៥. កស្សបសំយុត្តំ

១. សន្តុដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. សន្តុដ្ឋោតិ សកេន ឧច្ចាវចេន បច្ចយេន សមមេវ ច តុស្សនកោ. តេនាហ ‘‘ឥតរីតរេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ទុវិធំ ឥតរីតរំ – បាកតិកំ, ញាណសញ្ជនិតញ្ចាតិ. តត្ថ បាកតិកំ បដិក្ខិបិត្វា ញាណសញ្ជនិតមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ថូលសុខុមា’’តិអាទិមាហ. ឥតរំ វុច្ចតិ ហីនំ បណីតតោ អញ្ញត្តា. តថា បណីតម្បិ ឥតរំ ហីនតោ អញ្ញត្តា. អបេក្ខាសទ្ទា ហិ ឥតរីតរាតិ. ឥតិ យេន កេនចិ ហីនេន វា បណីតេន វា ចីវរាទិបច្ចយេន សន្តុស្សិតោ តថាបវត្តោ អលោភោ ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសោ, តំសមង្គិតាយ សន្តុដ្ឋោ. យថាលាភំ អត្តនោ លាភានុរូបំ សន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. លព្ភតីតិ វា លាភោ, យោ យោ លាភោ យថាលាភោ, តេន សន្តោសោ យថាលាភសន្តោសោ. ពលន្តិ កាយពលំ. សារុប្បន្តិ ភិក្ខុនោ អនុច្ឆវិកតា.

យថាលទ្ធតោ អញ្ញស្ស អបត្ថនា នាម សិយា អប្បិច្ឆតាយ បវត្តិអាការោតិ តតោ វិនិវត្តិតមេវ សន្តោសស្ស សរូបំ ទស្សេន្តោ ‘‘លភន្តោបិ ន គណ្ហាតី’’តិ អាហ. តំ បរិវត្តេត្វាតិ បកតិទុព្ពលាទីនំ គរុចីវរំ ន ផាសុភាវាវហំ សរីរពាធាវហញ្ច ហោតីតិ បយោជនវសេន, នាត្រិច្ឆតាទិវសេន បរិវត្តេត្វា. លហុកចីវរបរិភោគេ សន្តោសវិរោធិ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. មហគ្ឃចីវរំ ពហូនិ វា ចីវរានិ លភិត្វា តានិ វិស្សជ្ជេត្វា អញ្ញស្ស គហណំ យថាសារុប្បនយេ ឋិតត្តា ន សន្តោសវិរោធីតិ អាហ ‘‘តេសំ…បេ… ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតី’’តិ. ឯវំ សេសបច្ចយេសុ យថាពលយថាសារុប្បនិទ្ទេសេសុ អបិ-សទ្ទគ្គហណេ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

បកតីតិ វាចាបកតិអាទិកា. អវសេសនិទ្ទាយ អភិភូតត្តា បដិពុជ្ឈតោ សហសា បាបកា វិតក្កា បាតុភវន្តីតិ.

មុត្តហរីតកន្តិ គោមុត្តបរិភាវិតំ, បូតិភាវេន វា ឆឌ្ឌិតត្តា មុត្តហរីតកំ. ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិតន្តិ ‘‘បូតិមុត្តភេសជ្ជំ និស្សាយ យា បព្ពជ្ជា’’តិអាទិនា សម្មាសម្ពុទ្ធាទីហិ បសត្ថំ.

ឯកោ ឯកច្ចោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ សេយ្យថាបិ អាយស្មា ពាកុលត្ថេរោ. ន សន្តុដ្ដោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ. នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ សេយ្យថាបិ ថេរោ លាឡុទាយី. អយន្តិ អាយស្មា មហាកស្សបោ. អនេសនន្តិ អយោនិសោ មិច្ឆាជីវវសេន បច្ចយបរិយេសនំ. ឧត្តសតីតិ ‘‘កថំ នុ ខោ លភេយ្យ’’ន្តិ ជាតុត្តាសេន ឧត្តសតិ. តថា បរិតស្សតិ. អយន្តិ មហាកស្សបត្ថេរោ. ឯវំ យថាវុត្តឯកច្ចភិក្ខុ វិយ ន បរិតស្សតិ, អលាភបរិត្តាសេន វិឃាតប្បត្តិយា ន បរិត្តាសំ អាបជ្ជតិ. លោភោយេវ អារម្មណេន សទ្ធិំ គន្ថនដ្ឋេន ពជ្ឈនដ្ឋេន គេធោ លោភគេធោ. មុច្ឆន្តិ គេធំ មោមូហត្តភាវំ. អាទីនវន្តិ ទោសំ. និស្សរណមេវាតិ ចីវរេ ឥទមត្ថិតាទស្សនបុព្ពកំ អលគ្គភាវសង្ខាតនិយ្យានមេវ បជានន្តោ. យថាលទ្ធាទីនន្តិ យថាលទ្ធបិណ្ឌបាតាទីនំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ.

យថា មហាកស្សបត្ថេរោតិ អត្តនា វត្តព្ពនិយាមេន វទតិ, ភគវតា បន វត្តព្ពនិយាមេន ‘‘យថា កស្សបោ ភិក្ខូ’’តិ ភវិតព្ពំ. កស្សបេន និទស្សនភូតេន. កថនំ នាម ភារោ ‘‘មុត្តោ មោចេយ្យ’’ន្តិ បដិញ្ញានុរូបត្តា. បដិបត្តិំ បរិបូរំ កត្វា បូរណំ ភារោ សត្ថុ អាណាយ សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពតោ.

សន្តុដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អនោត្តប្បីសុត្តវណ្ណនា

១៤៥. តេន រហិតោតិ តេន សម្មាវាយាមេន រហិតោ. និព្ភយោតិ ភយរហិតោ. កុសលានុប្បាទនម្បិ ហិ សាវជ្ជមេវ អញ្ញាណាលសិយហេតុកត្តា. សម្ពុជ្ឈនត្ថាយាតិ អរិយមគ្គេហិ សម្ពុជ្ឈនាយ. យោគេហិ ខេមំ តេហិ អនុបទ្ទុតត្តា.

