៣. ចន្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. បិយមនាបនិច្ចនវកាទិគុណេហិ ចន្ទោ ឧបមា ឯតេសន្តិ ចន្ទូបមា. សន្ថវាទីនិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. បរិយុដ្ឋានំ បុន ចិត្តេ កិលេសាធិគមោ. សព្ពេហិបិ បទេហិ កត្ថចិ សត្តេ អនុរោធរោធាភាវមាហ. អត្តនោ បន សោម្មភាវេន មហាជនស្ស បិយោ មនាបោ. យទត្ថមេត្ថ ចន្ទូបមា អាហដា, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. ន កេវលំ ចន្ទូបមតាយ ឯត្តកោ ឯវ គុណោ, អថ ខោ អញ្ញេបិ សន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវមាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន យថា. ចន្ទោ លោកានុគ្គហេន អជវីថិអាទិកា នានាវីថិយោ បដិបជ្ជតិ, ឯវំ ភិក្ខុ តំ តំ ទិសំ ឧបគច្ឆតិ កុលានុទ្ទយាយ. យថា ចន្ទោ កណ្ហបក្ខតោ សុក្កបក្ខំ ឧបគច្ឆន្តោ កលាហិ វឌ្ឍមានោ ហុត្វា និច្ចនវោ ហោតិ, ឯវំ ភិក្ខុ កណ្ហបក្ខំ បហាយ សុក្កបក្ខំ ឧបគន្ត្វា គុណេហិ វឌ្ឍមានោ លោកស្ស វា បាមោជ្ជបាសំសត្ថោ និច្ចនវតាយ ចន្ទសមចិត្តោ អធុនុបសម្បន្នោ វិយ ច និច្ចនវោ ហុត្វា ចរតិ.

អបកស្សិត្វាតិ កិលេសកាមវត្ថុកាមេហិ វិវេចេត្វា. តំ នេក្ខម្មាភិមុខំ កាយចិត្តានំ អាកឌ្ឍនំ កាយតោ អបនយនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អាកឌ្ឍិត្វា អបនេត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. ចតុក្កញ្ចេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

និច្ចនវយាតិ ‘‘និច្ចនវកា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ក-សទ្ទេន ហិ បទំ វឌ្ឍិតំ, ក-ការស្ស ច យ-ការាទេសោ. ឯវំ វិចរិំសូតិ កិញ្ជក្ខវសេន បរិគ្គហាភាវេន យថា ឥមេ, ឯវំ វិចរិំសុ អញ្ញេតិ អនុកម្បមានា.

ទ្វេភាតិកវត្ថូតិ ទ្វេភាតិកត្ថេរបដិពទ្ធំ វត្ថុំ. អប្បតិរូបករណន្តិ ភិក្ខូនំ អសារុប្បករណំ. អាធាយិត្វាតិ អារោបនំ ឋបេត្វា. តថាតិ យថា សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ ច, តថា វុឌ្ឍតរេ បុគ្គលេ អប្បតិរូបករណំ. ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អន្តរឃរប្បវេសនេ អញ្ញត្ថ ច យថាវុត្តតោ អញ្ញំ អសារុប្បកិរិយំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថេវាតិ សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ បុគ្គលស្ស ច វុឌ្ឍស្ស សន្តិកេ.

យថាវុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច តេសុ ឋានេសុ. បាបិច្ឆតាបិ មនោបាគព្ភិយន្តិ ឯតេនេវ កោធូបនាហាទីនំ សមុទាចារោ មនោបាគព្ភិយន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ.

ឯកតោ ភារិយន្តិ បិដ្ឋិបស្សតោ ឱនតំ. វាយុបត្ថម្ភន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានវាយុនា ឧបត្ថម្ភនំ. អនុព្ពេជេត្វា ចិត្តន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ចិត្តស្ស ហិ តតោ អនុព្ពេជនំ តទនុនយនំ. តេនាហ ‘‘សម្បិយាយមានោ ឱលោកេតី’’តិ. វាយុបត្ថម្ភកំ គាហាបេត្វាតិ កាយំ តថា ឧបត្ថម្ភកំ កត្វា.

ឱបម្មសំសន្ទនំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. កាមគិទ្ធតាយ ហីនាធិមុត្តិកោ, អវិសុទ្ធសីលាចារតាយ មិច្ឆាបដិបន្នោ.

អង្គុលីហិ និក្ខន្តបភា អាកាសសញ្ចលនេន ទិគុណា ហុត្វា អាកាសេ វិចរិំសូតិ អាហ ‘‘យមកវិជ្ជុតំ ចារយមានោ វិយា’’តិ. ‘‘អាកាសេ បាណិំ ចាលេសី’’តិ បទស្ស អញ្ញត្ថ អនាគតត្តា ‘‘អសម្ភិន្នបទ’’ន្តិ វុត្តំ. អត្តមនោតិ បីតិសោមនស្សេហិ គហិតមនោ. យញ្ហិ ចិត្តំ អនវជ្ជំ បីតិសោមនស្សសហិតំ, តំ សសន្តកំ ហិតសុខាវហត្តា. តេនាហ ‘‘សកមនោ’’តិអាទិ. ន ទោមនស្សេន…បេ… គហិតមនោ សកចិត្តស្ស តព្ពិរុទ្ធត្តា. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ឥទានិ យោ ហីនាធិមុត្តិកោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ.

បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពកិរិយំ. តំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘ចីវរាទយោ បច្ចយេ ទទេយ្យុ’’ន្តិ. តថភាវាយាតិ យទត្ថំ ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ, យទត្ថញ្ច សាសនេ បព្ពជ្ជា, តទត្ថាយ. រក្ខណភាវន្តិ អបាយភយតោ ច រក្ខណជ្ឈាសយំ. ចន្ទោបមាទិវសេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អាកាសេ ចលិតបាណិ វិយ កត្ថចិ អលគ្គតាយ បរិសុទ្ធជ្ឈាសយតា សត្តេសុ ការុញ្ញន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

ចន្ទូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.