៤. នតុម្ហាកំវគ្គោ

១. នតុម្ហាកំសុត្តវណ្ណនា

៣៣. ឆន្ទរាគប្បហានេនាតិ តប្បដិពទ្ធស្ស ឆន្ទរាគស្ស បជហនេន. ទព្ពាទិ បាកតិកតិណំ បាកដមេវាតិ អបាកដំ ទស្សេតុំ តាលនាឡិកេរាទិ ទស្សិតំ, តិណកដ្ឋានំ វា ភេទទស្សនត្ថំ. បិយាលោ ផារុសកំ.

នតុម្ហាកំសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៥. យទិ រូបំ អនុសេតីតិ រូបធម្មេ អារព្ភ យទិ រាគាទយោ អនុសយនវសេន បវត្តន្តិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន រាគាទិនា តំសមង្គីបុគ្គលោ សង្ខាតព្ពតំ ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ’’តិអាទិនា វោហរិតព្ពតំ ឧបគច្ឆតីតិ. តេនាហ ‘‘កាមរាគាទីសូ’’តិអាទិ. អភូតេនាតិ អជាតេន អនុសយវសេន អប្បវត្តេន. អនុសយសីសេន ហេត្ថ អភិភវំ វទតិ. យតោ ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ សង្ខំ ន គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. និប្បរិយាយតោ ហិ មគ្គវជ្ឈកិលេសា អនុសយោ.

អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦. តំ អនុសយិតំ រូបន្តិ តំ រាគាទិនា អនុសយិតំ រូបំ មរន្តេន អនុសយេន អនុមរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. យេន អនុសយេន មរន្តេន តំ អនុមរតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តថាភូតតោ តេន ‘‘រត្តោ’’តិអាទិវោហារំ លភតិ. យេន អនុសយេន ការណភូតេន អនុមីយតិ, តេន.

ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៧-៣៨. ឋិតិយា ឋិតិក្ខណេន សហិតំ ឋិតំ. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តិ ឧប្បាទក្ខណតោ អញ្ញថាភាវោ. បញ្ញាយតីតិ ឧបលព្ភតិ. បច្ចយវសេន ធរមានត្តា ឯវ ជីវមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយវសេន ជរា បញ្ញាយតិ ឧប្បាទក្ខណតោ អញ្ញថត្តប្បត្តិយា. វុត្តមេវ អត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ឋិតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ជីវិ…បេ… នាមំ. តថា ហិ អភិធម្មេ (ធ. ស. ១៩) ‘‘អាយុ ឋិតី’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ. អញ្ញថត្តន្តិ ជរាយ នាមន្តិ សម្ពន្ធោ.

តីណិ លក្ខណានិ ហោន្តិ សង្ខតសភាវលក្ខណតោ. យោ កោចិ រូបធម្មោ វា អរូបធម្មោ វា លោកិយោ វា លោកុត្តរោ វា សង្ខារោ. សង្ខារោ, ន លក្ខណំ ឧប្បាទាទិសភាវត្តា. លក្ខណំ, ន សង្ខារោ ឧប្បាទាទិរហិតត្តា. ន ច…បេ… សក្កា សង្ខារធម្មត្តា លក្ខណស្ស. នាបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខារោ បញ្ញាបេតុំ សក្កា សង្ខារភាវេន. តេនាហ ‘‘លក្ខណេនា’’តិអាទិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លក្ខណន្តិ កាឡរត្តសពលាទិភាវលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ‘‘អយំ អសុកស្ស គាវី’’តិ.

