នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សំយុត្តនិកាយេ

និទានវគ្គដីកា

១. និទានសំយុត្តំ

១. ពុទ្ធវគ្គោ

១. បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

១. ទុតិយសុត្តាទីនិបិ បដិច្ចសមុប្បាទវសេនេវ ទេសិតានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ បដិច្ចសមុប្បាទសុត្ត’’ន្តិ. តត្រាតិ បទំ យេ ទេសកាលា ឥធ វិហរណកិរិយាយ វិសេសនភាវេន វុត្តា, តេសំ បរិទីបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សមយំ…បេ… ទីបេតី’’តិ អាហ. តំ-សទ្ទោ ហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិនិទ្ទេសោ, តស្មា ឥធ ទេសស្ស កាលស្ស វា បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុំ អរហតិ, ន អញ្ញស្ស. អយំ តាវ តត្រសទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវេ អត្ថវិភាវនា. យស្មា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តត្រសទ្ទោ ធម្មទេសនាវិសិដ្ឋំ ទេសំ កាលញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ’’តិ. តេន តត្រាតិ យត្ថ ភគវា ធម្មទេសនត្ថំ ភិក្ខូ អាលបិ អភាសិ, តាទិសេ ទេសេ, កាលេ វាតិ អត្ថោ. ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ.

ននុ ច យត្ថ ឋិតោ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិអាទិនា ពាហិយស្ស ធម្មទេសនំ បដិក្ខិបិ, តត្ថេវ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ តស្ស ធម្មំ ទេសេសីតិ? សច្ចមេតំ. អទេសេតព្ពកាលេ អទេសនាយ ហិ ឥទំ ឧទាហរណំ. តេនាហ ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិ. យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ, តម្បិ តស្ស អកាលភាវស្សេវ បរិយាយេន ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស ហិ តទា អទ្ធានបរិស្សមេន រូបកាយេ អកម្មញ្ញតា អហោសិ, ពលវបីតិវេគេន នាមកាយេ. តទុភយស្ស វូបសមំ អាគមេន្តោ បបញ្ចបរិហារត្ថំ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ’’តិ បរិយាយេន បដិក្ខិបិ. អទេសេតព្ពទេសេ អទេសនាយ បន ឧទាហរណំ ‘‘អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ, វិហារតោ និក្ខមិត្វា វិហារបច្ឆាយាយំ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ ឯវមាទិកំ ឥធ អាទិសទ្ទេន សង្គហិតំ. ‘‘ស ខោ សោ ភិក្ខវេ ពាលោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ៣.២៤៨) បទបូរណមត្តេ ខោ-សទ្ទោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២១) អវធារណេ, ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣១) អាទិកាលត្ថេ, វាក្យារម្ភេតិ អត្ថោ. តត្ថ បទបូរណេន វចនាលង្ការមត្តំ កតំ ហោតិ, អាទិកាលត្ថេន វាក្យស្ស ឧបញ្ញាសមត្តំ, អវធារណត្ថេន បន និយមទស្សនំ. ‘‘តស្មា អាមន្តេសិ ឯវា’’តិ អាមន្តនេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតីតិ.

‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ បទំ វុត្តន្តិ? យទិបិ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ បន យថាវុត្តដ្ឋានេ វិហរណកិរិយាយ កត្តុវិសេសទស្សនបរំ, ន អាមន្តនកិរិយាយ, ឥធ បន អាមន្តនកិរិយាយ, តស្មា តទត្ថំ បុន ភគវាតិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ. តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ អាហ. កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនន្តិ វក្ខមានាយ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយ សវនយោគ្យបុគ្គលវចនំ. ចតូសុបិ បរិសាសុ ភិក្ខូ ឯវ ឯទិសានំ ទេសនានំ វិសេសេន ភាជនភូតាតិ សាតិសយេន សាសនសម្បដិគ្គាហកភាវទស្សនត្ថំ ឥធ ភិក្ខុគហណន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិ អាហ. តត្ថ ភិក្ខកោតិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខនសីលត្តា ភិក្ខនធម្មត្តា ភិក្ខូតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិបិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ ឧញ្ឆាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា អនុដ្ឋិតត្តា ភិក្ខុ. យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិកកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខុ. បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អាទិនា នយេនាតិ ‘‘ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥០៩) អាគតនយេន. ញាបនេតិ អវពោធនេ, បដិវេទនេតិ អត្ថោ. ភិក្ខនសីលតា, ន កសិវាណិជ្ជាទីហិ ជីវនសីលតា. ភិក្ខនធម្មតា ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តី’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) ឯវំ វុត្តភិក្ខនសភាវតា, ន យាចនាកោហញ្ញសភាវតា. ភិក្ខនេ សាធុការិតា ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) វចនំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ អប្បមជ្ជតា. អថ វា សីលំ នាម បកតិសភាវោ. ឥធ បន តថាធិដ្ឋានំ. ធម្មោតិ វតំ. អបរេ បន ‘‘សីលំ នាម វតវសេន សមាទានំ. ធម្មោ នាម បវេណិ-អាគតំ ចារិត្តំ. សាធុការិតា សក្កច្ចការិតា អាទរកិរិយា’’តិ វណ្ណេន្តិ.

ហីនាធិកជនសេវិតវុត្តិន្តិ យេ ភិក្ខុភាវេ ឋិតាបិ ជាតិមទាទិវសេន ឧទ្ធតា ឧន្នឡា, យេ ច គិហិភាវេ បរេសុ អត្ថិកភាវម្បិ អនុបគតតាយ ភិក្ខាចរិយំ បរមកាបញ្ញំ មញ្ញន្តិ, តេសំ ឧភយេសម្បិ យថាក្កមំ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនេន ហីនជនេហិ ទលិទ្ទេហិ បរមកាបញ្ញតំ បត្តេហិ បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តេហិ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតភាវនិគ្គហំ ករោតិ, អធិកជនេហិ ឧឡារភោគខត្តិយកុលាទិតោ បព្ពជិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាជីវសោធនត្ថំ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ទីនភាវនិគ្គហំ ករោតីតិ យោជេតព្ពំ. យស្មា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនំ អាមន្តនភាវតោ អភិមុខីករណំ, បករណតោ សាមត្ថិយតោ ច សុស្សូសាជននំ, សក្កច្ចសវនមនសិការនិយោជនញ្ច ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវោតិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ សាធុកំ មនសិការេបីតិ សាធុកំ សវនេ សាធុកំ មនសិការេ ច. កថំ បវត្តិតា សវនាទយោ សាធុកំ បវត្តិតា ហោន្តីតិ? ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបត្តិយា សកលសាសនសម្បត្តិ ហត្ថគតា ភវិស្សតី’’តិ អាទរគារវយោគេន កថាទីសុ អបរិភវាទិនា ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៥១). តេនាហ ‘‘សាធុកំ មនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តី’’តិ. សាសនសម្បត្តិ នាម សីលាទិនិប្ផត្តិ. បឋមំ ឧប្បន្នត្តា អធិគមវសេន. សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា សីលាទិគុណានុដ្ឋានេន. តិណ្ណំ យានានំ វសេន អនុធម្មបដិបត្តិសម្ភវតោ សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា.

សន្តិកត្តាតិ សមីបភាវតោ. សន្តិកាវចរត្តាតិ សព្ពកាលំ សំវុត្តិភាវតោ. យថានុសិដ្ឋន្តិ អនុសាសនិយានុរូបំ, អនុសាសនិំ អនវសេសតោ បដិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូតិ យេ បដិច្ចសមុប្បាទធម្មេ ទេសនាបសុតា, តេ. បុព្ពេ ‘‘សព្ពបរិសសាធារណា ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនា’’តិអាទិនា ភិក្ខូនំ ឯវ អាមន្តនការណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មទេសនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ កិមត្ថំ បន ភគវាតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាតិ អញ្ញវិហិតា. វិក្ខិត្តចិត្តាតិ អសមាហិតចិត្តា. ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាតិ ហិយ្យោ តតោ បរទិវសេសុ វា សុតធម្មំ បតិ មនសា អវេក្ខន្តា. ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោតីតិ ឥមមេវត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘តេ អនាមន្តេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិក្ខវោតិ ច សន្ធិវសេន ឥ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ភិក្ខវោ ឥតី’’តិ, អយញ្ហិ ឥតិសទ្ទោ ហេតុបរិសមាបនាទិបទត្ថវិបរិយាយបការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថបភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេតុម្ហិ ទិស្សតិ, ‘‘តស្មាតិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) បរិសមាបនេ, ‘‘ឥតិ វា ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) អាទិអត្ថេ ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣, ៧៥) បទត្ថវិបរិយាយេ, ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ. សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ, ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ, ‘‘សព្ពមត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, សព្ពំ នត្ថីតិ អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) និទស្សនេ. ឥធាបិ និទស្សនេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការោ តមេស ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខវោតិ អាមន្តេសី’’តិ. ឥមិនា នយេន ភទ្ទន្តេតិអាទីសុបិ យថារហំ ឥតិសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘ភគវា អាមន្តេសី’’តិ វុត្តត្តា ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ឥធ ភគវតោតិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធីអន្តរំ អបេក្ខតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ. ភគវតោតិ ឥទំ បន បដិស្សវសម្ពន្ធេន សម្បទានវចនំ. ឯត្តាវតា យំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសបដិមណ្ឌិតំ និទានំ ភាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាហ – កិមត្ថំ បន ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកនិមិត្តបរិសាបទេសេហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច, ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពន្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ. តេនេវ ចាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អាយស្មតា អានន្ទេន ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ ភាសិតំ.

អបិច សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពរចនាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ, សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសត្ថុសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវត្តសិទ្ធិ. ន ហិ សព្ពសោ ខីណាសវស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សុវិសុទ្ធា ចស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ, ឯវំ ទេសកសំកិលេសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បទាទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អច្ចន្តាភាវសំសូចកេហិ ញាណសម្បទាបហានសម្បទាភិព្យញ្ជនកេហិ ច សំពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ឥធ បន មូលទ្វយវសេន អន្តទ្វយរហិតស្ស តិសន្ធិកាលពន្ធស្ស ចតុព្ពិធនយសង្ខេបគម្ភីរភាវយុត្តស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ពោធិយា និទស្សនតោ ចាតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បវត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា, តស្មា បរេសំ ឯវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កព្ពរចនា. តយិទំ សត្ថុចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេហិ យថារហំ បកាសីយតិ, ឥធ បន ទ្វាទសបទិកបច្ចយាការវិភាវនេន តេន. តេន វុត្តំ ‘‘សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

អបិច សត្ថុ បមាណភាវប្បកាសនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ, តញ្ចស្ស បមាណភាវទស្សនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា បទេន វិភាវិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិ-សព្ពសំកិលេសមលទុច្ចរិតាទិទោសប្បហានទីបនេន វចនេន អនញ្ញសាធារណសុបរិសុទ្ធញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ. ឥទមេត្ថ និទានវចនេ បយោជននិទស្សនំ.

និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតីតិ ‘‘សុត្តនិក្ខេបំ តាវ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ភគវតោ ទេសនាយ សមុដ្ឋានស្ស វិភាគំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្ថាយំ ទេសនា ឯវំសមុដ្ឋានា’’តិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានេ ទស្សិតេ សុត្តស្ស សម្មទេវ និទានបរិជាននេន វណ្ណនាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ. តតោ ហេដ្ឋា ‘‘កស្មា ភគវតា បដិច្ចសមុប្បាទវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា’’តិ កេនចិ ចោទនាយ កតាយ ‘‘បរជ្ឈាសយោយំ សុត្តនិក្ខេបោ’’តិ បរិហារោ សុកថិតោ ហោតិ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបធាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ. ឯត្ថ ច យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចា’’តិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសម្ភវតោ, ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ. នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតីតិ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ. តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតា, តថាទស្សនញ្ចេត្ថ អយំ សំសគ្គភេទោ គហេតព្ពោតិ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសេន បវត្តធម្មោ ឯតស្ស អត្ថីតិ, បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាយ វត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិត្វា ញាតព្ពោ អត្ថោ. តស្ស បុច្ឆាវសេន បវត្តំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកំ, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ វុត្តំ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាលធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយំ ឯវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ឯវ ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោវាយមត្ថោតិ. អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទសពលសុត្តន្តហារកោតិ ទសពលវគ្គេ អនុបុព្ពេន និក្ខិត្តានំ សុត្តានំ អាវលិ, តថា ចន្ទោបមហារកាទយោ.

វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អជ្ឈាសយន្តិ អធិមុត្តិំ. ខន្តិន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ. មនន្តិ ចិត្តំ. អភិនីហារន្តិ បណិធានំ. ពុជ្ឈនភាវន្តិ ពុជ្ឈនសភាវំ, បដិវិជ្ឈនាការំ វា.

ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ ឧគ្ឃដនំ នាម ញាណុគ្ឃដនំ, ញាណេន ឧគ្ឃដិតមត្តេ ឯវ ធម្មំ ជានាតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតមេវ អត្ថំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. ឧទ្ទេសាទីហិ នេតព្ពោតិ នេយ្យោ. ព្យញ្ជនបទំ បរមំ អស្សាតិ បទបរមោ. សហ ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហារធម្មស្ស ឧទ្ទេសេ ឧទាហដមត្តេ ឯវ. ធម្មាភិសមយោតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាណេន សទ្ធិំ អភិសមាយោគោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន សំខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ សំខិត្តេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘វិបញ្ចិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. ឧទ្ទេសតោតិ ឧទ្ទេសហេតុ, ឧទ្ទិសន្តស្ស ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វាតិ អត្ថោ, ‘‘ឧទ្ទិសតោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. បរិបុច្ឆតោតិ បរិបុច្ឆន្តស្ស. អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ អនុក្កមេន អរហត្តប្បត្តិ ហោតិ. ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ តេន អត្តភាវេន មគ្គំ វា ផលំ វា អន្តមសោ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ បុគ្គលោ ព្យញ្ជនបទមេវ បរមំ កត្វា ឋិតត្តា ‘‘បទបរមោ’’តិ វុច្ចតិ.

ឯកចរាតិ វិវេកាភិរតិយា ឯកវិហារិនោ. ទ្វិចរាតិ ទ្វេ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា ញាណចរិយាទិវសេន វិចរន្តា. ឯស នយោ សេសេសុ. សត្តសុញ្ញតាបកាសនេន សុញ្ញតំ. តតោ ឯវ សណ្ហំ សុខុមំ. ‘‘បរេសំ អជ្ឈាសយវសេន ភគវា ឥទំ សុត្តំ អារភី’’តិ វត្វា តេ បន ‘‘បរេ’’តិ វុត្តបុគ្គលា អបរិកម្មិកា សុបរិសោធិតបុព្ពភាគបដិបទា ចាតិ ទុវិធា, តទុភយេសុ សត្ថុ បដិបត្តិំ ឧបមាមុខេន បកាសេន្តោ យថា ហីតិអាទិមាហ. រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ លិខនវសេន ន ឧប្បាទេតិ. អកតាភិនិវេសន្តិ វិបស្សនាភាវនាយ អកតានុយោគំ. សីល…បេ… សម្បទាយាតិ អសមាទិន្នសីលំ សីលសម្បទាយ, សុបរិសុទ្ធសីលំ សមាធិសម្បទាយ, អនុជុកតទិដ្ឋិជុកម្មំ ទិដ្ឋិសម្បទាយ យោជេន្តោតិ យោជនា.

យន្តិ យំ បុព្ពភាគបដិបទំ សន្ធាយ. សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ទិដ្ឋិ ចាតិ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ ចេវ កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិ ច. តិវិធេនាតិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាតិ ឯវំ វិសយភាវតោ តិប្បការេន. យថាវុត្តទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយា វិសេសបច្ចយំ សីលំយេវ ភាវនាយ អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ.

សុធន្តសុវណ្ណំ អបគតសព្ពកាឡកំ. ចតុរស្សាទិធោតោ សុបរិមជ្ជិតមណិក្ខន្ធោ. បច្ចយធម្មានំ អវិជ្ជាទីនំ តស្ស តស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស ហេតុបច្ចយាទិភាវោ បច្ចយាការោ. សោ បន អត្ថតោ អវិជ្ជា ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បច្ចយាការ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយាការោ ហី’’តិអាទិ.

កាមំ វោ-សទ្ទោ បទបរដ្ឋិតោ បដិយោគីអត្ថវិសេសវាចកោ, នាមបរភូតោ បន តំ តំ កត្តុកម្មករណាទិសាធនវិសិដ្ឋមេវ បពោធេតិ, ហិ-និបាតបរភូតោ បន វចនាលង្ការមត្តមេវាតិ អាហ ‘‘វោតិ…បេ… ទិស្សតី’’តិ. តំទេសនន្តិ តស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនំ. សា ហិ ឥធ ត-សទ្ទេន បច្ចាមសីយតិ. ‘‘សុណាថា’’តិ សោតវិញ្ញេយ្យតាវចនតោ ន កេវលំ បដិច្ចសមុប្បាទោ.

ឯកត្ថមេតំ បទំ ក-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនមត្តស្ស កតត្តា, តស្មា សាធុសទ្ទស្ស កតោ អត្ថុទ្ធារោ សាធុកសទ្ទស្សបិ កតោ ឯវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. សាធុ ភន្តេតិ យាចាមហំ ភន្តេតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អាយាចនេ’’តិ. បុន សាធុ ភន្តេតិ ឯវំ ភន្តេតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សម្បដិច្ឆនេ’’តិ. សាធុ សាធូតិ អហោ អហោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនេ’’តិ. សាធុ ធម្មរុចីតិ បុញ្ញកាមោ សុន្ទរោតិ អត្ថោ. បញ្ញាណវាតិ បញ្ញវា. អទ្ទុព្ភោតិ អទូសកោ. ទឡ្ហីកម្មេតិ ថិរីករណេ សក្កច្ចកិរិយាយំ. អាណត្តិយន្តិ អាណាបនេ. ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ហិ វុត្តេ សាធុកសទ្ទេន សវនមនសិការានំ សក្កច្ចកិរិយា វិយ តទាណាបនម្បិ វុត្តំ ហោតិ. អាយាចនត្ថតា វិយ ចស្ស អាណាបនត្ថតា វេទិតព្ពា.