មនុញ្ញវត្ថុន្តិ មនោរមំ លោភុប្បត្តិការណំ. យថា វា តថា វាតិ សុភសុខាទិវសេន. តេតិ លោភាទយោ. អនុប្បន្នាតិ វេទិតព្ពា តថារូបេ វត្ថារម្មណេ តថា អនុប្បន្នបុព្ពត្តា. អញ្ញថាតិ វុត្តនយេនេវ វត្ថារម្មណេហិ អយោជេត្វា គយ្ហមានេ. វត្ថុម្ហីតិ ឧបដ្ឋាកាទិចីវរាទិវត្ថុម្ហិ. អារម្មណេតិ មនាបិយាទិភេទេ អារម្មណេ. តាទិសេន បច្ចយេនាតិ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គាទិបច្ចយេន. ឥមេតិ វុត្តនយេន បច្ចយលាភេន បច្ឆា ឧប្បជ្ជមានា បាឡិយំ តថា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ឧប្បជ្ជមានតាយ នប្បហីយន្តិ នាម. អនុប្បាទោ ហិ បរមត្ថតោ បហានំ កថិតំ, តស្មា តត្ថ កថិតនយេនេវ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

អប្បដិលទ្ធាតិ អនុប្បត្តិយា. តេតិ យថាវុត្តសីលាទិអនវជ្ជធម្មា. បដិលទ្ធាតិ អធិគតា. ‘‘សីលាទិធម្មា’’តិ ឯត្ថ យទិ មគ្គផលានិបិ គហិតានិ, អថ កស្មា ‘‘បរិហានិវសេនា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. ឥមស្ស បន សម្មប្បធានស្សាតិ ចតុត្ថស្ស សម្មប្បធានស្ស វសេន. អយំ ទេសនាតិ ‘‘ឧប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា និរុជ្ឈមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុ’’ន្តិ អយំ ទេសនា កតា. ទុតិយមគ្គោ វា…បេ… សំវត្តេយ្យាតិ ឥទំ អាយតិំ សត្តសុ អត្តភាវេសុ ឧប្បជ្ជមានទុក្ខសង្ខាតអនត្ថុប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អាតាបី ឱត្តប្បី ភព្ពោ សម្ពោធាយា’’តិអាទិវចនតោ ‘‘ឥមេ ចត្តារោ សម្មប្បធានា បុព្ពភាគវិបស្សនាវសេន កថិតា’’តិ វុត្តំ.

អនោត្តប្បីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ចន្ទូបមសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. បិយមនាបនិច្ចនវកាទិគុណេហិ ចន្ទោ ឧបមា ឯតេសន្តិ ចន្ទូបមា. សន្ថវាទីនិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. បរិយុដ្ឋានំ បុន ចិត្តេ កិលេសាធិគមោ. សព្ពេហិបិ បទេហិ កត្ថចិ សត្តេ អនុរោធរោធាភាវមាហ. អត្តនោ បន សោម្មភាវេន មហាជនស្ស បិយោ មនាបោ. យទត្ថមេត្ថ ចន្ទូបមា អាហដា, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិមាហ. ន កេវលំ ចន្ទូបមតាយ ឯត្តកោ ឯវ គុណោ, អថ ខោ អញ្ញេបិ សន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវមាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន យថា. ចន្ទោ លោកានុគ្គហេន អជវីថិអាទិកា នានាវីថិយោ បដិបជ្ជតិ, ឯវំ ភិក្ខុ តំ តំ ទិសំ ឧបគច្ឆតិ កុលានុទ្ទយាយ. យថា ចន្ទោ កណ្ហបក្ខតោ សុក្កបក្ខំ ឧបគច្ឆន្តោ កលាហិ វឌ្ឍមានោ ហុត្វា និច្ចនវោ ហោតិ, ឯវំ ភិក្ខុ កណ្ហបក្ខំ បហាយ សុក្កបក្ខំ ឧបគន្ត្វា គុណេហិ វឌ្ឍមានោ លោកស្ស វា បាមោជ្ជបាសំសត្ថោ និច្ចនវតាយ ចន្ទសមចិត្តោ អធុនុបសម្បន្នោ វិយ ច និច្ចនវោ ហុត្វា ចរតិ.

អបកស្សិត្វាតិ កិលេសកាមវត្ថុកាមេហិ វិវេចេត្វា. តំ នេក្ខម្មាភិមុខំ កាយចិត្តានំ អាកឌ្ឍនំ កាយតោ អបនយនញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អាកឌ្ឍិត្វា អបនេត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. ចតុក្កញ្ចេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

និច្ចនវយាតិ ‘‘និច្ចនវកា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ក-សទ្ទេន ហិ បទំ វឌ្ឍិតំ, ក-ការស្ស ច យ-ការាទេសោ. ឯវំ វិចរិំសូតិ កិញ្ជក្ខវសេន បរិគ្គហាភាវេន យថា ឥមេ, ឯវំ វិចរិំសុ អញ្ញេតិ អនុកម្បមានា.

ទ្វេភាតិកវត្ថូតិ ទ្វេភាតិកត្ថេរបដិពទ្ធំ វត្ថុំ. អប្បតិរូបករណន្តិ ភិក្ខូនំ អសារុប្បករណំ. អាធាយិត្វាតិ អារោបនំ ឋបេត្វា. តថាតិ យថា សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ ច, តថា វុឌ្ឍតរេ បុគ្គលេ អប្បតិរូបករណំ. ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អន្តរឃរប្បវេសនេ អញ្ញត្ថ ច យថាវុត្តតោ អញ្ញំ អសារុប្បកិរិយំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថេវាតិ សង្ឃមជ្ឈេ គណមជ្ឈេ បុគ្គលស្ស ច វុឌ្ឍស្ស សន្តិកេ.

យថាវុត្តេសុ អញ្ញេសុ ច តេសុ ឋានេសុ. បាបិច្ឆតាបិ មនោបាគព្ភិយន្តិ ឯតេនេវ កោធូបនាហាទីនំ សមុទាចារោ មនោបាគព្ភិយន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ.

ឯកតោ ភារិយន្តិ បិដ្ឋិបស្សតោ ឱនតំ. វាយុបត្ថម្ភន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានវាយុនា ឧបត្ថម្ភនំ. អនុព្ពេជេត្វា ចិត្តន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ចិត្តស្ស ហិ តតោ អនុព្ពេជនំ តទនុនយនំ. តេនាហ ‘‘សម្បិយាយមានោ ឱលោកេតី’’តិ. វាយុបត្ថម្ភកំ គាហាបេត្វាតិ កាយំ តថា ឧបត្ថម្ភកំ កត្វា.