ឯវំ សង្ខារោបិ បញ្ញាយតិ សភាវតោ ឧបធារេន្តស្ស ឧប្បាទលក្ខណម្បិ ឧប្បាទាវត្ថាតិ កត្វា. កាលសង្ខាតោតិ ឧប្បជ្ជមានកាលសង្ខាតោ. តស្ស សង្ខារស្ស. ខណោបីតិ ឧប្បាទក្ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ឧប្បាទោបីតិ ឧប្បាទលក្ខណោបិ. ជរាលក្ខណន្តិ ឧប្បន្នជីរណលក្ខណំ, តំ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ភង្គក្ខណេ សង្ខារោបិ តំលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតី’’តិ បាឋោ. កេចិ បន ‘‘ជរាបី’’តិ បទម្បេត្ថ បក្ខិបន្តិ. ឯវញ្ច វទន្តិ ‘‘ន ហិ តស្មិំ ខណេ តរុណោ ហុត្វា សង្ខារោ ភិជ្ជតិ, អថ ខោ ជិយ្យមានោ មហល្លកោ វិយ ជិណ្ណោ ឯវ ហុត្វា ភិជ្ជតី’’តិ, ភង្គេនេវ បន ជរា អភិភុយ្យតិ ខណស្ស អតិឥត្តរភាវតោ ន សក្កា បញ្ញាបេតុំ ឋិតិយាតិ តេសំ អធិប្បាយោ. តានីតិ អរូបធម្មានំ តីណិ លក្ខណានិ. អត្ថិក្ខណន្តិ អរូបធម្មវិជ្ជមានក្ខណំ, ឧប្បាទក្ខណន្តិ អធិប្បាយោ. សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ ឋិតិយា ន ភវិតព្ពំ. តស្សេវាតិ តស្សា ឯវ ឋិតិយា. តមត្ថន្តិ ជរាលក្ខណស្ស បញ្ញាបេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវំ. អញ្ញេ បន ‘‘សន្តតិវសេន ឋានំ ឋិតី’’តិ វទន្តិ, តយិទំ អការណំ អដ្ឋានំ. យស្មា សុត្តេ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ ឧប្បាទវយេហិ និព្ពិសេសេន ឋិតិយា ជោតិតត្តា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច យថា ធម្មស្ស ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាវត្ថា ឥច្ឆិតា, អញ្ញថា ឧប្បជ្ជមានមេវ ភិជ្ជតីតិ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ភង្គាវត្ថាយបិ ភិន្នា ភង្គាភិមុខាវត្ថា ឥច្ឆិតព្ពា. ន ហិ អភង្គាភិមុខោ ភិជ្ជតិ. ន ចេត្ថ សក្កា ឧប្បាទាភិមុខាវត្ថំ បរិកប្បេតុំ តទា តស្ស អលទ្ធត្តលាភត្តា. អយំ វិសេសោតិ ឋិតិក្ខណោ នាម រូបធម្មានំយេវ, ន អរូបធម្មានន្តិ អយំ ឦទិសោ វិសេសោ. អាចរិយមតិ នាម តស្សេវ អាចរិយស្ស មតិ, សា សព្ពទុព្ពលាតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤២. អបាយទុក្ខេ សកលសំសារទុក្ខេ ច បតិតុំ អទត្វា ធារណដ្ឋេន ធម្មោ, មគ្គផលនិព្ពានានិ. តទនុលោមិកា ចស្ស បុព្ពភាគបដិបទាតិ អាហ ‘‘ធម្មានុធម្មបដិបន្នស្សា’’តិអាទិ. ‘‘និព្ពិទាពហុលោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ បទុទ្ធារោ កតោ, បាឡិយំ បន ‘‘និព្ពិទាពហុលំ វិហរេយ្យា’’តិ អាគតំ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ សព្ពភវេសុ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ញាតតីរណប្បហានបរិញ្ញាហិ. បរិជានាតីតិ តេភូមកធម្មេ បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ. បរិមុច្ចតិ សព្ពសំកិលេសតោ ‘‘មគ្គោ បវត្តិតោ បរិមុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា. តថាតិ ឥមិនា ឥតោ បរេសុ តីសុ មគ្គោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. អនិយមិតាតិ អគ្គហិតា. តេសុ និយមិតា ‘‘អនិច្ចានុបស្សី’’តិអាទិវចនតោ. សាតិ អនុបស្សនា. តត្ថ និយមិតវសេនេវាតិ ឥទំ លក្ខណវចនំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធយោ ភវេយ្យុំ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ. ន ហិ សក្កា ឯតិស្សា ឯវ អនុបស្សនាយ វសេន សម្មសនាចារំ មត្ថកំ បាបេតុន្តិ.

អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នតុម្ហាកំវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.