ឥទានេត្ថ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ សវនេ និយោជនវសេន កិរិយន្តរបដិសេធនភាវតោ, សោតំ ឱទហថាតិ ហិ អត្ថោ. មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ អញ្ញចិន្តាបដិសេធនតោ. បុរិមន្តិ ‘‘សុណាថា’’តិ បទំ. ឯត្ថាតិ ‘‘សុណាថ, មនសិ ករោថា’’តិ បទទ្វយេ, ឯតស្មិំ វា អធិការេ. ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហនិវារណំ សោតទ្វារេ វិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ យាថាវតោ សុណន្តស្ស សទ្ទតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. អត្ថវិបល្លាសគ្គាហនិវារណំ មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ សក្កច្ចំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស អត្ថវិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ ‘‘សុណាថា’’តិ វិទហនតោ. ធារណូបបរិក្ខាសូតិ ឯត្ថ ឧបបរិក្ខគ្គហណេនេវ តុលនតីរណាទិកេ ទិដ្ឋិយា ច សុប្បដិវេធំ សង្គណ្ហាតិ. សព្យញ្ជនោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, សភាវនិរុត្តិ. សហ ព្យញ្ជនេហីតិ សព្យញ្ជនោ, ព្យញ្ជនសម្បន្នោតិ អត្ថោ. អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ អត្ថោ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកោ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថោ, អត្ថសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ធម្មគម្ភីរោតិអាទីសុ ធម្មោ នាម តន្តិ. ទេសនា នាម តស្សា មនសា វវត្ថបិតាយ តន្តិយា ទេសនា កថនំ. អត្ថោ នាម តន្តិយា អត្ថោ. បដិវេធោ នាម តន្តិយា តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ. យស្មា ចេតេ ធម្មទេសនាអត្ថបដិវេធា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាឡ្ហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ…បេ… សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ.

ឯត្ថ ច បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ទុក្ខោគាហតា, បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តព្ពិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា. ទេសនំ នាម ឧទ្ទិសនំ សង្ខេបទស្សនសទិសំ. តថា ហិ វិភង្គសុត្តេ ‘‘ទេសេស្សាមី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តំ. តស្ស និទ្ទិសនំ ភាសនន្តិ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោបិ នំ ភាសិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បរិព្យត្តំ កថនំ វា ភាសនំ.

សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ សាឡិកាយ អាលាបោ វិយ មធុរោ កណ្ណសុខោ បេមនីយោ. បដិភានំ សទ្ទោ. ឧទីរយីតិ ឧច្ចារីយតិ, វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតាតិ ឯវំ ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន កិរ សត្ថា សង្ខេបេនេវ ទេសេស្សតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសិស្សតី’’តិ សញ្ជាតុស្សាហា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា.

កតមោតិ តស្ស បទស្ស សាមញ្ញតោ បុច្ឆាភាវោ ញាយតិ, ន វិសេសតោតិ តស្ស បុច្ឆាវិសេសភាវំ កថេន្តោ ‘‘កថេតុកម្យតាបុច្ឆា’’តិ វត្វា តេនេវ បសង្គេន មហានិទ្ទេសេ អាគតា សព្ពាបិ បុច្ឆា អត្ថុទ្ធារនយេន ទស្សេតិ ‘‘បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា’’តិអាទិនា. តត្ថ អទិដ្ឋំ ជោតេតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. ទិដ្ឋំ សំសន្ទីយតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា. សំសន្ទនញ្ចេត្ថ សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិំ ឆិន្ទតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆនំ អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កា តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុកម្យតា កថេតុកម្យតាយ.

លក្ខណន្តិ ញាតុំ បុច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវមាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ចក្ខុនា វិយ ន ទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលនភូតេន ញាណេន ន តុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតេន ញាណេន អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ.

បញ្ចសុ បុច្ឆាសុ យា ពុទ្ធានំ សព្ពតោ ន សន្តិ, តា ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតបុច្ឆំ និគមេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. យទិ បដិច្ចសមុប្បាទោ បច្ចយាការោ, អថ កស្មា ភគវតា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយ សង្ខារាទយោ បច្ចយុប្បន្នា កថិតាតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. បច្ចយុប្បន្នម្បិ កថេតិ បច្ចយុប្បន្នទស្សនេន បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវស្ស កថិតភាវតោ. អាហារវគ្គស្សាតិអាទិ ‘‘បច្ចយាការោ បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សម្ភវន្តី’’តិ បាឡិយំ បរតោ វុត្តំ កិរិយាបទំ អានេត្វា យោជេតិ, អញ្ញថា សង្ខារា កិំ កតាតិ វា ករោន្តីតិ វា ន ញាយេយ្យ. បវត្តិយា អនុលោមតោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទិកា អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវា’’តិអាទិកា បន តស្ស វិលោមតោ បដិលោមកថា. អច្ចន្តមេវ សង្ខារេ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, មគ្គោ. អសេសនិរោធាតិ អសេសេត្វា និរោធា សមុច្ឆិន្ទនា. ឯវំ និរោធានន្តិ ឯវំ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធានំ សង្ខារានំ និរោធា. ឥតិ អវិជ្ជាទីនំ និរោធវចនេន អរហត្តំ វទតិ. សកលស្សាតិ អនវសេសស្ស. សត្តវិរហិតស្សាតិ បរបរិកប្បិតជីវរហិតស្ស. វិនិវត្តេត្វាតិ អនុប្បាទនិរោធទស្សនវសេន វិបរិវត្តេត្វា.

អត្តមនាតិ បីតិសោមនស្សេន គហិតចិត្តា. តថាភូតា ច ហដ្ឋចិត្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តុដ្ឋចិត្តា’’តិ. ‘‘តស្ស វចនំ អភិនន្ទិតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ អភិនន្ទនសទ្ទោ អនុមោទនត្ថោ. ‘‘អភិនន្ទិត្វា’’តិ ឯត្ថ សម្បដិច្ឆនត្ថោ. ឥធ បន ឧភយត្ថោបិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘អនុមោទិំសុ ចេវ សម្បដិច្ឆិំសុ ចា’’តិ.

បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេបីតិ ទុតិយសុត្តេបិ. បិ-សទ្ទេន តទញ្ញេសុ សុត្តេសុបីតិ អត្ថោ. ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា ឯវា’’តិ វត្វាបិ តទេកទេសំ ឥធ វិនិយោគក្ខមំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ មូលំ. វិត្ថារទេសនន្តិ ‘‘វិភជិស្សាមី’’តិ បទស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន បវត្តំ វិភង្គទេសនំ. ឧទ្ទេសទេសនា បឋមសុត្តេ អនុលោមទេសនាសទិសាវ. បុន វដ្ដវិវដ្ដំ ទស្សេន្តោតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា បវត្តិំ និវត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ. បឋមំ ឧទ្ទេសវសេន វិភជនវសេន វិវដ្ដំ ទស្សិតំ, តតោ ឯវ ព្យតិរេកនយេន វិវដ្ដម្បិ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ បុនគ្គហណំ.

តេសំ តេសំ សត្តានន្តិ ឥទំ កិញ្ចិ បការតោ អនាមសិត្វា សព្ពេបិ សត្តេ សាមញ្ញតោ ព្យាបេត្វា គហណន្តិ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ…បេ… និទ្ទេសោ’’តិ. គតិជាតិវសេនាតិ បញ្ចគតិវសេន, តត្ថាបិ ឯកេកាយ គតិយា ខត្តិយាទិភុម្មទេវាទិហត្ថិអាទិជាតិវសេន ច. ‘‘ចិត្តំ មនោ’’តិអាទីសុ វិយ កិច្ចវិសេសំ, ‘‘មានស’’ន្តិអាទីសុ វិយ សមានេ អត្ថេ សទ្ទវិសេសំ, ‘‘បណ្ឌរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ គុណវិសេសំ, ‘‘ចេតសិកំ ហទយ’’ន្តិអាទីសុ វិយ និស្សយវិសេសំ, ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតី’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស អវត្ថាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភនា’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស អភាវតាវិសេសន្តិ ឯវមាទិកំ អនបេក្ខិត្វា ធម្មមត្តំ វា ទីបនា សភាវនិទ្ទេសោ. ជិណ្ណស្ស ជីរណវសេន បវត្តនាការោ ជីរណតាតិ អាហ ‘‘អាការនិទ្ទេសោ’’តិ.

កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសាតិ កលលកាលតោ បភុតិ បុរិមរូបានំ ជរាបត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានិ បច្ឆិមរូបានិ បរិបក្ករូបានុរូបានិ បរិណតបរិណតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនុក្កមេន សុបរិណតរូបានំ បរិបាកកាលេ ឧប្បជ្ជមានានិ ខណ្ឌិច្ចាទិសភាវានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ‘‘ខណ្ឌិច្ច’’ន្តិអាទយោ កាលាតិក្កមេ ជរាយ កិច្ចនិទ្ទេសា. បកតិនិទ្ទេសាតិ ផលវិបច្ចនបកតិយា និទ្ទេសា, ជរាយ វា បាបុណិតព្ពផលមេវ បកតិ, តស្សា និទ្ទេសា, ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរាតិ ឧទកាទិគតមគ្គេសុ តិណរុក្ខសំភគ្គតាទយោ វិយ បរិបាកគតមគ្គសង្ខាតេសុ បរិបុណ្ណរូបេសុ លព្ភមានា ខណ្ឌិច្ចាទយោ ជរាយ គតមគ្គាឥច្ចេវ វេទិតព្ពា, ន ជរាតិ.

យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ជជ្ជរានិ ហោន្តីតិ អាយុហានាទយោ បកតិនិទ្ទេសា, តស្មា វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា’’តិ. តេនាហ ‘‘ឥមេហិ បនា’’តិអាទិ.

អវិញ្ញាយមានន្តរត្តា អវីចិជរា មណិអាទីសុ មន្ទទសកាទីសុ ឯកេកទសកេសុ ច ខណេ ខណេ ជិណ្ណវិការាទីនំ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. តតោ អញ្ញេសូតិ មណិអាទិតោ អញ្ញេសុ អហិច្ឆត្តកាទីសុ, បាណីនំ ឯកភវបរិយាបន្នេ សកលអាយុស្មិំ គហិតតរុណយុវាជរាកាលេសុ, ឯកទ្វិត្តិទិវសាតិក្កមេសុ បុប្ផាទីសុ វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ ជរាវិសេសស្ស សុវិញ្ញេយ្យត្តា សវីចិជរា នាម.

ចវនកវសេនាតិ ចវនកានំ ខន្ធានំ វសេន. ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធាយ ចុតិយា ចវនមេវ ចវនតាតិ អាហ ‘‘ភាវវចនេន លក្ខណនិទស្សន’’ន្តិ, បាឡិយំ ‘‘ចុតី’’តិ វុត្តស្ស មរណស្ស សភាវទស្សនន្តិ អត្ថោ. ភង្គុប្បត្តិ ភិជ្ជមានតា. តេន ‘‘ភេទោ’’តិ ឥមិនា ខន្ធានំ ភិជ្ជមានតា ភេទសមង្គិតា វុត្តាតិ ទស្សេតិ. ឋានាភាវបរិទីបនន្តិ កេនចិបិ អាការេន អវដ្ឋានាភាវទីបនំ. ឃដស្សេវាតិ ហិ វិសទិសូទាហរណំ. យថា ឃដេ ភិន្នេ កបាលាទិអវយវសេសោ លព្ភតិ, ន ឯវំ ចុតិក្ខន្ធេសុ ភង្គេសុ, ន កោចិ វិសេសោ តិដ្ឋតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តរធាន’’ន្តិ វុត្តំ. មច្ចុសង្ខាតំ មរណន្តិ មច្ចុសញ្ញិតំ មរណំ. ‘‘កាលមរណ’’ន្តិ វទន្តិ. សន្តានស្ស អច្ចន្តសមុច្ឆេទភូតំ ខីណាសវានំ មរណំ សមុច្ឆេទមរណំ. អាទិ-សទ្ទេន ខណិកមរណំ សង្គណ្ហាតិ. តស្ស កិរិយាតិ អន្តកស្ស កិរិយា, យា លោកេ វុច្ចតិ ‘‘មច្ចូ’’តិ, មរណន្តិ អត្ថោ. ចវនកាលោ ឯវ វា អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន កាលោតិ វុត្តោតិ តស្ស កិរិយា អត្ថតោ ចុតិក្ខន្ធានំ ភេទបវត្តិយេវ. ‘‘មច្ចុ មរណ’’ន្តិ វា ឯត្ថ សមាសំ អកត្វា យោ ‘‘មច្ចូ’’តិ វុច្ចតិ ភេទោ, តមេវ មរណំ ‘‘បាណចាគោ’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុវោការវសេនាតិ ចតុវោការភវវសេន. តត្ថ ហិ រូបកាយសញ្ញិតោ កឡេវរោ នត្ថិ, យំ និក្ខិបេយ្យ. កិញ្ចាបិ ឯកវោការភវេបិ កឡេវរនិក្ខេបោ នត្ថិ, រូបកាយស្ស បន តត្ថ អត្ថិតាមត្តំ គហេត្វា ‘‘ឯកវោការវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ’’តិ វុត្តោ. ចតុវោការវសេន ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘សេសទ្វយវសេន ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ សព្ពត្ថេវ ខន្ធភេទសព្ភាវតោ. សេសទ្វយវសេនាតិ សេសភវទ្វយវសេនេវ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. យទិបិ ឯកវោការភវេ រូបកាយោ វិជ្ជតិ, កឡេវរនិក្ខេបោ បន នត្ថីតិ ‘‘កឡេវរស្ស សព្ភាវតោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. យស្មា មនុស្សាទីសុ កឡេវរនិក្ខេបោ អត្ថិ, តស្មា មនុស្សាទីសុ កឡេវរស្ស និក្ខេបោតិ យោជនា. កឡេវរំ និក្ខិបីយតិ ឯតេនាតិ មរណំ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឯកតោ កត្វាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា, ឯកជ្ឈំ គហណមត្តេន.

ជាយនដ្ឋេនាតិអាទិ អាយតនវសេន យោនិវសេន ច ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘កត្តុភាវវសេន បទទ្វយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ជាតិ សញ្ជាតី’’តិ បន កត្តរិ សាមិនិទ្ទេសស្ស កតត្តា ឧភយត្ថាបិ ភាវនិទ្ទេសោ. សម្បុណ្ណា ជាតិ សញ្ជាតិ. បាកដា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ. តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តីតិ សត្តវសេន បវត្តត្តា វោហារទេសនា.

តត្រ តត្រាតិ ឯកចតុវោការភវេសុ ទ្វិន្នំ សេសរូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានំ វសេន សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ បុន ទសន្នំ ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សន្តតិយន្តិ យេន កម្មុនា ខន្ធានំ បាតុភាវោ, តេន អភិសង្ខតសន្តតិយំ. តញ្ច ខោ បដិសន្ធិក្ខណវសេន វេទិតព្ពំ.

កម្មំយេវ កម្មភវោ ‘‘ភវតិ ឯតស្មា ឧបបត្តិភវោ’’តិ កត្វា. កម្មេន និយ្យាទិតអត្តភាវុបបត្តិវសេន ភវតីតិ ភវោ, តថា តថា និព្ពត្តវិបាកោ កដត្តារូបញ្ច. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ភវតីតិ កត្វា ភវោ’’តិ ឧបបត្តិភវស្ស វក្ខមានត្តា ‘‘កម្មំ ផលវោហារេន ភវោតិ វុត្ត’’ន្តិ កថិតំ.

ឧបាទិយន្តិ សត្តា ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តិ ឯតេន កិលេសកាមេន. ន កេវលំ ឥធ ករណសាធនមេវ, អថ ខោ កត្តុសាធនម្បិ លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘សយំ វា’’តិ. តន្តិ វត្ថុកាមំ. កាមោ ច សោ កាមនដ្ឋេន, ឧបាទានញ្ច ភុសមាទានដ្ឋេនាតិ កាមុបាទានំ. ឯតន្តិ កាមុបាទានបទំ. បុន ឯតន្តិ កាមុបាទានសង្ខាតំ.

សស្សតោ អត្តាតិ ឥទំ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧបាទិយមានំ ឧត្តរទិដ្ឋិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យថា ឯសា ទិដ្ឋិ ទឡ្ហីករណវសេន បុរិមំ ឧត្តរា ឧបាទិយតិ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាបីតិ. អត្តគ្គហណំ បន ‘‘អត្តវាទុបាទាន’’ន្តិ ឥទំ ន ទិដ្ឋុបាទានទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លោកោ ចាតិ អត្តគ្គហណវិនិមុត្តគ្គហណំ ទិដ្ឋុបាទានភូតំ ឥធ បុរិមទិដ្ឋិឧត្តរទិដ្ឋិវចនេហិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យេន មិច្ឆាភិនិវេសេន គោសីលគោវតាទិំ សមាទិយតិ ចេវ អនុតិដ្ឋតិ ច, សោ គោសីលគោវតាទីនីតិ អធិប្បេតានិ. តេនាហ ‘‘គោសីល…បេ… សយមេវ ឧបាទានានី’’តិ. អភិនិវេសតោតិ អភិនិវេសនតោ.

អត្តវាទុបាទានន្តិ ‘‘អត្តា’’តិ វាទស្ស បញ្ញាបនស្ស គហណស្ស ការណភូតា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. អត្តវាទមត្តមេវាតិ អត្តស្ស អភាវា ‘‘អត្តា’’តិ ឥទំ វចនមត្តមេវ. ឧបាទិយន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តិ.