ឱបម្មសំសន្ទនំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. កាមគិទ្ធតាយ ហីនាធិមុត្តិកោ, អវិសុទ្ធសីលាចារតាយ មិច្ឆាបដិបន្នោ.

អង្គុលីហិ និក្ខន្តបភា អាកាសសញ្ចលនេន ទិគុណា ហុត្វា អាកាសេ វិចរិំសូតិ អាហ ‘‘យមកវិជ្ជុតំ ចារយមានោ វិយា’’តិ. ‘‘អាកាសេ បាណិំ ចាលេសី’’តិ បទស្ស អញ្ញត្ថ អនាគតត្តា ‘‘អសម្ភិន្នបទ’’ន្តិ វុត្តំ. អត្តមនោតិ បីតិសោមនស្សេហិ គហិតមនោ. យញ្ហិ ចិត្តំ អនវជ្ជំ បីតិសោមនស្សសហិតំ, តំ សសន្តកំ ហិតសុខាវហត្តា. តេនាហ ‘‘សកមនោ’’តិអាទិ. ន ទោមនស្សេន…បេ… គហិតមនោ សកចិត្តស្ស តព្ពិរុទ្ធត្តា. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ឥទានិ យោ ហីនាធិមុត្តិកោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ.

បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពកិរិយំ. តំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘ចីវរាទយោ បច្ចយេ ទទេយ្យុ’’ន្តិ. តថភាវាយាតិ យទត្ថំ ភគវតា ធម្មោ ទេសិតោ, យទត្ថញ្ច សាសនេ បព្ពជ្ជា, តទត្ថាយ. រក្ខណភាវន្តិ អបាយភយតោ ច រក្ខណជ្ឈាសយំ. ចន្ទោបមាទិវសេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អាកាសេ ចលិតបាណិ វិយ កត្ថចិ អលគ្គតាយ បរិសុទ្ធជ្ឈាសយតា សត្តេសុ ការុញ្ញន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

ចន្ទូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កុលូបកសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. កុលានិ ឧបគច្ឆតីតិ កុលូបកោ. សន្ទីយតីតិ សព្ពសោ ទីយតិ, អវខណ្ឌីយតីតិ អត្ថោ. សា បន អវខណ្ឌិយនា ទុក្ខាបនា អដ្ដិយនា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អដ្ដីយតី’’តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សោ តតោនិទានំ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទយតី’’តិ. វុត្តនយានុសារេន ហេដ្ឋា វុត្តនយស្ស អនុសរណេន.

កុលូបកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ជិណ្ណសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. ឆិន្នភិន្នដ្ឋានេ ឆិទ្ទស្ស អបុថុលត្តា អគ្គឡំ អទត្វាវ សុត្តេន សំសិព្ពនមត្តេន អគ្គឡទានេន ច ឆិទ្ទេ បុថុលេ. និព្ពសនានីតិ ចិរនិសេវិតវសនកិច្ចានិ, បរិភោគជិណ្ណានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ…បេ… លទ្ធនាមានី’’តិ, សញ្ញាបុព្ពកោ វិធិ អនិច្ចោតិ ‘‘គហបតានី’’តិ វុត្តំ យថា ‘‘វីរិយ’’ន្តិ.

សេនាបតិន្តិ សេនាបតិភាវិនំ, សេនាបច្ចារហន្តិ អត្ថោ. អត្តនោ កម្មេនាតិ អត្តនា កាតព្ពកម្មេន. សោតិ សត្ថា. តស្មិន្តិ មហាកស្សបត្ថេរេ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ន ករោតីតិ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘កស្មា’’តិអាទិមាហ. យទិ សត្ថា ធុតង្គានិ ន វិស្សជ្ជាបេតុកាមោ, អថ កស្មា ‘‘ជិណ្ណោសិ ទានិ ត្វ’’ន្តិអាទិមវោចាតិ អាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ.

ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផាសុវិហារំ. អមានុសិកា សវនរតីតិ អតិក្កន្តមានុសិកាយ អរញ្ញសទ្ទុប្បត្តិយា អរញ្ញេហំ វសាមីតិ វិវេកវាសូបនិស្សយាធីនសទ្ទសវនបច្ចយា ធម្មរតិ ឧប្បជ្ជតិ. អបរោតិ អញ្ញោ, ទុតិយោតិ អត្ថោ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ ឯកស្ស វិហរណដ្ឋានេ វិហរណសមយេ ច ផាសុ ភវតិ ចិត្តវិវេកសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្ស រមតោ វនេ’’តិ.

តថាតិ យថា អារញ្ញិកស្ស រតិ, តថា បិណ្ឌបាតិកស្ស លព្ភតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ. ឯស នយោ សេសេសុ. អបិណ្ឌបាតិកាធីនោ ឥតរស្ស វិសេសជោតកោតិ តមេវស្ស វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អកាលចារី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អម្ហាកំ សលាកំ គហេត្វា ភត្តត្ថាយ គេហំ អនាគច្ឆន្តស្ស សត្តាហំ ន បាតេតព្ពន្តិ សាមិកេហិ ទិន្នត្តា សត្តាហំ សលាកំ ន លភតិ, ន កតិកវសេន. បិណ្ឌចារិកវត្តេ អវត្តនតោ ‘‘យស្ស ចេសា’’តិអាទិ វុត្តំ.

បឋមតរំ កាតព្ពំ យំ, តំ វត្តំ, ឥតរំ បដិវត្តំ. មហន្តំ វា វត្តំ, ខុទ្ទកំ បដិវត្តំ. កេចិ ‘‘វត្តបដិបត្តិ’’ន្តិ បឋន្តិ, វត្តស្ស ករណន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ធរណ-អតិហរណ-វីតិហរណវោស្សជ្ជន-សន្និក្ខេបន-សន្និរុម្ភនានំ វសេន ឆ កោដ្ឋាសេ. គរុភាវេនាតិ ថិរភាវេន.

