេសុ. វុសិតវាសោតិ វុសិតអរិយវាសោ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ ឧទ្ទេសេ. សេសំ នាម ឥធ វុត្តាវសេសំ. វុត្តនយេនាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. ឧស្សទនន្ទិយន្តិ ឧស្សន្នគុណវតោ តោសនំ សម្មោទាបនំ. គុណកិត្តនេន បលោភនីយំ សេក្ខកល្យាណបុថុជ្ជនានំ បសាទុប្បាទនេន. ឥទានិ វុត្តមេវ អត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តាវតាតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វសេន សត្តសុ ឋានេសុ កោសល្លទីបនេន ឯត្តកេន ទេសនាក្កមេន. តន្តិ អារម្មណំ. ធាតុអាទិមត្តមេវាតិ ធាតាយតនបដិច្ចសមុប្បាទមត្តមេវ. ឥមេសុ ធម្មេសូតិ ឥមេសុ ជាតាទីសុ. កម្មំ កត្វាតិ សម្មសនកម្មំ និដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវមេត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វសេន សត្តដ្ឋានកោសល្លបវត្តិយា បភេទេន វិភជិត្វា ‘‘តិវិធូបបរិក្ខី’’តិ ទស្សេតិ ធម្មរាជា.

សត្តដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សម្មាសម្ពុទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៥៨. អធិកំ សវិសេសំ បយសតិ បយុញ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, វិសិដ្ឋបយោគោ. តេនាហ ‘‘អធិកបយោគោ’’តិ. ឥមញ្ហិ មគ្គន្តិ អដ្ឋង្គិកំ អរិយមគ្គមាហ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. អវត្តមានដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធុប្បាទតោ បុព្ពេ ន វត្តមានភាវេន. មគ្គំ ជានាតីតិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ សបុព្ពភាគំ សសម្ភារវិសយំ សផលំ សឧទ្រយំ អរិយំ មគ្គំ ជានាតិ អវពុជ្ឈតីតិ មគ្គញ្ញូ. វិទិតន្តិ អញ្ញេសម្បិ ញាតំ បដិលទ្ធំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បាកដំ អកាសិ, តថា កត្វា ទេសេសិ. អមគ្គេ បរិវជ្ជនេន មគ្គេ បដិបត្តីតិ តស្ស មគ្គកុសលតា វិយ អមគ្គកុសលតាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មគ្គេ ច អមគ្គេ ច កោវិទោ’’តិ. អហំ បឋមំ គតោតិ អហំ បឋមមគ្គេន សមន្នាគតោ.

សម្មាសម្ពុទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អនត្តលក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៥៩. បុរាណុបដ្ឋាកេតិ បុព្ពេ បធានបទហនកាលេ ឧបដ្ឋាកភូតេ. ‘‘អវសវត្តនដ្ឋេន អស្សាមិកដ្ឋេន សុញ្ញតដ្ឋេន អត្តបដិក្ខេបដ្ឋេនា’’តិ ឯវំ បុព្ពេ វុត្តេហិ. ឯត្តកេន ឋានេនាតិ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, អនត្តា’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘ឯវំ មេ វិញ្ញាណំ មា អហោសី’’តិ ឯត្តកេន សុត្តបទេសេន. អកថិតស្សេវ កថនំ ឧត្តរំ, ន កថិតស្សាតិ វុត្តំ ‘‘តានិ ទស្សេត្វា’’តិ. សមោធានេត្វាតិ សម្បិណ្ឌិត្វា. វិត្ថារកថាតិ វិត្ថារតោ អដ្ឋកថា. អនត្តលក្ខណមេវាតិ តព្ពហុលតាយ តប្បធានតាយ ច វុត្តំ. អនិច្ចតាទីនម្បិ ហិ តត្ថ តំទីបនត្ថមេវ វុត្តត្តា តទេវ ជេដ្ឋំ បធានំ តថា វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ.

អនត្តលក្ខណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មហាលិសុត្តវណ្ណនា

៦០. ឯកន្តទុក្ខន្តិអាទីនិ បទានិ វុត្តនយានេវ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច យថា សរាគោ ហេតុ បច្ចយោ សំកិលេសាយ, ឯវំ សវិបស្សនោ មគ្គោ ហេតុ បច្ចយោ ច វិសុទ្ធិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហាលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

៦១. ឯកាទសហីតិ រាគាទីហិ ឧបាយាសបរិយោសានេហិ ឯកាទសហិ សន្តាបនដ្ឋេន អគ្គីហិ. ទ្វីសូតិ អដ្ឋមនវមេសុ. ទុក្ខលក្ខណមេវាតិ តព្ពហុលតាយ តប្បធានតាយ ច វុត្តំ.

អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. និរុត្តិបថសុត្តវណ្ណនា

៦២. និរុត្តិយោវ និរុត្តិបថាតិ បថ-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនមាហ យថា ‘‘ពីជានិយេវ ពីជជាតានី’’តិ. និរុត្តិវសេនាតិ និព្ពចនវសេន. បថា ច អត្ថានុរូបភាវតោ. តីណិបីតិ និរុត្តិអធិវចនបញ្ញត្តិបថបទានិ. តថា ហិ ‘‘ផុសតីតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា នីហរិត្វា វចនំ និរុត្តិ, ‘‘សិរីវឌ្ឍកោ ធនវឌ្ឍកោ’’តិអាទិនា វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តំ អធិវចនំ, ‘‘តក្កោ វិតក្កោ’’តិអាទិនា តំតំបការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តិ. អថ វា តំតំអត្ថប្បកាសនេន និច្ឆិតំ, និយតំ វា វចនំ និរុត្តិ. អធិ-សទ្ទោ ឧបរិភាគេ, ឧបរិ វចនំ អធិវចនំ. កស្ស ឧបរិ? បកាសេតព្ពស្ស អត្ថស្សាតិ បាកដោយមត្ថោ. អធីនំ វចនំ អធិវចនំ. កេន អធីនំ? អត្ថេន. អត្ថស្ស បញ្ញាបនត្ថេន បញ្ញត្តីតិ ឯវំ និរុត្តិអាទិបទានំ សព្ពវចនេសុ បវត្តិ វេទិតព្ពា. អញ្ញថា ‘‘ផុសតីតិ ផស្សោ’’តិអាទិប្បការេន និទ្ធារណវចនានំយេវ និរុត្តិតា, សិរិវឌ្ឍកធនវឌ្ឍកបការានមេវ អភិលាបនំ អធិវចនតា. ‘‘តក្កោ វិតក្កោ’’តិ ឯវំបការានមេវ ឯកមេវ អត្ថំ តេន តេន បការេន ញាបេន្តានំ វចនានំ បញ្ញត្តិតា ច អាបជ្ជេយ្យ. អសំកិណ្ណាតិ ន សំកិណ្ណា. តេនាហ ‘‘អវិជហិតា…បេ… អឆឌ្ឌិតា’’តិ. ន សំកីយន្តីតិ ន សំកិរីយន្តិ, ន សំកីយិស្សន្តិ ន សំកិរីយិស្សន្តីតិ អត្ថោ. អប្បដិកុដ្ឋាតិ ន បដិក្ខិត្តា. យស្មា ភង្គំ អតិក្កន្តំ ឧប្បាទាទិ អតិក្កន្តមេវ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភង្គមេវា’’តិ. យស្មា ទេសន្តរំ សង្កន្តោបិ អតិក្កន្តន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា តទាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ទេសន្តរំ អសង្កមិត្វា’’តិ វុត្តំ. យត្ថ យត្ថ ហិ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ និរុជ្ឈន្តិ វិបរិណមន្តិ វិនាសំ អាបជ្ជន្តិ. តេនាហ ‘‘វិបរិណតន្តិ…បេ… នដ្ឋ’’ន្តិ. អបាកដីភូតំ អជាតត្តា ឯវ.

វសភណគោត្តតាយ វស្សភញ្ញា. មូលទិដ្ឋិគតិកាតិ មូលភូតា ទិដ្ឋិគតិកា, ឥមស្មិំ កប្បេ សព្ពបឋមំ តាទិសទិដ្ឋិសមុប្បាទកា. បុនប្បុនំ អាវជ្ជេន្តស្សាតិ អហេតុវាទបដិសំយុត្តគន្ថំ ឧគ្គហេត្វា បរិយាបុណិត្វា តទត្ថំ វីមំសន្តស្ស ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ លទ្ធិយា អារម្មណេ មិច្ឆាសតិ សន្តិដ្ឋតិ, ‘‘នត្ថិ ហេតូ’’តិអាទិវសេន អនុស្សវូបលទ្ធេ អត្ថេ តទាការបរិវិតក្កនេហិ សវិគ្គហេ វិយ សរូបតោ ចិត្តស្ស បច្ចុបដ្ឋិតេ ចិរកាលបរិចយេន ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ និជ្ឈានក្ខមភាវូបគមនេន និជ្ឈានក្ខន្តិយា តថាគហិតេ បុនប្បុនំ តថេវ អាសេវន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស មិច្ឆាវិតក្កេន សមាទិយមានា មិច្ឆាវាយាមូបត្ថម្ភិតា អតំសភាវំ ‘‘តំសភាវ’’ន្តិ គណ្ហន្តី មិច្ឆាសតីតិ លទ្ធនាមា តំលទ្ធិសហគតា តណ្ហា សន្តិដ្ឋតិ. យថាសកំ វិតក្កាទិបច្ចយលាភេន តស្មិំ អារម្មណេ អធិដ្ឋិតតាយ អនេកគ្គតំ បហាយ ចិត្តំ ឯកគ្គតំ អប្បិតំ វិយ ហោតិ មិច្ឆាសមាធិនា. សោបិ ហិ បច្ចយវិសេសេហិ លទ្ធភាវនាពលោ ឦទិសេ ឋានេ សមាធានបតិរូបកិច្ចករោ ហោតិយេវ វាលវិជ្ឈនាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ អនេកក្ខត្តុំ តេនាការេន បុព្ពភាគិយេសុ ជវនវារេសុ បវត្តេសុ សព្ពបច្ឆិមេ ជវនវារេ សត្ត ជវនានិ ជវន្តិ. តត្ថ បឋមេ សតេកិច្ឆោ ហោតិ, តថា ទុតិយាទីសុ. សត្តមេ បន ជវនេ សម្បត្តេ អតេកិច្ឆោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អស្សាទេន្តស្សា’’តិអាទិ. ឥមេសុបីតិ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ.

បច្ចុប្បន្នំ វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘យទេតំ អនាគតំ នាម, នយិទំ អនាគត’’ន្តិអាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. តេបីតិ តេ វស្សភញ្ញាបិ ន មញ្ញិំសុ លោកសមញ្ញាយ អនតិក្កមនីយតោ. តេនាហ ‘‘អតីតំ បនា’’តិអាទិ. ខន្ធានំ ឧបរិ និរុឡ្ហា បណ្ណត្តិ.

និរុត្តិបថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.