ចក្ខុទ្វារាទីសុ បវត្តាយាតិ ឥទំ តណ្ហាយ រូបតណ្ហាទិភាវស្ស ការណវចនំ ឆទ្វារារម្មណិកធម្មានំ បដិនិយតារម្មណត្តា. ជវនវីថិយា បវត្តាយាតិ ឥទំ តស្សា បវត្តិដ្ឋានទស្សនំ. សភាវេនេវ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តស្ស វេឡុ វិយ និស្សយោ អហុត្វា ឱលុម្ភកភាវេន ភាវោ ឧបាទានស្ស បច្ចយភាវតោ អារម្មណម្បិ តំសទិសំ វុត្តំ. រូបេតិ វិសយេ ភុម្មំ. សា តិវិធា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កាមតណ្ហា កាមស្សាទភាវេន បវត្តិយា. ឯវំ អស្សាទេន្តីតិ សស្សតទិដ្ឋិយា សហជាតនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយភូតាយ សំសដ្ឋត្តា និច្ចធុវសស្សតាភិនិវេសមុខេន អស្សាទេន្តី. ភវសហគតា តណ្ហា ភវតណ្ហា. ភវតិ តិដ្ឋតិ សព្ពកាលន្តិ ហិ ភវទិដ្ឋិ ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, ភវស្សាទវសេន បវត្តិយា ច. ឥមិនា នយេន វិភវតណ្ហាតិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិភវតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ វិភវោ ឧត្តរបទលោបេន. ឯវំ តានិ អដ្ឋារសាតិ យា ឆ កាមតណ្ហា, ឆ ភវតណ្ហា, ឆ វិភវតណ្ហា វុត្តា, ឯតានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាបច្ចយោ. អជ្ឈត្តន្តិ សកសន្តតិយំ. ពហិទ្ធាតិ តតោ ពហិទ្ធា. អតីតារម្មណានិ វា ហោន្តុ ឥតរារម្មណានិ វា, សយំ បន អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា សម្ពន្ធោ. ឥទានិ អបរេនបិ បការេន អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកស្សាតិ អជ្ឈត្តិកខន្ធបញ្ចកំ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. ឧបាទាយាតិ គហេត្វា. អស្មីតិ ហោតីតិ យទេតំ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមុទាយគ្គាហតោ អស្មីតិ គាហោ ហោតិ, តស្មិំ សតីតិ អត្ថោ. ឥធ បន រូបាទិអារម្មណវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥត្ថមស្មីតិ ហោតីតិ ខត្តិយាទីសុ ‘‘ឥទំបការោ អហ’’ន្តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទំ តាវ អនុបនិធាយ គហណំ.

ឯវមាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវមស្មិ, អញ្ញថាស្មិ, អហំ ភវិស្សំ, ឥត្ថំ ភវិស្សំ, ឯវំ ភវិស្សំ, អញ្ញថា ភវិស្សំ, អសស្មិ, សតស្មិ, អហំ សិយំ, ឥត្ថំ សិយំ, ឯវំ សិយំ, អញ្ញថា សិយំ, អបាហំ សិយំ, អបាហំ ឥត្ថំ សិយំ, អបាហំ ឯវំ សិយំ, អបាហំ អញ្ញថា សិយ’’ន្តិ ឯតេសំ សង្គហោ. ឧបនិធាយ គហណម្បិ ទុវិធំ សមតោ អសមតោ វាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមស្មិ, អញ្ញថាស្មី’’តិ ច វុត្តំ. តត្ថ ឯវមស្មីតិ ឥទំ សមតោ ឧបនិធាយ គហណំ, យថា អយំ ខត្តិយោ, ឯវំ អហមស្មីតិ អត្ថោ. អញ្ញថាស្មីតិ ឥទំ បន អសមតោ គហណំ, យថាយំ ខត្តិយោ តតោ អញ្ញថា អហំ ហីនោ វា អធិកោ វាតិ អត្ថោ. ឥមានិ តាវ បច្ចុប្បន្នវសេន ចត្តារិ តណ្ហាវិចរិតានិ. ភវិស្សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អនាគតវសេន វុត្តានិ, តេសំ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសស្មីតិ សស្សតោ អស្មិ, និច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. សតស្មីតិ អសស្សតោ អស្មិ, អនិច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តានិ. ឥតោ បរានិ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ សំសយបរិវិតក្កវសេន វុត្តានិ, តានិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេន អត្ថតោ វេទិតព្ពានិ. អបាហំ សិយន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ ‘‘អបិ នាមាហំ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថនាកប្បនវសេន វុត្តានិ, តានិបិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេតេសុ –

ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា ចត្តារោ, សុទ្ធសីសា សីសមូលកា;

តយោ តយោតិ ឯតានិ, អដ្ឋារស វិភាវយេ.

ឯតេ ហិ សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តា ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា នាម, ‘‘អស្មិ, ភវិស្សំ សិយំ, អបាហំ សិយ’’ន្តិ ឯតេ ចត្តារោ សុទ្ធសីសា នាម, ‘‘ឥត្ថមស្មី’’តិអាទយោ តយោ តយោតិ ទ្វាទស សីសមូលកា នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បាឡិយំ រូបារម្មណាទិវសេន តណ្ហា អាគតាតិ អាហ ‘‘អជ្ឈត្តិករូបាទិនិស្សិតានី’’តិ. អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឥមិនា អស្មីតិ ឥមិនា អភិសេកសេនាបច្ចាទិនា ‘‘ខត្តិយោ អហ’’ន្តិ មូលភាវតោ ‘‘អស្មី’’តិ ហោតិ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សង្គហេតិ តណ្ហាយ យថាវុត្តវិភាគស្ស សំខិបនវសេន សង្គណ្ហនេ ករិយមានេ. ‘‘ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, តណ្ហាកាយា’’តិអាទិ និទ្ទេសោ. ‘‘រូបេ តណ្ហា រូបតណ្ហា’’តិអាទិ និទ្ទេសត្ថោ. ‘‘កាមរាគភាវេនា’’តិអាទិកោ, ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយា’’តិអាទិកោ ច និទ្ទេសវិត្ថារោ. ‘‘រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឆឡេវា’’តិអាទិកោ សង្គហោ.

យស្មា ចក្ខុទ្វារាទីសុ ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជនកវិញ្ញាណានិ វិយ អនេកា ឯវ វេទនា, តស្មា តា រាសិវសេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘ឆ វេទនាកាយា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វេទនាសមូហា’’តិ. និស្សយភាវេន ឧប្បត្តិទ្វារភាវេន នានាបច្ចយា ហោន្តិ ចក្ខុធាតុអាទយោ, តា កុច្ឆិនា ធារេន្តិយោ វិយ បោសេន្តិយោ វិយ ច ហោន្តីតិ តាសំ មាតុសទិសតា វុត្តា. ចក្ខុសម្ផស្សហេតូតិ និស្សយាទិចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា. អយន្តិ អយំ វេទនា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា’’តិអាទិនា សាធារណតោ វុត្តា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វេទនាបទេ. សព្ពសង្គាហិកាតិ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយានំ វសេន សព្ពសង្គាហិកា. ឯវំ វិភង្គេ អាគតនយេន សាធារណតោ វត្វាបិ ឥធាធិប្បេតវេទនមេវ ទស្សេតុំ ‘‘វិបាកវសេន បនា’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ និស្សយភូតេ ឧប្បន្នផស្សោ. ឯស នយោ សេសេសុ. យស្មា ចក្ខាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ លក្ខណាទិវិភាគតោ, អាយតននិទ្ទេសេ វិសេសតោ, សាមញ្ញតោ ច សទ្ទត្ថទស្សនាទិវសេន វិភាវិតានិ, តស្មា ‘‘យំ វត្តព្ពំ…បេ… វុត្តមេវា’’តិ អាហ.

នមនលក្ខណន្តិ អារម្មណាភិមុខំ ហុត្វា នមនសភាវំ តេន វិនា អប្បវត្តនតោ. រុប្បនលក្ខណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. វេទនាក្ខន្ធោ បន ឯកាវ វេទនា. សព្ពទុព្ពលចិត្តានិ នាម បញ្ចវិញ្ញាណានិ. ននុ តត្ថ ជីវិតចិត្តដ្ឋិតិយោ ច សន្តីតិ? សច្ចំ, តាសំ បន កិច្ចំ ន តថា បាកដំ, យថា ចេតនាទីនន្តិ តេ ឯវេត្ថ បាឡិយំ ឧទ្ធដា. យេន មហន្តបាតុភាវាទិនា ការណេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ មហាភូតនិទ្ទេសេ. អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោតិ ‘‘វចនត្ថតោ កលាបតោ’’តិអាទិនា លក្ខណាទិនិច្ឆយតោ អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោ. ននុ សោ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តោ, ន រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេតិ? តត្ថ វុត្តេបិ ‘‘ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានី’’តិ អតិទេសវសេន វុត្តត្តា ‘‘រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច. ភូតានិ ហិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ ឧបាទារូបំ ‘‘តានិ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ អវិស្សជ្ជនតោ. និស្សាយាតិបិ ឯកេ តេសំ និស្សយបច្ចយភាវតោ. បុព្ពកាលកិរិយា នាម ឯកំសតោ អបរកាលកិរិយាបេក្ខាតិ បាឋសេសេន អត្ថំ វទតិ. វិភត្តិវិបល្លាសេន វិនា ឯវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សមូហត្ថេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមូហសម្ពន្ធេ សាមិនិទ្ទេសេន សមូហត្ថោ ទីបិតោតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមូហំ ឧបាទាយា’’តិ. ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ៥៨៤) អាគតនយេន ‘‘តេវីសតិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ហទយវត្ថុ ន និទ្ទិដ្ឋំ, ‘‘យំ រូបំ និស្សាយា’’តិ វា បដ្ឋានេ (បដ្ឋាន. ១.១.៨) អាគតត្តា ហទយវត្ថុម្បិ គហេត្វា ជាតិរូបភាវេន ឧបចយសន្តតិយោ ឯកតោ កត្វា ‘‘តេវីសតិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ.

ចក្ខុស្ស វិញ្ញាណន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណំ. អសាធារណការណេន ចាយំ និទ្ទេសោ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពលោកិយវិបាកវិញ្ញាណស្ស គហេតព្ពត្តា ‘‘តេភូមកវិបាកចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

អភិសង្ខរណលក្ខណោតិ អាយូហនសភាវោ. ចោបនវសេនាតិ វិញ្ញត្តិសំចោបនវសេន, កាយវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋាបនវសេនាតិ អត្ថោ. វចនភេទវសេនាតិ វចីភេទុប្បាទវសេន, វចីវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋាបនវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោបនំ ន ភវេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘រហោ និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯកូនតិំសាតិ ឯត្ថ អភិញ្ញាចេតនាវិនិមុត្តា ឯវ ឯកូនតិំស ចេតនា វេទិតព្ពា តស្សា វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយត្តាភាវតោ.

ទុក្ខេតិ ឯកម្បិ ឥទំ ភុម្មវចនំ សំសិលេសននិស្សយវិសយព្យាបនវសេន អត្តានំ ភិន្ទិត្វា វិនិយោគំ គច្ឆតីតិ ‘‘ចតូហិ ការណេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកោបិ ហិ វិភត្តិនិទ្ទេសោ អនេកធា វិនិយោគំ គច្ឆតិ យថា តទ្ធិតត្ថេ ឧត្តរបទសមាហារេតិ. តន្តិ អញ្ញាណំ. ទុក្ខសច្ចន្តិ ហទយវត្ថុលក្ខណំ ទុក្ខសច្ចំ. អស្សាតិ អញ្ញាណស្ស. និស្សយបច្ចយភាវេនាតិ បុរេជាតនិស្សយភាវេន. សហជាតនិស្សយបច្ចយភាវេន បន តំសហជាតា ផស្សាទយោ វត្តព្ពា. អារម្មណបច្ចយភាវេន ទុក្ខសច្ចំ អស្ស អារម្មណន្តិ យោជនា. ទុក្ខសច្ចន្តិ ឧបយោគឯកវចនំ. ឯតន្តិ អញ្ញាណំ. តស្សាតិ ទុក្ខសច្ចស្ស. ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បដិច្ឆាទនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាថាវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ ឯកទេសេន យាថាវតោ លក្ខណបដិវេធោ ហោតិយេវាតិ ‘‘យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេនា’’តិ វត្វា ‘‘ញាណបវត្តិយា ចេត្ថ អប្បទានេនា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. បុរិមំ បន បដិវេធញាណុប្បត្តិយា និសេធកថាទស្សនំ, បច្ឆិមំ អនុពោធញាណុប្បត្តិយា. ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថាតិ ទុក្ខសច្ចេ.

សហជាតស្ស អញ្ញាណស្ស សមុទយសច្ចំ វត្ថុ ហោតិ និស្សយបច្ចយភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុតោ’’តិ. អារម្មណតោតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន. យស្មា សមុទយសច្ចំ អញ្ញាណស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. បដិច្ឆាទនំ ទុក្ខសច្ចេ វុត្តនយមេវ ឯកេនេវ ការណេន ឥតរេសំ តិណ្ណំ អសម្ភវតោ, កិំ បន ឯតំ ឯកំ ការណន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទនតោ’’តិ. ឥទំ វិត្ថារតោ វិភាវេតុំ ‘‘និរោធបដិបទានំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តទារព្ភាតិ តំ អារព្ភ តំ អារម្មណំ កត្វា. បច្ឆិមញ្ហិ សច្ចទ្វយន្តិ និរោធោ មគ្គោ. តញ្ហិ នយគម្ភីរត្តា. ទុទ្ទសន្តិ សណ្ហសុខុមធម្មត្តា សភាវេនេវ គម្ភីរតាយ ទុទ្ទសំ ទុវិញ្ញេយ្យំ ទុរវគ្គាហំ. តត្ថាតិ បុរិមេ សច្ចទ្វយេ. អន្ធភូតន្តិ អន្ធការភូតំ. ន បវត្តតិ អារម្មណំ កាតុំ ន វិសហតិ. វចនីយត្តេនាតិ វាចកភាវេន តថា ឧបដ្ឋានតោ. សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តាតិ បីឡនាទិអាយូហនាទិវសេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ សមុទយោ’’តិ (ម. និ. ៤៨៤; ៣.១០៤) យាថាវតោ សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា ទុវិញ្ញេយ្យត្តា បុរិមទ្វយំ គម្ភីរំ. តត្ថាតិ បុរិមស្មិំ សច្ចទ្វយេ. វិបល្លាសគ្គាហវសេន បវត្តតីតិ សុភាទិវិបរីតគ្គាហានំ បច្ចយភាវវសេន អញ្ញាណំ បវត្តតិ.

ឥទានិ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ បការន្តរេនបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុក្ខេតិ ឯត្តាវតាតិ ‘‘អញ្ញាណន្តិ វុច្ចមានាយ អវិជ្ជាយ ទុក្ខេ’’តិ ឯត្តកេន. សង្គហតោតិ សមោធានតោ. កិច្ចតោតិ អសម្បដិវេធកិច្ចតោ. អញ្ញាណមិវាតិ វិសយសភាវំ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិតុំ អប្បទានកិច្ចមិវ. ‘‘ទុក្ខេ’’តិអាទិនា តត្ថ អវិជ្ជា បវត្តតិ, វិសេសតោ និទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ កត្វា សព្ពត្ថេវ តថា អវិសិដ្ឋសភាវទស្សនំ ឥទន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសេសតោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ខណិកនិរោធស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា អយុជ្ជមានត្តា វិរាគគ្គហណតោ ច អវិជ្ជាទីនំ បដិបក្ខវសេន បដិពាហនំ ឥធ ‘‘និរោធោ’’តិ អធិប្បេតោ, សោ ច នេសំ សព្ពសោ អនុប្បជ្ជនមេវាតិ អាហ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិ. ‘‘អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ អវិជ្ជានិរោធោ, សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថាតិ សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯវំ សព្ពេហិ ឯតេហិ និរោធបទេហិ និព្ពានស្ស ទេសិតត្តា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ ហី’’តិអាទិ. វដ្ដវិវដ្ដន្តិ វដ្ដញ្ច វិវដ្ដញ្ច. ‘‘ទ្វាទសហី’’តិ ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ‘‘អនុលោមតោ ទ្វាទសហិ បទេហិ វដ្ដំ, បដិលោមតោ ទ្វាទសហិ វិវដ្ដំ ឥធ ទស្សិត’’ន្តិ.

វិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៣. មិច្ឆា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ មិច្ឆាបដិបទា, វដ្ដគាមិមគ្គោ ទុក្ខាវហត្តា. តំ មិច្ឆាបដិបទំ. តេនាហ ‘‘អនិយ្យានិកបដិបទា’’តិ. សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ កថំ មិច្ឆាបដិបទា ហោតីតិ? សម្បត្តិភវេ សុខាវហោវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. វដ្ដសីសត្តាតិ វដ្ដបក្ខិយានំ ឧត្តមង្គភាវតោ. អន្តមសោតិ ឧក្កំសបរិយន្តំ សន្ធាយ វទតិ អវកំសបរិយន្តតោ. ‘‘ឥទំ មេ បុញ្ញំ និព្ពានាធិគមាយ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ ឯវំ និព្ពានំ បត្ថេត្វា បវត្តិតំ. បណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តន្តិ សាកបណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តំ. អប្បត្វាតិ អន្តោគធហេតុ ឯស និទ្ទេសោ, អបាបេត្វាតិ អត្ថោ. យទគ្គេន វា បដិបជ្ជនតោ អរហត្តំ បត្តោតិ វុច្ចតិ, តទគ្គេន តទាវហា បដិបទាបិ បត្តាតិ វុច្ចតីតិ ‘‘អប្បត្វា’’តិ វុត្តំ. អនុលោមវសេនាតិ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទវសេន. បដិលោមវសេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បដិបទា បុច្ឆិតាតិ ឯតេន បដិបទា ទេសេតុំ អារទ្ធាតិ អយម្បិ អត្ថោ សង្គហិតោ យថារទ្ធស្ស អត្ថស្ស កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ ឥធាគតត្តា. អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយម្បេត្ថ ព្យតិរេកមុខេន អវិជ្ជាទិនិរោធា បន វិជ្ជាយ សតិ ហោតិ សង្ខារានំ អសម្ភវោតិ វុត្តំ ‘‘និព្ពានំ ភាជិត’’ន្តិ. សរូបេន បន តាយ វដ្ដមេវ បកាសិតំ. វក្ខតិ ហិ បរិយោសានេ ‘‘វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិត’’ន្តិ. និយ្យាតនេតិ និគមនេ. ផលេនាតិ បត្តព្ពផលេន បដិបទាយ សម្បាបកហេតុនោ ទស្សិតត្តា. យថា ហិ តិវិធោ ហេតុ ញាបកោ, និព្ពត្តកោ, សម្បាបកោតិ, ឯវំ តិវិធំ ផលំ ញាបេតព្ពំ, និព្ពត្តេតព្ពំ, សម្បាបេតព្ពន្តិ. តស្មា បត្តព្ពផលេន និព្ពានេន តំសម្បាបកហេតុភូតាយ បដិបទាយ ទស្សិតត្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ផលេន ហេត្ថា’’តិអាទិ. អយំ វុច្ចតីតិ ឯវំ និព្ពានផលា អយំ ‘‘សម្មាបដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. អសេសវិរាគា អសេសនិរោធាតិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន អវិជ្ជាយ អសេសវិរជ្ជនតោ អសេសនិរុជ្ឈនតោ ច. បទទ្វយេនបិ អនុប្បាទនិរោធមេវ វទតិ. តញ្ហិ និព្ពានំ. ទុតិយវិកប្បេ អយំ ឯត្ថ អធិប្បាយោ – យេន មគ្គេន ករណភូតេន អសេសនិរោធោ ហោតិ, អវិជ្ជាយ អសេសនិរោធោ យំ អាគម្ម ហោតិ, តំ មគ្គំ ទស្សេតុន្តិ. ឯវញ្ហិ សតីតិ ឯវំ បទភាជនស្ស និព្ពានស្ស បទត្ថេ សតិ. សានុភាវា បដិបទា វិភត្តា ហោតីតិ អវិជ្ជាយ អសេសនិរោធហេតុបដិបទា តត្ថ សាតិសយសាមត្ថិយសមាយោគតោ សានុភាវា វិភត្តា ហោតិ. មិច្ឆាបដិបទាគហណេនេត្ថ វដ្ដស្សបិ វិភត្តត្តា វុត្តំ ‘‘វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិត’’ន្តិ.

បដិបទាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វិបស្សីសុត្តវណ្ណនា

៤. វិប្ផន្ទន្តីតិ និមិសនវសេន. អនិមិសេហីតិ វិគតនិមិសេហិ ឧម្មីលន្តេហេវ. តេន វុត្តំ មហាបទានេ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘វិបស្សី’’តិ បទេ, ឯតស្មិំ វា ‘‘អនិមិសេហី’’តិអាទិកេ យថាគតេ សុត្តន្តេ.

មហាបុរិសស្ស អនិមិសលោចនតោ ‘‘វិបស្សី’’តិ សមញ្ញាបដិលាភស្ស ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ អញ្ញេសម្បិ មហាសត្តានំ ចរិមភវេ អនិមិសលោចនត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ វត្វា តតោ បន អញ្ញមេវ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បលាឡយមានស្សាតិ តោសេន្តស្ស. អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. អដ្ដស្សាតិ អត្ថស្ស.

បុញ្ញុស្សយសង្ខាតោ ភគោ អស្ស អតិសយេន អត្ថីតិ ភគវាតិ ‘‘ភាគ្យសម្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ. សម្មាតិ សម្មទេវ យាថាវតោ, ញាយេន ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘នយេន ហេតុនា’’តិ. សំ-សទ្ទោ ‘‘សាម’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘សាមំ បច្ចត្តបុរិសការេនា’’តិ, សយម្ភុញាណេនាតិ អត្ថោ. សម្មា, សាមំ ពុជ្ឈិ ឯតេនាតិ សម្ពោធោ វុច្ចតិ មគ្គញាណំ, ‘‘ពុជ្ឈតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា ឥធ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សបិ សង្គហោ. ពោធិមា សត្តោ ពោធិសត្តោ, បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបោ យថា ‘‘សាកបត្ថវោ’’តិ. ពុជ្ឈនកសត្តោតិ ឯត្ថ មហាពោធិយានបដិបទាយ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ ច សោ សត្តវិសេសយោគតោ សត្តោ ចាតិ ពោធិសត្តោ. បត្ថយមានោ បវត្តតីតិ ‘‘កុទាស្សុ នាម មហន្តំ ពោធិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ សញ្ជាតច្ឆន្ទោ បដិបជ្ជតិ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិមូលកំ ទុក្ខំ. កាមំ ចុតុបបាតាបិ មរណជាតិយោ, ‘‘ជាយតិ មីយតី’’តិ បន វត្វា ‘‘ចវតិ ឧបបជ្ជតី’’តិ វចនំ ន ឯកភវបរិយាបន្នានំ តេសំ គហណំ, អថ ខោ នានាភវបរិយាបន្នានំ ឯកជ្ឈំ គហណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. តស្ស និស្សរណន្តិ តស្ស ជរាមរណស្ស និស្សរណន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា មហាសត្តោ ជិណ្ណព្យាធិមតេ ទិស្វា បព្ពជិតោ, តស្មាស្ស ជរាមរណមេវ អាទិតោ ឧបដ្ឋាសិ.

ឧបាយមនសិការេនាតិ ឧបាយេន វិធិនា ញាយេន មនសិការេន បថេន មនសិការស្ស បវត្តនតោ. សមាយោគោ អហោសីតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈនវសេន សមាគមោ អហោសិ. យោនិសោ មនសិការាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ តស្ស ‘‘យោនិសោ មនសិការេនា’’តិ ហេតុម្ហិ ករណវចនេន អាហ. ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណន្តិ ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំ បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ជរាមរណេ ការណំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ពោធិសត្តស្ស ‘‘យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, អសតិ ច ន ហោតិ, តំ តស្ស ការណ’’ន្តិ ឯវំ អព្យភិចារជាតិការណបរិគ្គណ្ហនេន ‘‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ យា ជរាមរណស្ស ការណបរិគ្គាហិកា បញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, តាយ ឧប្បជ្ជន្តិយា ចស្ស អភិសមយោ បដិវេធោ អហោសីតិ អត្ថោ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ហីតិ និបាតមត្តំ. ឥទន្តិ យថាវុត្តស្ស វដ្ដស្ស បច្ចក្ខតោ គហណំ. តេនាហ ‘‘ឯវមិទ’’ន្តិ. ឥធ អវិជ្ជាយ សមុទយស្ស អាគតត្តា ‘‘ឯកាទសសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ. សមុទយំ សម្បិណ្ឌេត្វាតិ សង្ខារាទីនំ សមុទយំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា. អនេកវារញ្ហិ សមុទយទស្សនវសេន ញាណស្ស បវត្តត្តា ‘‘សមុទយោ សមុទយោ’’តិ អាមេឌិតវចនំ. អថ វា ‘‘ឯវំ សមុទយោ ហោតី’’តិ ឥទំ ន កេវលំ និព្ពត្តិទស្សនបរំ, អថ ខោ បដិច្ចសមុប្បាទសទ្ទោ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន ឥធ សមុទយសទ្ទោ និព្ពត្តិមុខេន បច្ចយត្តំ វទតិ. វិញ្ញាណាទយោ ច យាវន្តោ ឥធ បច្ចយធម្មា និទ្ទិដ្ឋា, តេ សាមញ្ញរូបេន ព្យាបនិច្ឆាវសេន គណ្ហន្តោ ‘‘សមុទយោ សមុទយោ’’តិ អវោច. តេនាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារានំ សមុទយោ ហោតី’’តិ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខូតិ សមុទយស្ស បច្ចក្ខតោ ទស្សនភាវោ ចក្ខុ. ញាតដ្ឋេនាតិ ញាតភាវេន. បជាននដ្ឋេនាតិ ‘‘អវិជ្ជាសង្ខារាទិតំតំបច្ចយធម្មបវត្តិយា ឯតស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ’’តិ បការតោ វា ជាននដ្ឋេន. បដិវេធនដ្ឋេនាតិ ‘‘អយំ អវិជ្ជាទិ បច្ចយធម្មោ ឥមស្ស សង្ខារាទិកស្ស បច្ចយភាវតោ សមុទយោ’’តិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន. ឱភាសនដ្ឋេនាតិ សមុទយភាវបដិច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស កិលេសន្ធការស្ស វិធមនវសេន អវភាសនវសេន. តំ បនេតំ ‘‘ចក្ខុ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ ញាណំ. និរោធវារេតិ បដិលោមវារេ. សោ ហិ ‘‘កិស្ស និរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ និរោធកិត្តនវសេន អាគតោ.

វិបស្សីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. សិខីសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-១០. ន ឯវំ យោជេត្វាតិ ‘‘សិខិស្សបី’’តិអាទិនា សមុច្ចយវសេន ឯវំ ន យោជេត្វា. កស្មាតិអាទិនា តត្ថ ការណំ វទតិ. ឯកាសនេ អទេសិតត្តាតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘នានាឋានេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិបិ តានិ វិសុំ វិសុំ វុត្តភាវេន ទេសិតានិ, អត្ថវណ្ណនា បន ឯកសទិសា តទត្ថស្ស អភិន្នត្តា. ‘‘ពុទ្ធា ជាតា’’តិ ន អញ្ញោ អាចិក្ខតីតិ យោជនា. ន ហិ មហាពោធិសត្តានំ បច្ឆិមភវេ បរោបទេសេន បយោជនំ អត្ថិ. គតមគ្គេនេវាតិ បដិបត្តិគមនេន គតមគ្គេនេវ បច្ឆិមមហាពោធិសត្តា គច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ ធម្មតា. គច្ឆន្តីតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យាថាវតោ ភាវេត្វា សម្មាសម្ពោធិយា អភិសម្ពុជ្ឈនវសេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. យថា បន តេសំ បឋមវិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពពោធិសត្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ពុទ្ធភាវានំ វិបស្សនា, ពុទ្ធត្ថាយ វា វិបស្សនា ពុទ្ធវិបស្សនា.

សិខីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពុទ្ធវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អាហារវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

១១. អាហរន្តីតិ អានេន្តិ ឧប្បាទេន្តិ, ឧបត្ថម្ភេន្តីតិ អត្ថោ. និព្ពត្តាតិ បសុតា. ភូតា នាម យស្មា តតោ បដ្ឋាយ លោកេ ជាតវោហារោ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បន បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ, តាវ សម្ភវេសិនោ, ឯស តាវ គព្ភសេយ្យកេសុ ភូតសម្ភវេសិវិភាគោ, ឥតរេសុ បន បឋមចិត្តាទិវសេន វុត្តោ. សម្ភវ-សទ្ទោ ចេត្ថ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន បសូតិបរិយាយោ, ឥតរេសំ វសេន ឧប្បត្តិបរិយាយោ. បឋមចិត្តបឋមឥរិយាបថក្ខណេសុ ហិ តេ សម្ភវំ ឧប្បត្តិំ ឯសន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ នាម, ន តាវ ភូតា ឧបបត្តិយា ន សុប្បតិដ្ឋិតត្តា, ភូតា ឯវ សព្ពសោ ភវេសនាយ សមុច្ឆិន្នត្តា. ន បុន ភវិស្សន្តីតិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតិ. យោ ច ‘‘កាលឃសោ ភូតោ’’តិអាទីសុ ភូត-សទ្ទស្ស ខីណាសវវាចិតា ទដ្ឋព្ពា. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ ‘‘អគ្គិនា វា ឧទកេន វា’’តិអាទីសុ វិយ.

យថាសកំ បច្ចយភាវេន អត្តភាវស្ស បឋបនមេវេត្ថ អាហារេហិ កាតព្ពអនុគ្គហោ ហោតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វចនភេទោ…បេ… ឯកោ យេវា’’តិ. សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានន្តិ សត្តស្ស សន្តានេ ឧប្បន្នធម្មានំ. យថា ‘‘វស្សសតំ តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តេ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតិយាតិ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយាតិ អត្ថោ, សា បន អវិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘អវិច្ឆេទាយា’’តិ. អនុប្បពន្ធធម្មុប្បត្តិយា សត្តសន្តានោ អនុគ្គហិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយា’’តិ. ឯតានីតិ ឋិតិអនុគ្គហបទានិ. ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានិ ន យថាសម្ពន្ធតោ.

វត្ថុគតា ឱជា វត្ថុ វិយ តេន សទ្ធិំ អជ្ឈោហរិតព្ពតំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘អជ្ឈោហរិតព្ពកោ អាហារោ’’តិ, និព្ពត្តិតឱជំ បន សន្ធាយ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតី’’តិ វក្ខតិ. ឱឡារិកតា អប្បោជតាយ ន វត្ថុនោ ថូលតាយ កថិនតាយ វា, តស្មា យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បរិត្តា ឱជា ហោតិ, តំ ឱឡារិកំ. សប្បាទយោ ទុក្ខុប្បាទកតាយ ឱឡារិកា វេទិតព្ពា. វិសាណាទីនំ តិវស្សឆឌ្ឌិតានំ បូតិភូតត្តា មុទុកតាតិ វទន្តិ. តរច្ឆខេឡតេមិតតាយ បន តថាភូតានំ តេសំ មុទុកតា. ធម្មសភាវោ ហេស. សសានំ អាហារោ សុខុមោ តរុណតិណសស្សខាទនតោ. សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ តិណពីជាទិខាទនតោ. បច្ចន្តវាសីនំ អាហារោ សុខុមោ មាសមុគ្គកុរាទិភោជនត្តា. តេសន្តិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ. សុខុមោត្វេវាតិ ន កិញ្ចិ ឧបាទាយ, អថ ខោ សុខុមោឥច្ចេវ និដ្ឋំ បត្តោ តតោ បរមសុខុមស្ស អភាវតោ.

វត្ថុវសេន បនេត្ថ អាហារស្ស ឱឡារិកសុខុមតា វុត្តា, សា ចស្ស អប្បោជមហោជតាហិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. បរិស្សយន្តិ ខុទាវសេន ឧប្បន្នំ វិហិំសំ សរីរទរថំ. វិនោទេតីតិ វត្ថុ តស្ស វិនោទនមត្តំ ករោតិ. ន បន សក្កោតិ បាលេតុន្តិ សរីរំ យាបេតុំ នប្បហោតិ និរោជត្តា. ន សក្កោតិ បរិស្សយំ វិនោទេតុំ អាមាសយស្ស អបូរណតោ.

ឆព្ពិធោបីតិ ឥមិនា កស្សចិ ផស្សស្ស អនវសេសិតព្ពតមាហ. ទេសនក្កមេនេវេត្ថ ផស្សាទីនំ ទុតិយាទិតា, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ អាហ ‘‘ទេសនានយោ ឯវ ចេសា’’តិអាទិ. មនសោ សញ្ចេតនា ន សត្តស្សាតិ ទស្សនត្ថំ មនោគហណំ យថា ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ, ចេតោវិមុត្តិ ចា’’តិ អាហ ‘‘មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនាវា’’តិ. ចិត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ ចិត្តមេវ. ឯករាសិំ កត្វាតិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វិភាគំ អកត្វា, សាមញ្ញេន គហិតាតិ អត្ថោ. តត្ថ លព្ភមានំ ឧបាទិណ្ណកាទិវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាហារត្ថំ ន សាធេន្តីតិ តាទិសស្ស អាហារស្ស អនាហរណតោ. តទាបីតិ ភិជ្ជិត្វា វិគតកាលេបិ. ឧបាទិណ្ណកាហារោតិ វុច្ចន្តីតិ កេចិ. ឥទំ បន អាចរិយានំ ន រុច្ចតិ តទា ឧបាទិណ្ណករូបស្សេវ អភាវតោ. បដិសន្ធិចិត្តេនេវ សហជាតាតិ លក្ខណវចនមេតំ, សព្ពាយបិ កម្មជរូបបរិយាបន្នាយ ឱជាយ អត្ថិភាវស្ស អវិច្ឆេទប្បវត្តិសម្ភវទស្សនត្ថោ. សត្តមាតិ ឧប្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ សត្តមទិវសាបិ. រូបសន្តតិំ បាលេតិ បវេណិឃដនវសេន. អយមេវាតិ កម្មជឱជា. កម្មជឱជំ បន បដិច្ច ឧប្បន្នឱជា អកម្មជត្តា អនុបាទិណ្ណអាហារោត្វេវ វេទិតព្ពោ. អនុបាទិណ្ណកា ផស្សាទយោ វេទិតព្ពាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. លោកុត្តរា ផស្សាទយោ កថន្តិ អាហ ‘‘លោកុត្តរា បន រុឡ្ហីវសេន កថិតា’’តិ. យស្មា តេសំ កុសលានំ ឧបេតបរិយាយោ នត្ថិ, តស្មា វិបាកានំ ឧបាទិណ្ណបរិយាយោ នត្ថេវាតិ អនុបាទិណ្ណបរិយាយោបិ រុឡ្ហីវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘អាហារាតិ បច្ចយា’’តិ វុត្តត្តា យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោតិអាទិនា ចោទេតិ, អថ កស្មា ឥមេ ឯវ ចត្តារោ វុត្តាតិ អថ កស្មា ចត្តារោវ វុត្តា. ឥមេ ឯវ ច វុត្តាតិ យោជនា. វិសេសប្បច្ចយត្តាតិ ឯតេន យថា អញ្ញេ បច្ចយធម្មា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយាវ ហោន្តិ, ឥមេ បន តថា ច ហោតិ អញ្ញថា ចាតិ សមានេបិ បច្ចយត្តេ អតិរេកបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘អាហារាតិ វុត្តា’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ អតិរេកបច្ចយតំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសបច្ចយោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសេសប្បច្ចយោ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ ឧបថម្ភកភាវតោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘រូបារូបានំ ឧបថម្ភកត្តេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦០៨; បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា). ឧបថម្ភកត្តញ្ហិ សតីបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ អាហារជរូបសមុដ្ឋានករូបាហារស្ស ច ហោតិ, អសតិ បន ឧបថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបថម្ភកត្តំ បធានំ. ជនយមានោបិ ហិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបថម្ភយមានោ ឯវ ជនេតីតិ ឧបថម្ភកភាវោ ឯវ អាហារភាវោ. វេទនាយ ផស្សោ វិសេសបច្ចយោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា. ‘‘ចេតនា តិវិធំ ភវំ ជនេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ បន វចនតោ នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ វិសេសបច្ចយោ. ន ហិ ឱក្កន្តវិញ្ញាណាភាវេ នាមរូបស្ស អត្ថិ សម្ភវោ. យថាហ ‘‘វិញ្ញាណញ្ច ហិ, អានន្ទ, មាតុកុច្ឆិស្មិំ ន ឱក្កមិស្សថ, អបិ នុ ខោ នាមរូបំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ សមុច្ចិស្សថា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១១៥). វុត្តមេវត្ថំ សុត្តេន សាធេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ យទិបិ បច្ចយត្ថោ អាហារត្ថោ, វិសេសបច្ចយត្តា បន ឥមេវ អាហារាតិ វុត្តាតិ តំ នេសំ វិសេសបច្ចយតំ អវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘កោ បនេត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មុខេ ឋបិតមត្តោ ឯវ អសង្ខាទិតោ, តត្តកេនាបិ អព្ភន្តរស្ស អាហារស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. សុខវេទនាយ ហិតោ សុខវេទនីយោ. សព្ពថាបីតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិវសេន. យត្តកា ផស្សស្ស បការភេទា, តេសំ វសេន សព្ពប្បការោបិ ផស្សាហារោ យថារហំ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ, អនាហារកោ នត្ថិ.