‘‘អមុកស្មិំ សេនាសនេ វសន្តា ពហុំ វស្សវាសិកំ លភន្តី’’តិ តថា ន វស្សវាសិកំ បរិយេសន្តោ ចរតិ វស្សវាសិកស្សេវ អគ្គហណតោ. តស្មា សេនាសនផាសុកំយេវ ចិន្តេតិ. តេន ពហុបរិក្ខារភាវេន ផាសុវិហារោ នត្ថិ បរិក្ខារានំ រក្ខណបដិជគ្គនាទិទុក្ខពហុលតាយ. អប្បិច្ឆាទីនន្តិ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋាទីនំយេវ លព្ភតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ.

ជិណ្ណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឱវាទសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. អត្តនោ ឋានេតិ សព្រហ្មចារីនំ ឱវាទកវិញ្ញាបកភាវេន អត្តនោ មហាសាវកដ្ឋានេ ឋបនត្ថំ. អថ វា យស្មា ‘‘អហំ ទានិ ន ចិរំ ឋស្សាមិ, តថា សារិបុត្តមោគ្គល្លានា, អយំ បន វីសំវស្សតាយុកោ, ឱវទន្តោ អនុសាសន្តោ មមច្ចយេន ភិក្ខូនំ មយា កាតព្ពកិច្ចំ ករិស្សតី’’តិ អធិប្បាយេន ភគវា ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តស្មា អត្តនោ ឋានេតិ សត្ថារា កាតព្ពឱវាទទាយកដ្ឋានេ. តេនាហ ‘‘ឯវំ បនស្សា’’តិអាទិ. យថាហ ភគវា ‘‘ឱវទ, កស្សប…បេ… ត្វំ វា’’តិ. ទុក្ខេន វត្តព្ពា អប្បទក្ខិណគ្គាហិភាវតោ. ទុព្ពចភាវករណេហីតិ កោធូបនាហាទីហិ. អនុសាសនិយា បទក្ខិណគ្គហណំ នាម អនុធម្មចរណំ, ឆិន្នបដិបត្តិ កតា វាមគ្គាហោ នាមាតិ អាហ ‘‘អនុសាសនិ’’ន្តិអាទិ. អតិក្កម្ម វទន្តេតិ អញ្ញមញ្ញំ អតិក្កមិត្វា អតិមញ្ញិត្វា វទន្តេ. ពហុំ ភាសិស្សតីតិ ធម្មំ កថេន្តោ កោ វិបុលំ កត្វា កថេស្សតិ. អសហិតន្តិ បុព្ពេនាបរំ នសហិតំ ហេតុបមាវិរហិតំ. អមធុរន្តិ ន មធុរំ ន កណ្ណសុខំ ន បេមនីយំ. លហុញ្ញេវ ឧដ្ឋាតិ អប្បវត្តនេន កូលដ្ឋានំ វិយ តស្ស កថនំ.

ឱវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយឱវាទសុត្តវណ្ណនា

១៥០. ឱកប្បនសទ្ធាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ ឱគាហិត្វា ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ កប្បនសទ្ធា. កុសលធម្មជាននបញ្ញាតិ អនវជ្ជធម្មានំ សព្ពសោ ជាននបញ្ញា. បរិហានន្តិ សព្ពាហិ សម្បត្តីហិ បរិហានំ. ន ហិ កល្យាណមិត្តរហិតស្ស កាចិ សម្បត្តិ នាម អត្ថីតិ.

ទុតិយឱវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. តតិយឱវាទសុត្តវណ្ណនា

១៥១. បុព្ពេតិ បឋមពោធិយំ. ឯតរហីតិ តតោ បច្ឆិមេ កាលេ. ការណបដ្ឋបនេតិ ការណារម្ភេ. តេសុ វុត្តគុណយុត្តេសុ ថេរេសុ. តស្មិន្តិ តស្មិំ យថាវុត្តគុណយុត្តេ បុគ្គលេ. ឯវំ សក្ការេ កយិរមានេតិ ‘‘ភទ្ទកោ វតាយំ ភិក្ខូ’’តិ អាទរជាតេហិ ភិក្ខូហិ សក្ការេ កយិរមានេ. ឥមេ សព្រហ្មចារី. ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ តំ ភិក្ខុំ អត្តនោ មុខាភិមុខំ ករោន្តា វទន្តិ. យញ្ហិ តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ ឧបទ្ទវោតិ វុច្ចតិ អនត្ថជននតោ. បត្ថយតិ ភជតិ ពជ្ឈតីតិ បត្ថនា, អភិសង្គោតិ អាហ ‘‘អភិបត្ថនាតិ អធិមត្តបត្ថនា’’តិ.

តតិយឱវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឈានាភិញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១៥២. យាវទេវាតិ ឥមិនា សមានត្ថំ ‘‘យាវទេ’’តិ ឥទំ បទន្តិ អាហ ‘‘យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ ឥច្ឆាមី’’តិ. យទិច្ឆកំ ឈានសមាបត្តីសុ វសីភាវទស្សនត្ថំ តទេតំ អារទ្ធំ. វិត្ថារិតមេវ, តស្មា តត្ថ វិត្ថារិតមេវ គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អាសវានំ ខយាតិ អាសវានំ ខយហេតុ អរិយមគ្គេន សព្ពសោ អាសវានំ ខេបិតត្តា. អបច្ចយភូតន្តិ អារម្មណបច្ចយភាវេន អបច្ចយភូតំ.

ឈានាភិញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧបស្សយសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. លាភសក្ការហេតុបិ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តិ, ឯវមេវំ អយំ បន ថេរោ ន លាភសក្ការហេតុ ភិក្ខុនុបស្សយគមនំ យាចតិ, អថ កស្មាតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានត្ថិកា’’តិអាទិ. ឯសោ ហិ អានន្ទត្ថេរោ ឧស្សុក្កាបេត្វា បដិបត្តិគុណំ ទស្សេន្តោ យស្មា តា ភិក្ខុនិយោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកា, តស្មា បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយាទិបកាសនិយា ធម្មកថាយ វិបស្សនាបដិបត្តិសម្បទំ ទស្សេសិ. អនិច្ចាទិលក្ខណានិ ចេវ ឧទយព្ពយាទិកេ ច សម្មា ទស្សេសិ. ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សេសិ. សមាទបេសីតិ តត្ថ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនំ សមាទបេសិ. យថា វីថិបដិបន្នោ ហុត្វា បវត្តតិ, ឯវំ គណ្ហាបេសិ. សមុត្តេជេសីតិ វិបស្សនាយ អារទ្ធាយ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយាទីសុ ឧបដ្ឋហន្តេសុ យថាកាលំ បគ្គហសមុបេក្ខណេហិ ពោជ្ឈង្គានំ អនុបវត្តនេន ភាវនាមជ្ឈិមវីថិំ បាបេត្វា យថា វិបស្សនាញាណំ សុប្បសន្នំ ហុត្វា វហតិ, ឯវំ ឥន្ទ្រិយានំ វិសទភាវករណេន វិបស្សនាចិត្តំ សម្មា ឧត្តេជេសិ, និព្ពានវសេន វា សមាទបេសិ. សម្បហំសេសីតិ តថា បវត្តិយមានាយ វិបស្សនាយ សមប្បវត្តភាវនាវសេន ឧបរិ លទ្ធព្ពភាវនាវសេន ចិត្តំ សម្បហំសេសិ, លទ្ធស្សាទវសេន សុដ្ឋុ តោសេសិ. ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

មនុតេ បរិញ្ញាទិវសេន សច្ចានិ ពុជ្ឈតីតិ មុនិ. តេតិ តំ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. ឧត្តរីតិ ឧបរិ, តវ យថាភូតសភាវតោ បរតោតិ អត្ថោ. បក្ខបតិតោ អគតិគមនំ អតិរេកឱកាសោ. ឧបបរិក្ខីតិ អនុវិច្ច និវារកោ ន ពហុមតោ. ពុទ្ធបដិភាគោ ថេរោ. ‘‘ពាលា ភិក្ខុនី ទុព្ភាសិតំ អាហា’’តិ អវត្វា ‘‘ខមថ, ភន្តេ’’តិ វទន្តេន បក្ខបាតេន វិយ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកា ភិក្ខុនី ន វារិតា’’តិអាទិ.

ចុតា សលិង្គតោ នដ្ឋា, ទេសន្តរបក្កមេន អទស្សនំ ន គតា. កណ្ដកសាខា វិយាតិ កុរណ្ដកអបាមគ្គកណ្ដកលសិកាហិ សាខា វិយ.

ឧបស្សយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. ចីវរសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. រាជគហស្ស ទក្ខិណភាគេ គិរិ ទក្ខិណាគិរិ ណ-ការេ អ-ការស្ស ទីឃំ កត្វា, តស្ស ទក្ខិណភាគេ ជនបទោបិ ‘‘ទក្ខិណាគិរី’’តិ វុច្ចតិ, ‘‘គិរិតោ ទក្ខិណភាគោ’’តិ កត្វា. ឯកទិវសេនាតិ ឯកេន ទិវសេន ឧប្បព្ពាជេសុំ តេសំ សទ្ធាបព្ពជិតាភាវតោ.

យត្ថ ចត្តារោ វា ឧត្តរិ វា ភិក្ខូ អកប្បិយនិមន្តនំ សាទិយិត្វា បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ឯកតោ បដិគ្គណ្ហិត្វា ភុញ្ជន្តិ, ឯតំ គណភោជនំ នាម, តំ តិណ្ណំ ភិក្ខូនំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘តិកភោជនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ វចនេន គណភោជនំ បដិក្ខិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច អនុញ្ញាតត្តាបិ ‘‘តិកភោជន’’ន្តិ វទន្តិ.

‘‘ទុម្មង្កូនំ និគ្គហោ ឯវ បេសលានំ ផាសុវិហារោ’’តិ ឥទំ ឯកំ អង្គំ. តេនេវាហ ‘‘ទុម្មង្កូនំ និគ្គហេនេវា’’តិអាទិ. ‘‘យថា ទេវទត្តោ…បេ… សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា ការណេន តិកភោជនំ បញ្ញត្តំ.

អថ កិញ្ចរហីតិ អថ កស្មា ត្វំ អសម្បន្នគណំ ពន្ធិត្វា ចរសីតិ អធិប្បាយោ. អសម្បន្នាយ បរិសាយ ចារិកាចរណំ កុលានុទ្ទយាយ ន ហោតិ, កុលានំ ឃាតិតត្តាតិ អធិប្បាយេន ថេរោ ‘‘សស្សឃាតំ មញ្ញេ ចរសី’’តិអាទិមវោច.

សោធេន្តោ តស្សា អតិវិយ បរិសុទ្ធភាវទស្សនេន. ឧទ្ទិសិតុំ ន ជានាមិ តថា ចិត្តស្សេវ អនុប្បន្នបុព្ពត្តា. កិញ្ចនំ កិលេសវត្ថុ. សង្គហេតព្ពខេត្តវត្ថុ បលិពោធោ, អាលយោ អបេក្ខា. ឱកាសាភាវតោតិ ពហុកិច្ចករណីយតាយ កុសលកិរិយាយ ឱកាសាភាវតោ. សន្និបាតដ្ឋានតោតិ សង្កេតំ កត្វា វិយ កិលេសរជានំ តត្ថ សន្និជ្ឈបវត្តនតោ.

សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយន្តិ អធិសីលសិក្ខាទិសិក្ខត្តយសង្គហំ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ចរិយំ. ខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន អខណ្ឌំ កត្វា. លក្ខណវចនញ្ហេតំ. កិញ្ចិ សិក្ខេកទេសំ អសេសេត្វា ឯកន្តេនេវ បរិបូរេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ សំកិលេសមលំ អនុប្បាទេត្វា អច្ចន្តមេវ វិសុទ្ធំ កត្វា បរិហរិតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. តតោ ឯវ សង្ខំ វិយ លិខិតន្តិ សង្ខលិខិតំ. តេនាហ ‘‘លិខិតសង្ខសទិស’’ន្តិ. ទាឋិកាបិ តគ្គហណេនេវ គហេត្វា ‘‘មស្សុ’’ត្វេវ វុត្តំ, ន ឯត្ថ កេវលំ មស្សុយេវាតិ អត្ថោ. កសាយេន រត្តានិ កាសាយានិ.

វង្គសាដកោតិ វង្គទេសេ ឧប្បន្នសាដកោ. ឯសាតិ មហាកស្សបត្ថេរោ. អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ បណិធានតោ បភុតិ, អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា. អគ្គសាវកទ្វយំ ឧបាទាយ តតិយត្តា ‘‘តតិយសាវក’’ន្តិ វុត្តំ. អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សន្តិ ភិក្ខូនំ សតសហស្សញ្ចេវ សដ្ឋិសហស្សានិ ច អដ្ឋ ច សហស្សានិ.

អយញ្ច អយញ្ច គុណោតិ សីលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គផលា គុណោតិ កិត្តេន្តោ មហាសមុទ្ទំ បូរយមានោ វិយ កថេសិ.

កោលាហលន្តិ ទេវតាហិ និព្ពត្តិតោ កោលាហលោ.

ខុទ្ទកាទិវសេន បញ្ចវណ្ណា. តរណំ វា ហោតុ មរណំ វាតិ មហោឃំ ឱគាហន្តោ បុរិសោ វិយ មច្ឆេរសមុទ្ទំ ឧត្តរន្តោ បច្ឆាបិ…បេ… បាទមូលេ ឋបេសិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ មច្ឆេរបហានស្ស កថិតត្តា.

សត្ថុ គុណា កថិតា នាម ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សត្ថុ គុណេ កថេន្តស្សា’’តិ. តតោ បដ្ឋាយាតិ តទា សត្ថុ សម្មុខា ធម្មស្សវនតោ បដ្ឋាយ.

តថាគតមញ្ចស្សាតិ តថាគតស្ស បរិភោគមញ្ចស្ស. ទានំ ទត្វា ព្រាហ្មណស្ស បុរោហិតដ្ឋានេ ឋបេសិ. តាទិសស្សេវ សេដ្ឋិនោ ធីតា ហុត្វា.

អទិន្នវិបាកស្សាតិ បុព្ពេ កតូបចិតស្ស សព្ពសោ ន ទិន្នវិបាកស្ស. តស្ស កម្មស្សាតិ តស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បិណ្ឌបាតំ ឆិន្ទិត្វា កលលបូរណកម្មស្ស. តស្មិំយេវ អត្តភាវេ សត្តសុ ឋានេសុ ទុគ្គន្ធសរីរតាយ បដិនិវត្តិតា. ឥដ្ឋកបន្តីតិ សុវណ្ណិដ្ឋកបន្តិ. ឃដនិដ្ឋកាយាតិ តស្ស បន្តិយំ បឋមំ ឋបិតឥដ្ឋកាយ សទ្ធិំ ឃដេតព្ពឥដ្ឋកាយ ឩនា ហោតិ. ភទ្ទកេ កាលេតិ ឦទិសិយា ឥដ្ឋកាយ ឥច្ឆិតកាលេយេវ អាគតាសិ. តេន ពន្ធនេនាតិ តេន សិលេសសម្ពន្ធេន.

ឱលម្ពកាតិ មុត្តាមណិមយា ឱលម្ពកា. បុញ្ញន្តិ នត្ថិ នោ បុញ្ញំ តំ, យំ និមិត្តំ យំ ការណា ឥតោ សុខុមតរស្ស បដិលាភោ សិយាតិ អត្ថោ. បុញ្ញនិយាមេនាតិ បុញ្ញានុភាវសិទ្ធេន និយាមេន. សោ ច អស្ស ពារាណសិរជ្ជំ ទាតុំ កតោកាសោ.

ផុស្សរថន្តិ មង្គលរថំ. ឧណ្ហីសំ វាលពីជនី ខគ្គោ មណិបាទុកា សេតច្ឆត្តន្តិ បញ្ចវិធំ រាជកកុធភណ្ឌំ. សេតច្ឆត្តំ វិសុំ គហិតំ. ទិព្ពវត្ថំ សាទិយិតុំ បុញ្ញានុភាវចោទិតោ ‘‘ននុ តាតា ថូល’’ន្តិអាទិមាហ.

បញ្ច ចង្កមនសតានីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន អាទិអត្ថេន អគ្គិសាលាទីនិ បព្ពជិតសារុប្បដ្ឋានានិ សង្គណ្ហាតិ.

សាធុកីឡិតន្តិ អរិយានំ បរិនិព្ពុតដ្ឋានេ កាតព្ពសក្ការំ វទតិ.

នប្បមជ្ជិ និរោគា អយ្យាតិ បុច្ឆិតាការទស្សនំ. បរិនិព្ពុតា ទេវាតិ ទេវី បដិវចនំ អទាសិ. បដិយាទេត្វាតិ និយ្យាតេត្វា. សមណកបព្ពជ្ជន្តិ សមិតបាបេហិ អរិយេហិ អនុដ្ឋាតព្ពបព្ពជ្ជំ. សោ ហិ រាជា បច្ចេកពុទ្ធានំ វេសស្ស ទិដ្ឋត្តា ‘‘ឥទមេវ ភទ្ទក’’ន្តិ តាទិសំយេវ លិង្គំ គណ្ហិ.

តត្ថេវាតិ ព្រហ្មលោកេយេវ. វីសតិមេ វស្សេ សម្បត្តេតិ អាហរិត្វា សម្ពន្ធោ. ព្រហ្មលោកតោ អាគន្ត្វា និព្ពត្តត្តា ព្រហ្មចរិយាធិការស្ស ចិរកាលំ សង្គហិតត្តា ‘‘ឯវរូបំ កថំ មា កថេថា’’តិអាទិមាហ.

វីសតិ ធរណានិ ‘‘និក្ខ’’ន្តិ វទន្តិ. អលភន្តោ ន វសាមីតិ សញ្ញាបេស្សាមីតិ សម្ពន្ធោ.

ឥត្ថាករោតិ ឥត្ថិរតនស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. អយ្យធីតាតិ អម្ហាកំ អយ្យស្ស ធីតា, ភទ្ទកាបិលានីតិ អត្ថោ. បសាទរូបេន និព្ពិសិដ្ឋតាយ ‘‘មហាគីវ’’ន្តិ បដិមាយ សទិសភាវមាហ. តេនាហ ‘‘អយ្យធីតាយា’’តិអាទិ.