សព្ពថាបីតិ ឥធាបិ ផស្សាហារេ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តិសន្តតិវសេនាតិ កាយទសកំ ភាវទសកំ វត្ថុទសកន្តិ តិវិធសន្តតិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយនយេនាតិ សហជាតាទិបច្ចយវិធិនា. បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ហិ អត្តនា សហជាតនាមស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញវិបាកិន្ទ្រិយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តោយេវ អាហារបច្ចយតាយ តំ អាហារេតិ វុត្តំ, សហជាតរូបេសុ បន វត្ថុនោ សម្បយុត្តបច្ចយំ ឋបេត្វា វិប្បយុត្តបច្ចយេន, សេសរូបានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយញ្ច ឋបេត្វា ឥតរេសំ បច្ចយានំ វសេន យោជនា កាតព្ពា. តានីតិ នបុំសកនិទ្ទេសោ អនបុំសកានម្បិ នបុំសកេហិ សហ វចនតោ. សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា វិសេសបច្ចយភាវទស្សនំ ហេតន្តិ, តេនាហ ‘‘អវិសេសេន បនា’’តិអាទិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យថា តស្ស តស្ស ផលស្ស វិសេសតោ បច្ចយតាយ ឯតេសំ អាហារត្ថោ, ឯវំ អវិសេសតោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសេសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានន្តិ តេហិ ផស្សាទីហិ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ តំសមុដ្ឋានរូបធម្មានញ្ច. តត្ថ សម្បយុត្តគ្គហណំ យថារហតោ ទដ្ឋព្ពំ, សមុដ្ឋានគ្គហណំ បន អវិសេសតោ.

ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ ឧបត្ថម្ភេន្តោ ឯវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឱជដ្ឋមកសមុដ្ឋាបនេនេវ បនស្ស ឧបថម្ភនកិច្ចសិទ្ធិ. ផុសន្តោយេវាតិ ផុសនកិច្ចំ ករោន្តោ ឯវ. អាយូហមានាវាតិ ចេតយមានា ឯវ អភិសន្ទហន្តី ឯវ. វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ យោជនា. សព្ពត្ថ អាហារកិច្ចសាធនញ្ច តេសំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ អត្តភាវស្ស បវត្តនមេវ. កាយដ្ឋបនេនាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ កម្មជាទិរូបំ កម្មាទិនាវ បវត្តតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កម្មជនិតោបី’’តិអាទិ.

ឧបាទិណ្ណរូបសន្តតិយា ឧបត្ថម្ភនេនេវ ឧតុចិត្តជរូបសន្តតីនម្បិ ឧបត្ថម្ភនសិទ្ធិ ហោតីតិ ‘‘ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភនមេវ សន្ធាយ ‘‘អនុបាលកោ ហុត្វា’’តិ ច វុត្តំ. រូបកាយស្ស ឋិតិហេតុតា ហិ យាបនា អនុបាលនា. សុខាទិវត្ថុភូតន្តិ សុខាទីនំ បវត្តិដ្ឋានភូតំ. អារម្មណម្បិ ហិ វសតិ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេន តទារម្មណា ធម្មាតិ វត្ថូតិ វុច្ចតិ. ផុសន្តោយេវាតិ ឥទំ ផស្សស្ស ផុសនសភាវត្តា វុត្តំ. ន ហិ ធម្មានំ សភាវេន វិនា បវត្តិ អត្ថិ, វេទនាបវត្តិយា វិនា សត្តានំ សន្ធាវនតា នត្ថីតិ អាហ ‘‘សុខាទិ…បេ… ហោតី’’តិ. ន ចេត្ថ សញ្ញីភវកថាយំ អសញ្ញីភវោ ទស្សេតព្ពោ, តស្សាបិ វា ការណភូតវេទនាបវត្តិវសេនេវ ឋិតិយា ហេតុនោ អព្យាបិតត្តា, តថា ហិ ‘‘មនោសញ្ចេតនា…បេ… ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតី’’តិ វុត្តា. តតោ ឯវ វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ អាទីនវវិភាវនតោ. និកន្តីតិ និកាមនា, រសតណ្ហំ សន្ធាយ វទតិ. សា ហិ កពឡីការេ អាហារេ ពលវតី, តេនេវេត្ថ អវធារណំ កតំ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, និកន្តិយេវ ភយំ មហានត្ថហេតុតោ. ឧបគមនំ វិសយិន្ទ្រិយវិញ្ញាណេសុ វិសយវិញ្ញាណេសុ ច សង្គតិវសេន បវត្តិ, តំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អវធារណេ បយោជនំ វុត្តនយមេវ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អាយូហនំ អភិសន្ទហនំ, សំវិធានន្តិបិ វទន្តិ. តំ ភវូបបត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិនិបាតោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន វិញ្ញាណស្ស និព្ពត្តិ. សោ ភវូបបត្តិហេតុកានំ សព្ពេសំ អនត្ថានំ មូលការណតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ និកន្តិអាទីនំ សប្បដិភយតំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ ការណា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ និកន្តិំ កត្វាតិ អាលយំ ជនេត្វា, តណ្ហំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. សីតាទីនំ បុរក្ខតាតិ សីតាទីនំ បុរតោ ឋិតា, សីតាទីហិ ពាធិយមានាតិ អត្ថោ.

ផស្សំ ឧបគច្ឆន្តាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិភេទំ ផស្សំ បវត្តេន្តា. ផស្សស្សាទិនោតិ កាយសម្ផស្សវសេន ផោដ្ឋព្ពសង្ខាតស្ស អស្សាទនសីលា. កាយសម្ផស្សវសេន ហិ សត្តានំ ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា បវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ផស្សាហារាទីនវទស្សនេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ឧទ្ធដំ ‘‘បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសូ’’តិអាទិនា. ផស្សស្សាទិនោតិ វា ផស្សាហារស្សាទិនោតិ អត្ថោ. សតិ ហិ ផស្សាហារេ សត្តានំ ផស្សារម្មណេ អស្សាទោ, នាសតិ, តេនាហ ‘‘ផស្សស្សាទមូលក’’ន្តិអាទិ.

ជាតិនិមិត្តស្ស ភយស្ស អភិនិបាតសភាវេន គហិតត្តា ‘‘តម្មូលក’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មាយូហននិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ភយំ សព្ពន្តិ បញ្ចវីសតិ, តិវិធមហាភយំ, អញ្ញញ្ច សព្ពភយំ អាគតមេវ ហោតិ ភយាធិដ្ឋានស្ស អត្តភាវស្ស និប្ផាទនតោ.

អភិនិបតតីតិ អភិនិព្ពត្តតិ. បឋមាភិនិព្ពត្តិ ហិ សត្តានំ តត្ថ តត្ថ អង្គារកាសុសទិសេ ភវេ អភិនិបាតសទិសី. តម្មូលកត្តាតិ នាមរូបនិព្ពត្តិមូលកត្តា. សព្ពភយានំ អភិនិបាតោយេវ ភយំ ភាយតិ ឯតស្មាតិ កត្វា.

អប្បេតិ វិយាតិ ផលស្ស អត្តលាភហេតុភាវតោ ការណំ, តំ និយ្យាទេតិ វិយ. តន្តិ ផលំ. តតោតិ ការណតោ. ឯតេសន្តិ អាហារានំ. យថាវុត្តេនាតិ ‘‘ផលំ និទេតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន អត្ថេន. សព្ពបទេសូតិ ‘‘វេទនានិរោធេនា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ.

បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វាតិ បដិសន្ធិក្ខណំ អាទិំ កត្វា. ឧបាទិណ្ណកអាហារេ សន្ធាយ ‘‘អត្តភាវសង្ខាតានំ អាហារាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេ ហិ និប្បរិយាយតោ តណ្ហានិទានា. បរិបុណ្ណាយតនានំ សត្តានំ សត្តសន្តតិវសេនាតិ បរិបុណ្ណាយតនានំ សភាវកានំ ចក្ខុ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ ភាវោ វត្ថូតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ សន្តតីនំ វសេន. សេសានំ អបរិបុណ្ណាយតនានំ អន្ធពធិរអភាវកានំ. ឩនឩនសន្តតិវសេនាតិ ចក្ខុនា, សោតេន, តទុភយេន, ភាវេន ច ឩនឩនសន្តតិវសេន. បដិសន្ធិយំ ជាតា បដិសន្ធិកា. បឋមភវង្គចិត្តក្ខណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន តទារម្មណចិត្តស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

តណ្ហាយបិ និទានំ ជានាតីតិ យោជនា. តណ្ហានិទានន្តិបិ បាឋោ. វដ្ដំ ទស្សេត្វាតិ សរូបតោ នយតោ ច សកលមេវ វដ្ដំ ទស្សេត្វា. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ វិភាវេតុំ ‘‘ឥមស្មិញ្ច បន ឋានេ’’តិអាទិមាហ. អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វាតិ បច្ចុប្បន្នភវតោ បដ្ឋាយ អតីតធម្មាភិមុខំ តព្ពិសយំ ទេសនំ កត្វា តថាការណេន. អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតីតិ អតីតភវេន កម្មកិលេសវិបាកវដ្ដំ ទស្សេតិ. អត្តភាវោតិ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតី’’តិ វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ ‘‘អតីតេនេវា’’តិ អនវធារណតោ, ឯវញ្ច កត្វា អតីតាភិមុខគ្គហណំ ជនកកម្មំ គហិតំ, តណ្ហាសីសេន នានន្តរិយភាវតោ. ន ហិ កម្មុនា វិនា តណ្ហា ភវនេត្តិ យុជ្ជតិ.

តំ កម្មន្តិ តណ្ហាសីសេន វុត្តកម្មំ. ទស្សេតុន្តិ តំ អតីតំ អត្តភាវំ ទស្សេតុំ. តស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មន្តិ តស្ស យថាវុត្តស្ស អត្តភាវស្ស ជនកំ. តតោ បរម្បិ អត្តភាវំ អាយូហិតំ កម្មំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អវិជ្ជា ច នាម តណ្ហា វិយ កម្មត្តាតិ កម្មស្សេវ គហណំ. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ អាហារគ្គហណេន វេទនាទិគ្គហណេនាតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ. អត្តភាវោតិ បច្ចុប្បន្នកាលិកោ អតីតកាលិកោ ច អត្តភាវោ. បុន ទ្វីសូតិ តណ្ហាគ្គហណេ អវិជ្ជាសង្ខារគ្គហណេតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ. តស្ស ជនកន្តិ បច្ចុប្បន្នស្ស ចេវ អតីតស្ស ច អត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ វុត្តន្តិ យោជនា. កម្មគ្គហណេន ចេត្ថ យត្ថ តំ កម្មំ អាយូហិតំ, សា អតីតា ជាតិ អត្ថតោ ទស្សិតា ហោតិ. តេន សំសារវដ្ដស្ស អនមតគ្គតំ ទីបេតិ. សង្ខេបេនាតិ សង្ខេបេន ហេតុបញ្ចកផលបញ្ចកគ្គហណម្បិ ហិ សង្ខេបោ ឯវ ហេតុផលភាវេន សង្គហេតព្ពធម្មានំ អនេកវិធត្តា.

យទិ អតីតេន វដ្ដំ ទស្សិតំ, ឯវំ សតិ សប្បទេសា បដិច្ចសមុប្បាទធម្មទេសនា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តេន ហិ យទិបិ សរូបតោ អនាគតេន វដ្ដំ ឥធ ន ទស្សិតំ, នយតោ បន តស្សបិ ទស្សិតត្តា និប្បទេសា ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នន្តិ ឧទកំ បរិប្លវវសេន និបន្នំ. បរភាគន្តិ បរឧត្តមង្គភាគំ. ឱរតោតិ តតោ អបរភាគតោ ឱលោកេន្តោ. អបរិបុណ្ណោតិ វិកលាវយវោ. ឯវំសម្បទន្តិអាទិ ឧបមាយ សំសន្ទនំ.

យថា ហិ គីវា សរីរសន្ធារកកណ្ឌរានំ មូលដ្ឋានភូតា, ឯវំ អត្តភាវសន្ធារកានំ សង្ខារានំ មូលភូតា តណ្ហាតិ វុត្តំ ‘‘គីវាយ ទិដ្ឋកាលោ’’តិ. យថា វេទនាទិអនេកាវយវសមុទាយភូតោ អត្តភាវោ, ឯវំ ផាសុកបិដ្ឋិកណ្ឌកាទិអនេកាវយវសមុទាយភូតា បិដ្ឋីតិ ‘‘បិដ្ឋិយា…បេ… តស្ស ទិដ្ឋកាលោ’’តិ វុត្តំ. តណ្ហាសង្ខាតន្តិ តណ្ហាយ កថិតំ. ឥធ ទេសនាយ បច្ចយា អវិជ្ជាសង្ខារា វេទិតព្ពាតិ ‘‘នង្គុដ្ឋមូលស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ បរិយោសានេ ‘‘នង្គុដ្ឋមូលំ បស្សេយ្យា’’តិ ឧបមាទស្សនំ កតំ. នយតោ បរិបុណ្ណភាវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ អនាគតស្សាបិ បច្ចយវដ្ដស្ស ហេតុវសេន ផលវសេន វា បរិបុណ្ណភាវស្ស មុខមត្តទស្សនីយត្តា អាទិតោ ផលហេតុសន្ធិ, មជ្ឈេ ហេតុផលសន្ធិ, អន្តេបិ ផលហេតុសន្ធីតិ ឯវំ តិសន្ធិកត្តា ចតុសង្ខេបមេវ វដ្ដំ ទស្សិតន្តិ.

អាហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា

១២. ឥមស្មិំយេវ ឋានេតិ ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខុ…បេ… អាហារា’’តិ ឯវំ ចត្តារោ អាហារេ សរូបតោ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ…បេ… អនុគ្គហាយា’’តិ និគមនវសេន ទស្សិតេ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ. ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ ចតុអាហារវិភាគទីបកំ ទេសនំ ឧទ្ទេសវសេនេវ និដ្ឋាបេសិ, ឧបរិ អាវជ្ជេត្វា តុណ្ហី និសីទិ. ទិដ្ឋិគតិកោតិ អត្តទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិគតិកោ. វរគន្ធវាសិតន្តិ សភាវសិទ្ធេន ចន្ទនគន្ធេន ចេវ តទញ្ញនានាគន្ធេន ច បរិភាវិតត្តា វរគន្ធវាសិតំ. រតនចង្កោដវរេនាតិ រតនមយេន ឧត្តមចង្កោដកេន. ទេសនានុសន្ធិំ ឃដេន្តោតិ យថាទេសិតាយ ទេសនាយ អនុសន្ធិំ ឃដេន្តោ, យថា ឧបរិទេសនា វទ្ធេយ្យ, ឯវំ ឧស្សាហំ ករោន្តោ. វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតីតិ តស្ស អាហារណកិរិយាយ វុត្តបុច្ឆាយ តំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាដេន្តោ ‘‘យោ ឯតំ…បេ… ភុញ្ជតិ វា’’តិ អាហ.

វិញ្ញាណាហារេ នាម ឥច្ឆិតេ តស្ស ឧបភុញ្ជកេនបិ ភវិតព្ពំ, សោ ‘‘កោ នុ ខោ’’តិ អយំ បុច្ឆាយ អធិប្បាយោ. ឧតុសមយេតិ គព្ភវុដ្ឋានសមយេ. សោ ហិ ឧតុសមយស្ស មត្តកសមយត្តា តថា វុត្តោ. ‘‘ឧទកេន អណ្ឌានិ មា នស្សន្តូ’’តិ មហាសមុទ្ទតោ និក្ខមិត្វា. គិជ្ឈបោតកា វិយ អាហារសញ្ចេតនាយ តានិ កច្ឆបណ្ឌានិ មនោសញ្ចេតនាហារេន យាបេន្តីតិ អយំ តស្ស ថេរស្ស លទ្ធិ. កិញ្ចាបិ អយំ លទ្ធីតិ ផស្សមនោសញ្ចេតនាហារេសុ កិញ្ចាបិ ថេរស្ស យុត្តា អយុត្តា វា អយំ លទ្ធិ. ឥមំ បញ្ហន្តិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ ឥមំ បញ្ហំ ឯតាយ យថាវុត្តាយ លទ្ធិយា ន បន បុច្ឆតិ, អថ ខោ សត្តុបលទ្ធិយា បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. សោតិ ទិដ្ឋិគតិកោ. ន និគ្គហេតព្ពោ ឧម្មត្តកសទិសត្តា អធិប្បាយំ អជានិត្វា បុច្ឆាយ កតត្តា. តេនាហ ‘‘អាហារេតីតិ នាហំ វទាមី’’តិអាទិ.

តស្មិំ មយា ឯវំ វុត្តេតិ តស្មិំ វចនេ មយា ‘‘អាហារេតី’’តិ ឯវំ វុត្តេ សតិ. អយំ បញ្ហោតិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ អយំ បញ្ហោ យុត្តោ ភវេយ្យ. ឯវំ បុច្ឆិតេ បញ្ហេតិ សត្តុបលទ្ធិំ អនាទាយ ‘‘កតមស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ធម្មបវត្តវសេនេវ បញ្ហេ បុច្ឆិតេ. តេនេវ វិញ្ញាណេនាតិ តេនេវ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សហ ឧប្បន្នំ នាមញ្ច រូបញ្ច អតីតភវេ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឥធាធិប្បេតំ. នាមរូបេ ជាតេ សតីតិ នាមរូបេ និព្ពត្តេ តប្បច្ចយភូតំ ភិន្ទិត្វា សឡាយតនំ ហោតិ.