សមានបណ្ណន្តិ សទិសបណ្ណំ, កុមារស្ស កុមារិយា ច វុត្តន្តបណ្ណំ. ឥតោ ច ឯត្តោ ចាតិ តេ បុរិសា សមាគមដ្ឋានតោ មគធរដ្ឋេ មហាតិត្ថគាមំ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរញ្ច ឧទ្ទិស្ស បក្កមន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិស្សជ្ជេន្តា នាម ហោន្តីតិ ‘‘ឥតោ ច ឯត្តោ ច បេសេសុ’’ន្តិ វុត្តា.

បុប្ផទាមន្តិ ហត្ថិហត្ថប្បមាណំ បុប្ផទាមំ. តានិ បុប្ផទាមានិ. តេតិ ឧភោ ភទ្ទា ចេវ បិប្បលិកុមារោ ច. លោកាមិសេនាតិ គេហស្សិតបេមេន, កាមស្សាទេនាតិ អត្ថោ. អសំសដ្ឋាតិ ន សំសដ្ឋា. វិចារយិំសុ ឃដេ ជលន្តេន វិយ បទីបេន អជ្ឈាសយេន សមុជ្ជលន្តេន វិមោក្ខពីជេន សមុស្សាហិតចិត្តា. យន្តពទ្ធានីតិ សស្សសម្បាទនត្ថំ តត្ថ តត្ថ ឥដ្ឋកទ្វារកវាដយោជនវសេន យន្តពទ្ធឧទកនិក្ខមនតុម្ពានិ. កម្មន្តោតិ កសិកម្មករណដ្ឋានំ. ទាសគាមាតិ ទាសានំ វសនគាមា.

ឱសាបេត្វាតិ បក្ខិបិត្វា. អាកប្បកុត្តវសេនាតិ អាការវសេន កិរិយាវសេន ច. អននុច្ឆវិកន្តិ បព្ពជិតវេសស្ស អននុរូបំ. តស្ស មត្ថកេតិ ទ្វេធាបថស្ស ទ្វិធាភូតដ្ឋានេ.

ឯតេសំ សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតីតិ និសីទីតិ សម្ពន្ធោ. សា បន សត្ថុ តត្ថ និសជ្ជា ឯទិសីតិ ទស្សេតុំ ‘‘និសីទន្តោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យា ពុទ្ធានំ អបរិមិតកាលសង្គហិតា អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យបុញ្ញសម្ភារូបចយនិព្ពត្តា និរូបិតសភាវពុទ្ធគុណវិជ្ជោតិតា លក្ខណានុព្យញ្ជនសមុជ្ជលា ព្យាមប្បភាកេតុមាលាលង្កតា សភាវសិទ្ធតាយ អកិត្តិមា រូបកាយសិរី, តំយេវ មហាកស្សបស្ស អទិដ្ឋបុព្ពំ បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ អនិគ្គហេត្វា និសិន្នោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធវេសំ គហេត្វា…បេ… និសីទី’’តិ វុត្តោ. អសីតិហត្ថំ បទេសំ ព្យាបេត្វា បវត្តិយា ‘‘អសីតិហត្ថា’’តិ វុត្តា. សតសាខោតិ ពហុសាខោ អនេកសាខោ. សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ និរន្តរំ ពុទ្ធរស្មីហិ សមន្តតោ សមោកិណ្ណត្តា. ឯវំ វុត្តប្បការេន វេទិតព្ពា.

រាជគហំ នាឡន្ទន្តិ ច សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ អន្តរាសទ្ទយោគតោតិ អាហ ‘‘រាជគហស្ស នាឡន្ទាយ ចា’’តិ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សត្ថារា ភវិតុំ សក្កា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ សត្តានំ យថារហំ អនុសាសនសមត្ថស្ស អញ្ញស្ស សទេវកេ អភាវតោ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សុគតេន ភវិតុំ សក្កា សោភនគមនគុណគណយុត្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវតោ. ន ហិ មេ ឥតោ អញ្ញេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភវិតុំ សក្កា សម្មា សព្ពធម្មានំ សយម្ភុញាណេន អភិសម្ពុទ្ធស្ស អភាវតោ. ឥមិនាតិ ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ’’តិ ឥមិនា វចនេន.

អជានមានោវ សព្ពញ្ញេយ្យន្តិ អធិប្បាយោ. សព្ពចេតសាតិ សព្ពអជ្ឈត្តិកង្គបរិបុណ្ណចេតសា. សមន្នាគតន្តិ សម្បន្នំ សម្មទេវ អនុ អនុ អាគតំ ឧបគតំ. ផលេយ្យាតិ វិទាលេយ្យ. វិលយន្តិ វិនាសំ.

ឯវំ សិក្ខិតព្ពន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. ហិរោត្តប្បស្ស ពហលតា នាម វិបុលតាតិ អាហ ‘‘មហន្ត’’ន្តិ. បឋមតរមេវាតិ បគេវ ឧបសង្កមនតោ. តថា អតិមានបហីនោ អស្ស, ហិរិឱត្តប្បំ យថា សណ្ឋាតិ. កុសលសន្និស្សិតន្តិ អនវជ្ជធម្មនិស្សិតំ. អដ្ឋិកន្តិ តេន ធម្មេន អដ្ឋិកំ. អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា សវនចិត្តំ ‘‘សព្ពចេតោ’’តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តស្ស ថោកម្បិ ពហិ គន្តុំ អទេន្តោ’’តិ. តេន សមោធានំ ទស្សេតិ. សព្ពេន…បេ… សមន្នាហរិត្វា អារម្ភតោ បភុតិ យាវ ទេសនា និប្ផន្នា, តាវ អន្តរន្តរា បវត្តេន សព្ពេន សមន្នាហារចិត្តេន ធម្មំយេវ សមន្នាហរិត្វា. ឋបិតសោតោតិ ធម្មេ និហិតសោតោ. ឱទហិត្វាតិ អបិហិតំ កត្វា. បឋមជ្ឈានវសេនាតិ ឥទំ អសុភេសុ តស្សេវ ឥជ្ឈតោ, ឥតរត្ថញ្ច សុខសម្បយុត្តតា វុត្តា.