តត្រាយំ បច្ចយវិភាគោ – នាមន្តិ វេទនាទិខន្ធត្តយំ ឥធាធិប្បេតំ, រូបំ បន សត្តសន្តតិបរិយាបន្នំ, និយមតោ ចត្តារិ ភូតានិ ឆ វត្ថូនិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អាហារោ ច. តត្ថ វិបាកនាមំ បដិសន្ធិក្ខណេ ហទយវត្ថុនោ សហាយោ ហុត្វា ឆដ្ឋស្ស មនាយតនស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តវិបាកអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ ឯវំ ឧក្កំសាវកំសោ វេទិតព្ពោ. ឥតរេសំ បន បញ្ចាយតនានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ សហាយោ ហុត្វា សហជាតនិស្សយវិបាកវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ. បវត្តេ វិបាកនាមំ វិបាកស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស វុត្តនយេន សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ, អវិបាកំ បន អវិបាកស្ស ឆដ្ឋស្ស តតោ វិបាកបច្ចយំ អបនេត្វា បច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខាយតនាទីនំ បន បច្ចុប្បន្នំ ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកម្បិ ឥតរម្បិ វិបាកនាមំ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ, តថា អវិបាកម្បិ វេទិតព្ពំ. រូបតោ បន វត្ថុរូបំ បដិសន្ធិយំ ឆដ្ឋស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. ចត្តារិ បន ភូតានិ ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ. រូបជីវិតំ អត្ថិអវិគតិន្ទ្រិយវសេន តិធា បច្ចយោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៤) គហេតព្ពោ.

បញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោតិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតី’’តិ ឥមស្ស ទិដ្ឋិគតិកបញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ. តតោ វិវេចេតុកាមោតិ អធិប្បាយោ. សព្ពបទេសូតិ ទិដ្ឋិគតិកេន ភគវតា ច វុត្តបទេសុ. សត្តោតិ អត្តា. សោ បន ឧច្ឆេទវាទិនោបិ យាវ ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អត្ថេវាតិ លទ្ធិ, បគេវ សស្សតវាទិនោ. ភូតោតិ វិជ្ជមានោ. និប្ផត្តោតិ និប្ផន្នោ. ន តស្ស ទានិ និប្ផាទេតព្ពំ កិញ្ចិ អត្ថីតិ លទ្ធិ. ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ឥមស្មា វិញ្ញាណាហារបច្ចយា ឥទំ នាមរូបំ. បុន ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ឥមស្មា នាមរូបបច្ចយា ឥទំ សឡាយតនន្តិ ឯវំ ពហូសុ ឋានេសុ ភគវតា កថិតត្តា យថា បច្ចយតោ និព្ពត្តំ សង្ខារមត្តមិទន្តិ សញ្ញត្តិំ ឧបគតោ. តេនាបីតិ សញ្ញត្តុបគតេនាបិ. ឯកាពទ្ធំ កត្វាតិ យថា បុច្ឆាយ អវសរោ ន ហោតិ, តថា ឯកាពទ្ធំ កត្វា. ទេសនារុឡ្ហន្តិ យតោ សឡាយតនបទតោ បដ្ឋាយ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិអាទិនា ទេសនា បដិច្ចសមុប្បាទវីថិំ អារុឡ្ហមេវ. តមេវាតិ សឡាយតនបទមេវ គហេត្វា. វិវជ្ជេន្តោតិ វិវដ្ដេន្តោ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឆន្នំត្វេវា’’តិអាទិអាការេន ឯវំ ទេសិតេ, ‘‘វិនេយ្យជនោ បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឯវមាហ. វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយាតិ ឯវំ បុរិមភវតោ អាយតិភវស្ស បច្ចយវសេន មូលការណវសេន ច ទេសិតត្តា ‘‘វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធី’’តិ វុត្តំ. តទមិនា វិញ្ញាណគ្គហណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្សាបិ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៣. យេ បច្ចយសមវាយេ តេនត្តភាវេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថា, តេ ពាហិរកលិង្គេ ឋិតាបិ តេនេវ តត្ថ សមត្ថតាយោគេន ភាវិនំ សមិតពាហិតបាបតំ អបេក្ខិត្វា សមណសម្មតាយេវ ព្រាហ្មណសម្មតាយេវាតិ តេ និវត្តេតុំ ‘‘សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចវសេនាតិ ទុក្ខអរិយសច្ចវសេន. អញ្ញថា កថំ ពាហិរកាបិ ជរាមរណំ ទុក្ខន្តិ ន ជានន្តិ. សច្ចទេសនាភាវតោ ‘‘សហ តណ្ហាយា’’តិ វុត្តន្តិ កេចិ. តំ ន សុដ្ឋុ. យស្មា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិ, ឥធ ជាតីតិ អធិប្បេតា, សា ច តណ្ហា ឯវ សន្តានេន, តណ្ហេវ សា ជាតិ. ជរាមរណញ្ចេត្ថ បាកដមេវ អធិប្បេតំ, ន ខណិកំ, តស្មា សតណ្ហា ឯវ ជាតិជរាមរណស្ស សមុទយោតិ ភូតកថនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. សមុទយសច្ចវសេន ន ជានន្តីតិ យោជនា. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. សព្ពបទេសូតិ យត្ថ តណ្ហា វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា, តេសុ សព្ពបទេសុ. យេន សមន្នាគតត្តា បុគ្គលោ បរមត្ថតោ សមណោ ព្រាហ្មណោតិ វុច្ចតិ, តំ សាមញ្ញំ ព្រហ្មញ្ញញ្ចាតិ អាហ ‘‘អរិយ…បេ… ព្រហ្មញ្ញញ្ចា’’តិ. យេន ហិ បវត្តិនិមិត្តេន សមណ-សទ្ទោ ព្រាហ្មណ-សទ្ទោ ច សកេ អត្ថេ និរុឡ្ហោ, តស្ស វសេន អភិន្នោបិ វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ ទ្វិធា កត្វា វត្តុំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧភយត្ថាបី’’តិ. ឯកាទសសុ ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថេសិ អវិជ្ជាសមុទយស្ស អនុទ្ធដត្តា.

សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ឥមេ ធម្មេ កតមេ ធម្មេតិ ច ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘ឥមេសំ ធម្មានំ កតមេសំ ធម្មាន’’ន្តិ ឥមេសំ បទានំ សង្គហោ. ឯតានិ ហិ បទានិ ជរាមរណាទីនំ សាធារណភាវេន វុត្តានិ ឥមិស្សា ទេសនាយ បបញ្ចភូតានីតិ អាហ ‘‘ឯត្តកំ បបញ្ចំ កត្វា កថិតំ, ទេសនំ…បេ… អជ្ឈាសយេនា’’តិ. ឥមិនា តានេវ ជរាមរណាទីនិ គហេត្វា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន អាទិតោ ‘‘ឥមេ ធម្មេ’’តិអាទិនា សព្ពបទសាធារណតោ ទេសនា អារទ្ធា. យថានុលោមសាសនញ្ហិ សុត្តន្តទេសនា, ន យថាធម្មសាសនន្តិ.

ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥. យស្មា ឥធ ជានន្តាបិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វទន្តិ អជានន្តាបិ ពាហិរកាបិ សាសនិកាបិ អនុស្សវាទិវសេនបិ អត្តបច្ចក្ខេនបិ, តស្មា តំ ពហូនំ វចនំ ឧបាទាយ អាមេឌិតវសេន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ, ភន្តេ, វុច្ចតី’’តិ អាហ. តថានិទ្ទិដ្ឋតាទស្សនត្ថំ ហិស្ស អយំ អាមេឌិតបយោគោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘អបរេហិបិ សម្មាទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, សា បនាយំ ឯវំ វុច្ចមានា អត្ថញ្ច លក្ខណញ្ច ឧបាទាយ កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វចនេ យស្មា វិញ្ញូ ឯវ បមាណំ, ន អវិញ្ញូ, តស្មា ‘‘យំ បណ្ឌិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វេ អវយវា អស្សាតិ ទ្វយំ, ទុវិធំ ទិដ្ឋិគាហវត្ថុ, ទ្វយំ ទិដ្ឋិគាហវសេន និស្សិតោ អបស្សិតោតិ ទ្វយនិស្សិតោ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ កោដ្ឋាសេ និស្សិតោ’’តិ. យាយ ទិដ្ឋិយា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ អត្ថិ វិជ្ជតិ សព្ពកាលំ ឧបលព្ភតី’’តិ ទិដ្ឋិគតិកោ គណ្ហាតិ, សា ទិដ្ឋិ អត្ថិតា, សា ឯវ សទា សព្ពកាលំ លោកោ អត្ថីតិ បវត្តគាហតាយ សស្សតោ, តំ សស្សតំ. យាយ ទិដ្ឋិយា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ នត្ថិ ន ហោតិ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិគតិកោ គណ្ហាតិ, សា ទិដ្ឋិ នត្ថិតា, សា ឯវ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ឧប្បន្នគាហតាយ ឧច្ឆេទោ, តំ ឧច្ឆេទំ. លោកោ នាម សង្ខារលោកោ តម្ហិ គហេតព្ពតោ. សម្មប្បញ្ញាយាតិ អវិបរីតបញ្ញាយ យថាភូតបញ្ញាយ. តេនាហ ‘‘សវិបស្សនា មគ្គបញ្ញា’’តិ. និព្ពត្តេសុ ធម្មេសូតិ យថា បច្ចយុប្បន្នេសុ រូបារូបធម្មេសុ. បញ្ញាយន្តេ ស្វេវាតិ សន្តាននិពន្ធនវសេន បញ្ញាយមានេសុ ឯវ. យា នត្ថីតិ យា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តត្ថ តត្ថេវ សត្តានំ ឧច្ឆិជ្ជនតោ វិនស្សនតោ កោចិ ឋិតោ នាម សត្តោ ធម្មោ វា នត្ថីតិ សង្ខារលោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ តថាបវត្តសង្ខារារម្មណាវ. សា ន ហោតីតិ កម្មាវិជ្ជាតណ្ហាទិភេទំ បច្ចយំ បដិច្ច សង្ខារលោកស្ស សមុទយនិព្ពត្តិំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ, សា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, ន ហោតិ, នប្បវត្តតិ អវិច្ឆេទេន សង្ខារានំ និព្ពត្តិទស្សនតោ. លោកនិរោធន្តិ សង្ខារលោកស្ស ខណិកនិរោធំ. តេនាហ ‘‘សង្ខារានំ ភង្គ’’ន្តិ. យា អត្ថីតិ ហេតុផលសម្ពន្ធេន បវត្តមានស្ស សន្តានានុបច្ឆេទស្ស ឯកត្តគ្គហណេន សង្ខារលោកេ យា សស្សតទិដ្ឋិ សព្ពកាលំ លោកោ អត្ថីតិ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សា ន ហោតីតិ ឧប្បន្នុប្បន្នានំ និរោធស្ស នវនវានញ្ច ឧប្បាទស្ស ទស្សនតោ, សា សស្សតទិដ្ឋិ ន ហោតិ.

លោកោ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ លោកសមុទយោតិ អាហ ‘‘អនុលោមបច្ចយាការ’’ន្តិ. បច្ចយធម្មានញ្ហិ អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយភាវោ អនុលោមបច្ចយាការោ. បដិលោមំ បច្ចយាការន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តំតំហេតុនិរោធតោ តំតំផលនិរោធោ ហិ បដិលោមបច្ចយាការោ. យោ ហិ អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយធម្មានំ ហេតុអាទិបច្ចយភាវោ, សោ និប្បរិយាយតោ លោកសមុទយោ. បច្ចយុប្បន្នស្ស សង្ខារាទិកស្ស. អនុច្ឆេទំ បស្សតោតិ អនុច្ឆេទទស្សនស្ស ហេតុ. អយម្បីតិ ន កេវលំ ខណតោ ឧទយវយនីហរណនយោ, អថ ខោ បច្ចយតោ ឧទយវយនីហរណនយោបិ.

ឧបគមនដ្ឋេន តណ្ហាវ ឧបយោ. តថា ទិដ្ឋុបយោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ឧបយេហិ ឧបាទានាទីនំ អនត្ថន្តរតំ អតិទិសតិ. តថា ច បន តេសុ ទុវិធតា ឧបាទីយតិ. ននុ ច ចត្តារិ ឧបាទានានិ អញ្ញត្ថ វុត្តានីតិ? សច្ចំ វុត្តានិ, តានិ ច ខោ អត្ថតោ ទ្វេ ឯវាតិ ឥធ ឯវំ វុត្តំ. កាមំ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ អយថានុក្កមេន វុត្តំ, យថានុក្កមំយេវ បន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាទិ-សទ្ទេន បរោបរស្ស សុភំ អសុភន្តិអាទីនញ្ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេ ធម្មេតិ តេភូមកធម្មេ. វិនិវិសន្តីតិ វិរូបំ និវិសន្តិ, អភិនិវិសន្តីតិ អត្ថោ. តាហីតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ. វិនិពទ្ធោតិ វិរូបំ វិមុច្ចិតុំ វា អប្បទានវសេន និយមេត្វា ពទ្ធោ.

‘‘អភិនិវេសោ’’តិ ឧបយុបាទានានំ បវត្តិអាការវិសេសោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘តញ្ចាយន្តិ តញ្ច ឧបយុបាទាន’’ន្តិ. ចិត្តស្សាតិ អកុសលចិត្តស្ស. បតិដ្ឋានភូតន្តិ អាធារភូតំ. ទោសមោហវសេនបិ អកុសលចិត្តប្បវត្តិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសូបនិស្សយា ឯវាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ អកុសលស្ស ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តស្មិន្តិ អកុសលចិត្តេ. អភិនិវិសន្តីតិ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិអាទិនា អភិនិវេសនំ បវត្តេន្តិ. អនុសេន្តីតិ ថាមគតា ហុត្វា អប្បហានភាវេន អនុសេន្តិ. តទុភយន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិទ្វយំ. ន ឧបគច្ឆតីតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋិគតិយា ន ឧបសង្កមតិ ន អល្លីយតិ. ន ឧបាទិយតីតិ ន ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតិ. ន អធិដ្ឋាតីតិ ន តណ្ហាទិដ្ឋិគាហេន អធិដ្ឋាយ បវត្តតិ. អត្តនិយគាហោ នាម សតិ អត្តគាហេ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តា មេ’’តិ. ឥទំ ទុក្ខគ្គហណំ ឧបាទានក្ខន្ធាបស្សយំ តព្ពិនិមុត្តស្ស ទុក្ខស្ស អភាវាតិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខមេវាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធមត្តមេវា’’តិ. ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១២០; ៣.៣៧៣; វិភ. ១៩០) ហិ វុត្តំ. កង្ខំ ន ករោតីតិ សំសយំ ន ឧប្បាទេតិ សព្ពសោ វិចិកិច្ឆាយ សមុច្ឆិន្ទនតោ.

ន បរប្បច្ចយេនាតិ បរស្ស អសទ្ទហនេន. មិស្សកសម្មាទិដ្ឋិំ អាហាតិ នាមរូបបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ សម្មាទិដ្ឋិយា វុត្តត្តា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ សម្មាទិដ្ឋិំ អវោច. និកូដន្តោតិ និហីនន្តោ. និហីនបរិយាយោ ហិ អយំ និកូដ-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘លាមកន្តោ’’តិ. បឋមកន្តិ ច គរហាយំ ក-សទ្ទោ. សព្ពំ នត្ថីតិ យថាសង្ខតំ ភង្គុប្បត្តិយា នត្ថិ ឯវ, សព្ពំ នត្ថិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពមត្ថីតិ ច យថា អសង្ខតំ អត្ថិ វិជ្ជតិ, សព្ពកាលំ ឧបលព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពន្តិ ចេត្ថ សក្កាយសព្ពំ វេទិតព្ពំ ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១) វិយ. តញ្ហិ បរិញ្ញាញាណានំ បច្ចយភូតំ. ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនេ. កិំ និទស្សេតិ? អត្ថិ-សទ្ទេន វុត្តំ. ‘‘អត្ថិត’’ន្តិ និច្ចតំ. សស្សតគ្គាហោ ហិ ឥធ បឋមោ អន្តោតិ អធិប្បេតោ. ឧច្ឆេទគ្គាហោ ទុតិយោតិ តទុភយវិនិមុត្តា ច ឥទប្បច្ចយតា. ឯត្ថ ច ឧប្បន្ននិរោធកថនតោ សស្សតតំ, និរុជ្ឈន្តានំ អសតិ និព្ពានប្បត្តិយំ យថាបច្ចយំ បុនូបគមនកថនតោ ឧច្ឆេទតញ្ច អនុបគម្ម មជ្ឈិមេន ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ ឥទប្បច្ចយតានយេន. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតេ…បេ… អន្តេ’’តិអាទិ.

កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា

១៦. និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ និព្ពិទានុបស្សនាបដិលាភាយ. សា ហិ ជរាមរណសីសេន វុត្តេសុ សង្ខតធម្មេសុ និព្ពិន្ទនាការេន បវត្តតិ. វិរជ្ជនត្ថាយាតិ វិរាគានុបស្សនាបដិលាភាយ. សីលតោ បដ្ឋាយាតិ វិវដ្ដសន្និស្សិតសីលសមាទានតោ បដ្ឋាយ. សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ វិវដ្ដសន្និស្សិតសីលេ បតិដ្ឋិតោ ឧបាសកោបិ បគេវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ សម្មាបដិបន្នោ នាម. តេនាហ ‘‘យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. និព្ពានធម្មស្សាតិ និព្ពានាវហស្ស អរិយស្ស មគ្គស្ស. អនុរូបសភាវភូតន្តិ និព្ពានាធិគមស្ស អនុច្ឆវិកសភាវភូតំ. និព្ពិទាតិ ឥមិនា វុដ្ឋានគាមិនិបរិយោសានំ វិបស្សនំ វទតិ. វិរាគា និរោធាតិ បទទ្វយេន អរិយមគ្គំ, ឥតរេន ផលំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឯកេន នយេនាតិ បឋមេន នយេន. តត្ថ ហិ ភគវា តេន ភិក្ខុនា ធម្មកថិកលក្ខណំ បុច្ឆិតោ តំ មត្ថកំ បាបេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. យោ ហិ វិបស្សនំ មគ្គំ អនុបាទាវិមុត្តិំ បាបេត្វា កថេតុំ សក្កោតិ, សោ ឯកន្តធម្មកថិកោ. តេនាហ ‘‘ធម្មកថិកស្ស បុច្ឆា កថិតា’’តិ. ទ្វីហីតិ ទុតិយតតិយនយេហិ. តន្តិ បុច្ឆំ. វិសេសេត្វាតិ វិសិដ្ឋំ កត្វា. យថាបុច្ឆិតមត្តមេវ អកថេត្វា អបុច្ឆិតម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិំ អនុបាទាយ វិមុត្តិសង្ខាតំ វិសេសំ បាបេត្វា. ភគវា ហិ អប្បំ យាចិតោ ពហុំ ទេន្តោ ឧឡារបុរិសោ វិយ ធម្មកថិកលក្ខណំ បុច្ឆិតោ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន តញ្ចេវ តតោ ច ឧត្តរិំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិំ អនុបាទាវិមុត្តញ្ច វិស្សជ្ជេសិ. តត្ថ ‘‘និព្ពិទាយ…បេ… ធម្មំ ទេសេតី’’តិ ឥមិនា ធម្មទេសនំ វាសនាភាគិយំ កត្វា ទស្សេសិ. ‘‘និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឥមិនា និព្ពេធភាគិយំ, ‘‘អនុបាទាវិមុត្តោ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទេសនំ អសេក្ខភាគិយំ កត្វា ទស្សេសិ. តេនាហ ‘‘សេក្ខាសេក្ខភូមិយោ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ.

ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. លិង្គេន អចេលកោតិ បព្ពជិតលិង្គេន អចេលកោ. តេន អចេលកចរណេន អចេលោ, ន និច្ចេលតាមត្តេនាតិ ទស្សេតិ. នាមេនាតិ គោត្តនាមេន កស្សបោតិ. ទេសេតិ បវេទេតិ សំសយវិគមនំ ឯតេនាតិ ទេសោ, និច្ឆយហេតូតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ ទេស’’ន្តិអាទិ. សោ ហិ សំសយវិគមនំ ករោតីតិ ការណំ. ឱកាសន្តិ អវសំសន្ទនបទេសំ. តេនាហ ‘‘ខណំ កាល’’ន្តិ. អន្តរឃរំ អន្តោនិវេសនំ. អន្តរេ ឃរានិ ឯតស្សាតិ អន្តរឃរំ, អន្តោគាមោ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ. ឥតិ ភគវា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារេតិ. តេនាហ ‘‘យំ ឥច្ឆសី’’តិ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ, កស្សប, តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបន្តោបិ បុច្ឆសិ, យំ អាកង្ខសិ, តមេវ បុច្ឆាតិ អត្ថោ.

‘‘យាវតតិយំ បដិក្ខិបី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តតិយម្បិ ខោ’’តិអាទិនា បាឋេន ភវិតព្ពំ. សោ បន នយវសេន សំខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យេន ការណេន ភគវា អចេលកស្ស តិក្ខត្តុំ យាចាបេត្វា ចស្ស បញ្ហំ កថេសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. គារវជននត្ថំ យាវតតិយំ បដិក្ខិបិ តញ្ច ធម្មស្ស សុស្សូសាយ. ធម្មគរុកា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ. សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ យាវតតិយំ យាចាបេតីតិ វិភត្តិវិបរិណាមវសេន សាធារណតោ បទំ យោជេត្វា បុន ‘‘ឯត្តកេន កាលេនា’’តិ កស្សបស្ស វសេន យោជេតព្ពំ.

មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ភណីតិ បុនវចនវសេន កិរិយាបទំ វទតិ. មា ឯវំ ភណិ, កថេសីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥតិ ភគវា អវោចា’’តិ បន សង្គីតិការវចនំ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជមានទុក្ខំ, តេន កតំ នាម តស្ស ការណស្ស បុព្ពេ តេនេវ កម្មស្ស ឧបចិតត្តាតិ អយំ នយោ អនវជ្ជោ. ទិដ្ឋិគតិកោ បន បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ និច្ចំ ការកវេទកលក្ខណំ អត្តានំ បរិកប្បេត្វា តស្ស វសេន ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆតីតិ ភគវា ‘‘មា ហេវ’’ន្តិ អវោច, តេនាហ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច យទិ ពាហិរកេហិ បរិកប្បិតោ អត្តា នាម កោចិ អត្ថិ, សោ ច និច្ចោ, តស្ស និព្ពិការតាយ, បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ, ហិតេ ច វត្តនត្ថំ ឧបទេសោ ច និប្បយោជនោ សិយា អត្តវាទិនោ. កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ? វិការាភាវតោ. ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ, តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវនពន្ធោ ឯវ អត្តវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពន្ធាភាវតោ. ជាតិអាទីនញ្ច អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ. អថ បន ‘‘ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច. យស្ស វសេនាយំ កិរិយាវោហារោ’’តិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ. តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា, តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ, តស្មា តទត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ. កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា. អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ. តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាបត្តីតិ ពន្ធវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតេវាយំ អត្តវាទោ. តេនាហ ‘‘អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ. បរតោតិ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកេ បរស្មិំ តិវិធេបិ នយេ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អធិច្ច យទិច្ឆាយ កិញ្ចិ ការណំ កស្សចិ វា បុព្ពំ វិនា សមុប្បន្នំ. តេនាហ ‘‘អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. កស្មា ឯវមាហាតិ ឯវំ វក្ខមានោតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ អចេលស្ស. អយន្តិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. សោធេន្តោតិ សយំ វិសុទ្ធំ កត្វា បុច្ឆិតមត្ថំ ឯវ អត្តនោ បុច្ឆាយ សុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ. លទ្ធិយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ មិច្ឆាគហណស្ស បដិសេធនត្ថាយ.

សោ ករោតីតិ សោ កម្មំ ករោតិ. សោ បដិសំវេទយតីតិ ការកវេទកានំ អនញ្ញត្តទស្សនបរំ ឯតំ, ន បន កម្មកិរិយាផលានំ បដិសំវេទនានំ សមានកាលតាទស្សនបរំ. ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ. ខោតិ អវធារណេ. ‘‘សោ ឯវា’’តិ ទស្សិតោ. អនិយតាទេសា ហិ ឯតេ និបាតា. អាទិតោតិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ. ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តិ. សញ្ញាវិបល្លាសតោ ហិ ចិត្តវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសតោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, តេនាហ ‘‘ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតី’’តិ. ឯវំ សតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសានំ ព្រូហិតោ មិច្ឆាភិនិវេសោ, យទិទំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិ. តស្មា បដិនិស្សជ្ជេតុំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សយំកតំ…បេ… ឯតំ បរេតី’’តិ. វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ អវិសេសតោ អត្ថីតិ ច វុត្តត្តា. សស្សតំ សស្សតគាហំ ទីបេតិ បរេសំ បកាសេតិ, តថាភូតោ ច សស្សតំ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតីតិ. តស្សាតិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. តំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតទស្សនំ. ឯតំ សស្សតគ្គហណំ. បរេតិ ឧបេតិ. តេនាហ ‘‘ការកញ្ច…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឯកមេវ គណ្ហន្តន្តិ សតិបិ វត្ថុភេទេ អយោនិសោ ឧប្បជ្ជនេន ឯកមេវ កត្វា គណ្ហន្តំ.

ឥធ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ បទេ. ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវាតិអាទិនា ហេត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ យោជនា – ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតីតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ មុទុកេ ឧច្ឆេទវិបល្លាសេ បឋមុប្បន្នេ សតិ បច្ឆា ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ការកោតិ កម្មស្ស ការកោ. តេន កតន្តិ កម្មការកេន កតំ. កម្មុនា ហិ ផលស្ស វោហារោ អភេទោបចារកត្តា. ឯវន្តិ ទិដ្ឋិសហគតា វេទនា សាតសភាវា កិលេសបរិឡាហាទិនា សបរិស្សយា សឧបាយាសា, ឯវំ. ‘‘បគេវ ឥតរេ’’តិ វុត្តវេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស. ‘‘វុត្តនយេន យោជេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តំ យោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិមាហ. ឧច្ឆេទន្តិ សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ, វិភវន្តិ អត្ថោ. អសតោ ហិ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទោ. យថា ហេតុផលភាវេន បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ សតិបិ ឯកសន្តានបរិយាបន្នានំ ភិន្នសន្តតិបតិតេហិ វិសេសេ ហេតុផលានំ បរមត្ថតោ អវិនាភាវត្តា ភិន្នសន្តានបតិតានំ វិយ អច្ចន្តភេទសន្និដ្ឋានេន នានត្តនយស្ស មិច្ឆាគហណំ ឧច្ឆេទាភិនិវេសស្ស ការណំ. ឯវំ ហេតុផលភូតានំ ធម្មានំ វិជ្ជមានេបិ សភាវភេទេ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ ឯកត្តនយេន អច្ចន្តាភេទគហណម្បិ ការណមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តស្សា’’តិ វុត្តំ បាឡិយំ. សន្តានវសេន ហិ វត្តមានេសុ ខន្ធេសុ ឃនវិនិព្ភោគាភាវេន ឯកត្តគហណនិពន្ធនោ សត្តគ្គាហោ, សត្តស្ស ច អត្ថិភាវគ្គាហនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទគ្គាហោ, យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវាយំ វិជ្ជតិយេវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ ‘‘ឧច្ឆេទ’’ន្តិ វុត្តំ. វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ. សោ បន មំសចក្ខុបញ្ញាចក្ខូនំ ទស្សនបថាតិក្កមោយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាសសទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោតិ. សភាវវិគមោ សភាវាបគមោ វិភវោ. យោ ហិ និរុទយវិនាសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេន តិដ្ឋតិ.

ឯតេ តេតិ វា យេ ឥមេ តយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ច បុដ្ឋេន មយា ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា, ‘‘អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា ច បដិក្ខិត្តា សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតា អន្តា, តេ ឧភោ អន្តេតិ យោជនា. អថ វា ឯតេ តេតិ យត្ថ បុថូ អញ្ញតិត្ថិយា អនុបចិតញាណសម្ភារតាយ បរមគម្ភីរំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ អប្បជានន្តា សស្សតុច្ឆេទេ និមុគ្គា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន វិសហន្តិ, ឯតេ តេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ យោជនា. ទេសេតីតិ បឋមំ តាវ អនញ្ញសាធារណេ បដិបត្តិធម្មេ ញាណានុភាវេន មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ, ករុណានុភាវេន ទេសនាធម្មេ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតិ. ឯត្ថ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ការណតោ…បេ… និទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតីតិ យោជនា. ការណតោ ផលំ ទីបិតន្តិ យោជនា, អភិធេយ្យានុរូបញ្ហិ លិង្គវចនានិ ហោន្តិ. អស្សាតិ ផលស្ស. ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ, អញ្ញទត្ថុ បដិក្ខិត្តោ ហេតុផលមត្តតាទស្សនតោ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធគហណតោតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯតេ តេ, កស្សប…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ ឯត្តកេន តាវ បទេន. សេសបញ្ហាតិ ‘‘សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកា សេសា ចត្តារោ បញ្ហា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ហោ បាឡិយំ សរូបេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ ន ឧទ្ធតោ. បដិសេធិតា ហោន្តីតិ តតិយបញ្ហោ, តាវ បឋមទុតិយបញ្ហបដិក្ខេបេនេវ បដិក្ខិត្តោ, សោ ហិ បញ្ហោ វិសុំ វិសុំ បដិក្ខេបេន ឯកជ្ឈំ បដិក្ខេបេន ច. តេនាហ ‘‘ឧភោ…បេ… បដិក្ខិត្តោ’’តិ. ឯត្ថ ច យស្ស អត្តា ការកោ វេទកោ វា ឥច្ឆិតោ, តេន វិបរិណាមធម្មោ អត្តា អនុញ្ញាតោ ហោតិ. តថា ច សតិ អនុបុព្ពធម្មប្បវត្តិយា រូបាទិធម្មានំ វិយ, សុខាទិធម្មានំ វិយ ចស្ស បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បាទវន្តតា អាបជ្ជតិ. ឧប្បាទេ ច សតិ អវស្សំភាវី និរោធោតិ អនវកាសា និច្ចតាតិ. តស្ស ‘‘សយំកត’’ន្តិ បឋមបញ្ហបដិក្ខេបោ បច្ឆា ចេ អត្តនោ និរុឡ្ហស្ស សមុទយោ ហោតីតិ បុព្ពេ វិយ អនេន ភវិតព្ពំ, បុព្ពេ វិយ វា បច្ឆាបិ. សេសបញ្ហាតិ តតិយបញ្ហាទយោ. តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោតិ ឯវញ្ច តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ វេទិតព្ពោ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា សតតំ សមិតំ បច្ចយាយត្តស្ស ទីបនេន ទុក្ខស្ស អធិច្ចសមុប្បន្នតា បដិក្ខិត្តា, តតោ ឯវ តស្ស អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.៣៩-៤០; មហាវ. ១; ឧទា. ១).

យំ បរិវាសំ សមាទិយិត្វា បរិវសតីតិ យោជនា. វចនសិលិដ្ឋតាវសេនាតិ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ យាចន្តេន តេន វុត្តវចនសិលិដ្ឋតាវសេន. គាមប្បវេសនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន នាតិទិវាបដិក្កមនំ, នវេសិយាទិគោចរតា, សព្រហ្មចារីនំ កិច្ចេសុ ទក្ខតាទិ, ឧទ្ទេសាទីសុ តិព្ពច្ឆន្ទតា, តិត្ថិយានំ អវណ្ណភណនេ អត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, តិត្ថិយានំ វណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ វណ្ណភណនេ អត្តមនតាតិ (មហាវ. ៨៧) ឥមេសំ សង្គហោ. អដ្ឋ វត្តានីតិ ឥមានិ អដ្ឋ តិត្ថិយវត្តានិ បូរេន្តេន. ឯត្ថ ច នាតិកាលេន គាមប្បវេសនា តត្ថ វិសុទ្ធកាយវចីសមាចារេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នាតិទិវាបដិក្កមនន្តិ ឥទមេកំ វត្តំ.

អយមេត្ថ បាឋោតិ ឯតស្មិំ កស្សបសុត្តេ អយំ បាឋោ. អញ្ញត្ថាតិ សីហនាទសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០២-៤០៣). ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វាតិ យថា សុវណ្ណំ និឃំសិត្វា អធិករណិយា កោដ្ដេត្វា និទ្ទោសមេវ គយ្ហតិ, ឯវំ បរិវាសវត្តចរណេន ឃំសិត្វា សុទ្ធភាវវីមំសនេន កោដ្ដេត្វា សុទ្ធោ ឯវ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥធ គយ្ហតិ. តិព្ពច្ឆន្ទតន្តិ សាសនំ អនុបវិសិត្វា ព្រហ្មចរិយវាសេ តិព្ពច្ឆន្ទតំ ទឡ្ហតរាភិរុចិតំ. អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសីតិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ឯកំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាយ ឧបនិស្សយាភាវតោ. គណេ និសីទិត្វាតិ ភិក្ខូ អត្តនោ សន្តិកេ បត្តាសនវសេន គណេ និសីទិត្វា.

អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា

១៨. យស្មា តិម្ពរុកោ ‘‘វេទនា អត្តា. អត្តាវ វេទយតី’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ, តស្មា តាយ លទ្ធិយា ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ វទតិ, តំ បដិសំហរិតុំ ភគវា ‘‘សា វេទនា’’តិអាទិំ អវោច. តេនាហ ‘‘សា វេទនាតិអាទិ សយំកតំ សុខទុក្ខន្តិ លទ្ធិយា និសេធនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. ឯត្ថាបីតិ ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ. តត្រាតិ យំ វុត្តំ ‘‘សា វេទនា…បេ… សុខទុក្ខ’’ន្តិ, តស្មិំ បាឋេ. អាទិម្ហិយេវាតិ ឯត្ថ ភុម្មវចនេន ‘‘អាទិតោ’’តិ តោ-សទ្ទោ ន និស្សក្កវចនេ. ឯវ-ការេន ខោ-សទ្ទោ អវធារណេតិ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តមេវ. តត្ថ បន ‘‘វេទនាតោ អញ្ញោ អត្តា, វេទនាយ ការកោ’’តិ លទ្ធិកស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស វាទោ បដិក្ខិត្តោ, ឥធ ‘‘វេទនា អត្តា’’តិ ឯវំលទ្ធិកស្សាតិ អយមេវ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សតិ វេទនាយ ឯវ វេទនា កតា ហោតី’’តិអាទិ. ឥមិស្សាតិ យាយ វេទនាយ សុខទុក្ខំ កតំ, ឥមិស្សា. បុព្ពេបីតិ សស្សតាការតោ បុព្ពេបិ. បុរិមញ្ហិ អត្ថន្តិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តំ អត្ថំ. អដ្ឋកថាយន្តិ បោរាណដ្ឋកថាយំ. តន្តិ បុរិមសុត្តេ វុត្តមត្ថំ. អស្សាតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស. យស្មា តិម្ពរុកោ ‘‘វេទនាវ អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អហំ សា វេទនា…បេ… ន វទាមី’’តិ.

អញ្ញា វេទនាតិអាទីសុបិ យំ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយមេវ. ការកវេទនាតិ កត្តុភូតវេទនា. វេទនាសុខទុក្ខន្តិ វេទនាភូតសុខទុក្ខំ កថិតំ, ន វដ្ដសុខទុក្ខំ. ‘‘វិបាកសុខទុក្ខមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនតោ.

តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

១៩. អវិជ្ជា នីវរណា ភវាទិ-អាទីនវស្ស និវារិតបដិច្ឆាទិកា ឯតស្សាតិ អវិជ្ជានីវរណោ, អវិជ្ជាយ និវុតោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាយ និវារិតស្សា’’តិ. អយំ កាយោតិ ពាលស្ស អប្បហីនកិលេសស្ស បច្ចុប្បន្នំ អត្តភាវំ រក្ខំ កត្វា អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ អយាថាវទស្សនវសេន តណ្ហាយ បដិលទ្ធចិត្តស្ស តំតំភវូបគា សង្ខារា សង្ខរីយន្តិ. តេហិ ច អត្តភាវស្ស អភិនិព្ពត្តិ, តស្មា អយញ្ច អវិជ្ជាយ កាយោ និព្ពត្តោតិ. អស្សាតិ ពាលស្ស. អយំ អត្ថោតិ ‘‘អយំ កាយោ នាមរូបន្តិ ច វុត្តោ’’តិ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ ឧបាទានក្ខន្ធសឡាយតនសង្គហតោ តេសំ ធម្មានំ. ឯវមេតំ ទ្វយន្តិ ឯវំ អវិជ្ជាយ និវារិតត្តា, តណ្ហាយ ច សំយុត្តត្តា ឯវំ សបរសន្តានគតសវិញ្ញាណកកាយសង្ខាតំ ទ្វយំ ហោតិ. អញ្ញត្ថាតិ សុត្តន្តរេសុ. ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ៤.៦០-៦១; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានិ ភិន្ទិត្វា ចក្ខុរូបាទិទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អភិន្ទិត្វា ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា ‘‘ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ’’តិ, តស្មា មហាទ្វយំ នាម កិរេតំ អនវសេសតោ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានំ គហិតត្តា. អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានីតិ ឯត្ថាបិ ហិ សឡាយតនានិ សង្គហិតានេវ. ផស្សការណានីតិ ផស្សបវត្តិយា បច្ចយានិ. យេហីតិ ហេតុទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘យេហិ ការណភូតេហី’’តិ. ផស្សោ ឯវ ផុសនកិច្ចោ, ន ផស្សាយតនានីតិ វុត្តំ ‘‘ផស្សេន ផុដ្ឋោ’’តិ. បរិបុណ្ណវសេនាតិ អវេកល្លវសេន. អបរិបុណ្ណាយតនានំ ហីនានិ ផស្សស្ស ការណានិ ហោន្តិ, តេសំ វិយាតិ ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហីតិ សវិញ្ញាណកស្ស កាយស្ស និព្ពត្តនំ កាយនិព្ពត្តនំ, កាយោ វា និព្ពត្តតិ ឯតេនាតិ កាយនិព្ពត្តនំ, កិលេសាភិសង្ខារា. អាទិសទ្ទេន ផស្សសឡាយតនាទិសង្គហោ. អធិកំ បយសតិ បយុញ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, វិសេសការណន្តិ អាហ ‘‘អធិកបយោគោ’’តិ.

ភគវា អម្ហាកំ ឧប្បាទកភាវេន មូលភាវេន ភគវំមូលកា. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ ការណធម្មា. យេហិ មយំ ពាលបណ្ឌិតានំ សមានេបិ កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហិ វិសេសំ ជានេយ្យាម, តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា’’តិអាទិ. អាជានាមាតិ អភិមុខំ បច្ចក្ខតោ ជានាម. បដិវិជ្ឈាមាតិ តស្សេវ វេវចនំ, អធិគច្ឆាមាតិ អត្ថោ. នេតាតិ អម្ហាកំ សន្តានេ បាបេតា. វិនេតាតិ យថា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ ហោតិ, ឯវំ វិសេសតោ នេតា, តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា. អនុនេតាតិ អនុរូបំ នេតា. អន្តរន្តរា យថាធម្មបញ្ញត្តិយា បញ្ញាបិតានំ ធម្មានំ អនុរូបតោ ទស្សនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘យថាសភាវតោ …បេ… ទស្សេតា’’តិ. អាបាថំ ឧបគច្ឆន្តានំ ភគវា បដិសរណំ សមោសរណដ្ឋានន្តិ ភគវំបដិសរណា ធម្មា. តេនាហ ‘‘ចតុភូមកធម្មា’’តិអាទិ. បដិសរតិ បដិវិជ្ឈតីតិ បដិសរណំ, តស្មា បដិវិជ្ឈនវសេន ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. តេនាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. ផស្សោ អាគច្ឆតីតិ បដិវិជ្ឈនកវសេន ផស្សោ ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អាបាថំ អាគច្ឆន្តោយេវ សោ អត្ថតោ ‘‘អហំ កិន្នាមោ’’តិ នាមំ បុច្ឆន្តោ វិយ, ភគវា ចស្ស នាមំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អហំ ភគវា’’តិអាទិ. ឧបដ្ឋាតូតិ ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋាតុ. ភគវន្តំយេវ បដិភាតូតិ ភគវតោ ឯវ ភាគោ ហោតុ, ភគវាវ នំ អត្តនោ ភាគំ កត្វា វិស្សជ្ជេតូតិ អត្ថោ, ភគវតោ ភាគោ យទិទំ ធម្មស្ស អក្ខានំ, អម្ហាកំ បន សវនំ ភាគោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សទ្ទលក្ខណេន សមេតិ. កេចិ បន បដិភាតូតិ អត្ថំ វទន្តិ ញាណេន ទិស្សតុ ទេសីយតូតិ វា អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ’’តិ.

ពាលស្ស បណ្ឌិតស្ស ច កាយស្ស និព្ពត្តិយា បច្ចយភូតា អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច. តេនាហ ‘‘កម្មំ…បេ… និរុទ្ធា’’តិ. ជវាបេត្វាតិ គហិតជវនំ កត្វា, យថា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ សមត្ថំ ហោតិ, ឯវំ កត្វា. យទិ និរុទ្ធា, កថំ អប្បហីនាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានេវ ឱសធានិ, តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ ច. ទុក្ខក្ខយាយាតិ តទត្ថវិសេសនត្ថន្តិ អាហ ‘‘ខយត្ថាយា’’តិ. បដិសន្ធិកាយន្តិ បដិសន្ធិគហណបុព្ពកំ កាយំ. បាឡិយំ ‘‘ពាលេនា’’តិ ករណវចនំ និស្សក្កេតិ អាហ ‘‘ពាលតោ’’តិ. ភាវិនា សហ បដិសន្ធិនា សប្បដិសន្ធិកោ. យោ បន ឯកន្តតោ តេនត្តភាវេន អរហត្តំ បត្តុំ ភព្ពោ, សោ ភាវិនា បដិសន្ធិនា ‘‘អប្បដិសន្ធិកោ’’តិ, តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘សប្បដិសន្ធិកោ’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ វុត្តំ, សោ ច យាវ អរិយភូមិំ ន ឱក្កមតិ, តាវ ពាលធម្មសមង្គី ឯវាតិ កត្វា ‘‘សព្ពោបិ បុថុជ្ជនោ ពាលោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ‘‘អប្បដិសន្ធិកោ ខីណាសវោ បណ្ឌិតោ’’តិ ខីណាសវ-សទ្ទេន អប្បដិសន្ធិកោ វិសេសិតោ. យទិ ឯវំ សេក្ខា កថន្តិ អាហ ‘‘សោតាបន្នា’’តិអាទិ. តេ ហិ សិខាបត្តបណ្ឌិច្ចភាវលក្ខណាភាវតោ បណ្ឌិតាតិ ន វត្តព្ពា ខីណាសវា វិយ, ពលវតរានំ បន ពាលធម្មានំ បហីនត្តា ពាលាតិបិ ន វត្តព្ពា បុថុជ្ជនា វិយ. ភជិយមានា បន ចតុសច្ចសម្បដិវេធំ ឧបាទាយ បណ្ឌិតបក្ខំ ភជន្តិ, ន ពាលបក្ខំ វុត្តការណេនាតិ.

ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បច្ចយសុត្តវណ្ណនា

២០. សព្ពម្បិ សង្ខតំ អប្បដិច្ច ឧប្បន្នំ នាម នត្ថីតិ បច្ចយធម្មោបិ អត្តនោ បច្ចយធម្មំ ឧបាទាយ បច្ចយុប្បន្នោ, តថា បច្ចយុប្បន្នធម្មោបិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នំ ឧបាទាយ បច្ចយធម្មោតិ យថារហំ ធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតា. យេសំ វិនេយ្យានំ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយេវ សុពោធតោ ឧបដ្ឋាតិ, តេសំ វសេន សុដ្ឋុ វិភាគំ កត្វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ. យេសំ បន វិនេយ្យានំ តទុភយស្មិំ វិភជ្ជ សុតេ ឯវ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, តេ សន្ធាយ ភគវា តទុភយំ វិភជ្ជ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេ’’តិ ឥមំ ទេសនំ អារភីតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘សត្ថា ឥមស្មិំ សុត្តេ’’តិអាទិមាហ. បច្ចយស្ស ភាវោ បច្ចយត្តំ, បច្ចយនិព្ពត្តតា. អសភាវធម្មេ ន លព្ភតីតិ ‘‘សភាវធម្មេ’’តិ វុត្តំ. ននុ ច ជាតិ ជរា មរណញ្ច សភាវធម្មោ ន ហោតិ, យេសំ បន ខន្ធានំ ជាតិ ជរា មរណញ្ច, តេ ឯវ សភាវធម្មា, អថ កស្មា ទេសនាយ តេ គហិតាតិ? នាយំ ទោសោ, ជាតិ ជរា មរណញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ សភាវធម្មានំ វិការមត្តំ, នញ្ញេសំ, តស្មា តេ គហិតាតិ. ឧប្បាទា វា តថាគតានន្តិ ន វិនេយ្យបុគ្គលានំ មគ្គផលុប្បត្តិ វិយ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណុប្បត្តិ តថាគតុប្បាទាយត្តា, អថ ខោ សា តថាគតានំ ឧប្បាទេបិ អនុប្បាទេបិ ហោតិយេវ. តស្មា សា កាមំ អសង្ខតា វិយ ធាតុ ន និច្ចា, តថាបិ ‘‘សព្ពកាលិកា’’តិ ឯតេន ជាតិបច្ចយតោ ជរាមរណុប្បត្តីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ជាតិយេវ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ’’តិ. ជាតិបច្ចយាតិ ច ជាតិសង្ខាតបច្ចយា. ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ឋិតាវ សា ធាតុ, យាយំ ឥទប្បច្ចយតា ជាតិយា ជរាមរណស្ស បច្ចយតា តស្ស ព្យភិចារាភាវតោ. ឥទានិ ន កទាចិ ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ ហោតិយេវាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយភាវេ និយមេតិ. ឧភយេនបិ យថាវុត្តស្ស បច្ចយភាវោ យត្ថ ហោតិ, តត្ថ អវស្សំភាវិតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. ទ្វីហិ បទេហិ. តិដ្ឋន្តីតិ យស្ស វសេន ធម្មានំ ឋិតិ, សា ឥទប្បច្ចយតា ធម្មដ្ឋិតតា. ធម្មេតិ បច្ចយុប្បន្នេ ធម្មេ. និយមេតិ វិសេសេតិ. ហេតុគតវិសេសសមាយោគោ ហិ ហេតុផលស្ស ឯវំ ធម្មតានិយាមោ ឯវាតិ.

អបរោ នយោ – ឋិតាវ សា ធាតូតិ យាយំ ជរាមរណស្ស ឥទប្បច្ចយតា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ, ឯសា ធាតុ ឯស សភាវោ. តថាគតានំ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ ឧទ្ធញ្ច អប្បដិវិជ្ឈិយមានោ, មជ្ឈេ ច បដិវិជ្ឈិយមានោ ន តថាគតេហិ ឧប្បាទិតោ, អថ ខោ សម្ភវន្តស្ស ជរាមរណស្ស សព្ពកាលំ ជាតិបច្ចយតោ សម្ភវោតិ ឋិតាវ សា ធាតុ, កេវលំ បន សយម្ភុញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈនតោ ‘‘អយំ ធម្មោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ បវេទនតោ ច តថាគតោ ‘‘ធម្មសាមី’’តិ វុច្ចតិ, ន អបុព្ពស្ស ឧប្បាទនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. សា ឯវ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ វិបល្លាសាភាវតោ ឯវំ អវពុជ្ឈមានស្ស ឯតស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា តថេវ ភាវតោ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា, ជាតិ វា ជរាមរណស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តអាយូហន-សំយោគ-បលិពោធ-សមុទយ-ហេតុបច្ចយដ្ឋិតីតិ តទុប្បាទាទិភាវេនស្សា ឋិតតា ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ ផលំ បតិ សាមត្ថិយតោ ហេតុមេវ វទតិ. ធារីយតិ បច្ចយេហីតិ វា ធម្មោ, តិដ្ឋតិ តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលន្តិ ឋិតិ, ធម្មស្ស ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ. ធម្មោតិ វា ការណំ បច្ចយភាវេន ផលស្ស ធារណតោ, តស្ស ឋិតិ សភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយោ. តេនាហ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤). ធម្មដ្ឋិតិ ឯវ ធម្មដ្ឋិតតា. សា ឯវ ធាតុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឥមស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា អញ្ញថត្តាភាវតោ, ‘‘ន ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ វិញ្ញាយមានស្ស ច តព្ភាវាភាវតោ និយាមតា វវត្ថិតភាវោតិ ធម្មនិយាមតា. ផលស្ស វា ជរាមរណស្ស ជាតិយា សតិ សម្ភវោ ធម្មេ ហេតុម្ហិ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា, អសតិ អសម្ភវោ ធម្មនិយាមតាតិ ឯវំ ផលេន ហេតុំ វិភាវេតិ, តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិអាទិនា វុត្តំ. ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតាសង្ខាតំ ឥទប្បច្ចយតំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ បច្ចក្ខករណេន អភិមុខំ ពុជ្ឈតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈតិ, តតោ ឯវ អភិសមេតិ អភិមុខំ សមាគច្ឆតិ, អាទិតោ កថេន្តោ អាចិក្ខតិ, ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. តមេវ ឧទ្ទេសំ បរិយោសាបេន្តោ ទេសេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ និទ្ទិសនវសេន បការេហិ ញាបេន្តោ បញ្ញាបេតិ. បការេហិ ឯវ បតិដ្ឋបេន្តោ បដ្ឋបេតិ. យថានិទ្ទិដ្ឋំ បដិនិទ្ទេសវសេន វិវរតិ វិភជតិ. វិវដញ្ហិ វិភត្តញ្ច អត្ថំ ហេតូទាហរណទស្សនេហិ បាកដំ ករោន្តោ ឧត្តានីករោតិ. ឧត្តានីករោន្តោ តថា បច្ចក្ខភូតំ កត្វា និគមនវសេន បស្សថាតិ ចាហ.

ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទីសូតិ ជាតិអាទីនំ ជរាមរណបច្ចយភាវេសុ. តេហិ តេហិ បច្ចយេហីតិ យាវតកេហិ បច្ចយេហិ យំ ផលំ ឧប្បជ្ជមានារហំ, អវិកលេហិ តេហេវ តស្ស ឧប្បត្តិ, ន ឩនាធិកេហីតិ. តេនាហ ‘‘អនូនាធិកេហេវា’’តិ. យថា តំ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោតិ. តេន តំតំផលនិប្ផាទនេ តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយា តប្បការតា តថតាតិ វុត្តាតិ ទស្សេតិ. សាមគ្គិន្តិ សមោធានំ, សមវាយន្តិ អត្ថោ. អសម្ភវាភាវតោតិ អនុប្បជ្ជនស្ស អភាវតោ. តថាវិធបច្ចយសាមគ្គិយញ្ហិ សតិបិ ផលស្ស អនុប្បជ្ជនេ តស្សាវិតថតា សិយា. អញ្ញធម្មបច្ចយេហីតិ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស បច្ចយេហិ. អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោតិ តតោ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. ន ហិ កទាចិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ សោតវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ អត្ថិ. យទិ សិយា, តស្សា សាមគ្គិយា អញ្ញថតា នាម សិយា, ន ចេតំ អត្ថីតិ ‘‘អនញ្ញថតា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយតោតិ បច្ចយភាវតោ. បច្ចយសមូហតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិ តា-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍិតំ យថា ‘‘ទេវោយេវ ទេវតា’’តិ, ឥទប្បច្ចយានំ សមូហោ ឥទប្បច្ចយតាតិ សមូហត្ថោ តាសទ្ទោ យថា ‘‘ជនានំ សមូហោ ជនតា’’តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ន និច្ចំ សស្សតន្តិ អនិច្ចំ. ជរាមរណំ ន អនិច្ចំ សង្ខារានំ វិការភាវតោ អនិប្ផន្នត្តា, តថាបិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បរិយាយេន វុត្តំ. ឯស នយោ សង្ខតាទីសុបិ. សមាគន្ត្វា កតំ សហិតេហេវ បច្ចយេហិ និព្ពត្តេតព្ពតោ យថាសភាវំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ. បច្ចយារហំ បច្ចយំ បដិច្ច ន វិនា តេន សហិតសមេតមេវ ឧប្បន្នន្តិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ. តេនាហ ‘‘បច្ចយេ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ខយសភាវន្តិ ភិជ្ជនសភាវំ. វិគច្ឆនកសភាវន្តិ សកភាវតោ អបគច្ឆនកសភាវំ. វិរជ្ជនកសភាវន្តិ បលុជ្ជនកសភាវំ. និរុជ្ឈនកសភាវន្តិ ខណភង្គវសេន បភង្គុសភាវំ. វុត្តនយេនាតិ ជរាយ វុត្តនយេន. ជនកប្បច្ចយានំ កម្មាទីនំ. កិច្ចានុភាវក្ខណេតិ ឯត្ថ កិច្ចានុភាវោ នាម យថា បវត្តមានេ បច្ចយេ តស្ស ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា បវត្តិ, ឯវំ សន្តស្ស បវត្តនក្ខណេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំ ខណេ បច្ចយោ អត្តនោ ផលុប្បាទនំ បតិ ព្យាវដោ នាម ហោតិ, ឥមស្មិំ ខណេ យេ ធម្មា រូបាទយោ ឧបលព្ភន្តិ តតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អនុបលព្ភមានា, តេសំ តតោ ឧប្បត្តិ និទ្ធារីយតិ, ឯវំ ជាតិយាបិ សា និទ្ធារេតព្ពា តំខណូបលទ្ធតោតិ. យទិ ឯវំ និប្បរិយាយតោវ ជាតិយា កុតោចិ ឧប្បត្តិ សិទ្ធិ, អថ កស្មា ‘‘ឯកេន បរិយាយេនា’’តិ វុត្តន្តិ? ជាយមានធម្មានំ វិការភាវេន ឧបលទ្ធព្ពត្តា. យទិ និប្ផន្នធម្មា វិយ ជាតិ ឧបលព្ភេយ្យ, និប្បរិយាយតោវ តស្សា កុតោចិ ឧប្បត្តិ សិយា, ន ចេវំ ឧបលព្ភតិ, អថ ខោ អនិប្ផន្នត្តា វិការភាវេន ឧបលព្ភតិ. តស្មា ‘‘ឯកេន បរិយាយេនេត្ថ អនិច្ចាតិអាទីនិ យុជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ន បន ជរាមរណេ, ជនកប្បច្ចយានំ កិច្ចានុភាវក្ខណេ តស្ស អលព្ភនតោ. តេនេវ ‘‘ឯត្ថ ច អនិច្ចន្តិ…បេ… អនិច្ចំ នាម ជាត’’ន្តិ វុត្តំ.