សំសារសាគរេ បរិព្ភមន្តស្ស ឥណដ្ឋានេ តិដ្ឋន្តិ កិលេសា អាសវសភាវាបាទនតោតិ អាហ ‘‘សរណោតិ សកិលេសោ’’តិ. ចត្តារោ ហិ បរិភោគាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គត្តំ សំវណ្ណនាសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ភគវា បឋមំ ឱវាទំ ថេរស្ស ព្រាហ្មណជាតិកត្តា ជាតិមានបហានត្ថមភាសិ, ទុតិយំ ពាហុសច្ចំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអហំការបហានត្ថំ, តតិយំ ឧបធិសម្បត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកអត្តសិនេហបហានត្ថំ. អដ្ឋមេ ទិវសេតិ ភគវតា សមាគតទិវសតោ អដ្ឋមេ ទិវសេ.

មគ្គតោ ឱក្កមនំ បឋមតរំ ភគវតា សមាគតទិវសេយេវ អហោសិ. យទិ អរហត្តាធិគមោ បច្ឆា, អថ កស្មា បាឡិយំ បគេវ សិទ្ធំ វិយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទេសនាវារស្សា’’តិអាទិ. ‘‘សត្តាហមេវ ខ្វាហំ, អាវុសោ សរណោ, រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិ’’ន្តិ វត្វា អវសរប្បត្តំ អរហត្តំ បវេទេន្តោ ‘‘អដ្ឋមិយា អញ្ញា ឧទបាទី’’តិ អាហ. អយមេត្ថ ទេសនាវារស្ស អាគមោ. តតោ បរំ ភគវតា អត្តនោ កតំ អនុគ្គហំ ចីវរបរិវត្តនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិមាហ.

អន្តន្តេនាតិ ចតុគ្គុណំ កត្វា បញ្ញត្តាយ សង្ឃាដិយា អន្តន្តេន. ជាតិបំសុកូលិកេន…បេ… ភវិតុំ វដ្ដតីតិ ឯតេន បុព្ពេ ជាតិអារញ្ញកគ្គហណេន ច តេរស ធុតង្គា គហិតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អនុច្ឆវិកំ កាតុន្តិ អនុរូបំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជិតុំ. ថេរោ បារុបីតិ សម្ពន្ធោ.

ភគវតោ ឱវាទំ ភគវតោ វា ធម្មកាយំ និស្សាយ ឧរស្ស វសេន ជាតោតិ ឱរសោ. ភគវតោ វា ធម្មសរីរស្ស មុខតោ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយតោ ជាតោ. តេនេវ ធម្មជាតធម្មនិម្មិតភាវោបិ សំវណ្ណិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឱវាទធម្មោ ឯវ សត្ថារា ទាតព្ពតោ ថេរេន អាទាតព្ពតោ ឱវាទធម្មទាយាទោ, ឱវាទធម្មទាយជ្ជោតិ អត្ថោ, តំ អរហតីតិ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ.

‘‘បព្ពជ្ជា ច បរិសោធិតា’’តិ វត្វា តស្សា សម្មទេវ សោធិតភាវំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ, ‘‘អាវុសោ, យស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯវន្តិ យថា អហំ លភិំ, ឯវំ សោ សត្ថុ សន្តិកា លភតីតិ យោជនា. សីហនាទំ នទិតុន្តិ ឯត្ថាបិ សីហនាទនទនា នាម ទេសនាវ, ថេរោ សត្ថារា អត្តនោ កតានុគ្គហមេវ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយេន ឧល្លិង្គេតិ, ន អញ្ញថា. ន ហិ មហាថេរោ កេវលំ អត្តនោ គុណានុភាវំ វិភាវេតិ. សេសន្តិ យំ ឥធ អសំវណ្ណិតំ. បុរិមនយេនេវាតិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយេនេវ.

ចីវរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. បរំមរណសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. យថា អតីតកប្បេ អតីតាសុ ជាតីសុ កម្មកិលេសវសេន អាគតោ, តថា ឯតរហិបិ អាគតោតិ តថាគតោ, យថា យថា វា បន កម្មំ កតូបចិតំ, តថា តំ តំ អត្តភាវំ អាគតោ ឧបគតោ ឧបបន្នោតិ តថាគតោ, សត្តោតិ អាហ ‘‘តថាគតោតិ សត្តោ’’តិ. ឯតន្តិ ‘‘ឯវំ ហោតិ ភវតិ តិដ្ឋតិ សស្សតិសម’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ ទិដ្ឋិគតំ. អត្ថសន្និស្សិតំ ន ហោតីតិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថតោ សុខន្តិ បសត្ថសន្និស្សិតំ ន ហោតិ. អាទិព្រហ្មចរិយកន្តិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ អធិប្បេតំ តស្ស បធានភាវតោ. តស្ស បន ឯតំ ទិដ្ឋិគតំ អាទិបដិបទាមត្តំ ន ហោតិ អនុបការកត្តា វិលោមនតោ ច. តតោ ឯវ ឥតរព្រហ្មចរិយស្សបិ អនិស្សយោវ. សេសំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

បរំមរណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. សទ្ធម្មប្បតិរូបកសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. អាជានាតិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ញាតមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វាវ ជានាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ អញ្ញា, អគ្គមគ្គបញ្ញា. អញ្ញស្ស អយន្តិ អញ្ញា, អរហត្តផលំ. តេនាហ ‘‘អរហត្តេ’’តិ.

ឱភាសេតិ ឱភាសនិមិត្តំ. ‘‘ចិត្តំ វិកម្បតី’’តិ បទទ្វយំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឱភាសេតិ វិសយភូតេ. ឧបក្កិលេសេហិ ចិត្តំ វិកម្បតីតិ យោជនា. តេនាហ ‘‘យេហិ ចិត្តំ បវេធតី’’តិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបដ្ឋានេតិ សតិយំ. ឧបេក្ខាយ ចាតិ វិបស្សនុបេក្ខាយ ច. ឯត្ថ ច វិបស្សនាចិត្តសមុដ្ឋានសន្តានវិនិមុត្តំ បភាសនំ រូបាយតនំ ឱភាសោ. ញាណាទយោ វិបស្សនាចិត្តសម្បយុត្តាវ. សកសកកិច្ចេ សវិសេសោ ហុត្វា បវត្តោ អធិមោក្ខោ សទ្ធាធិមោក្ខោ. ឧបដ្ឋានំ សតិ. ឧបេក្ខាតិ អាវជ្ជនុបេក្ខា. សា ហិ អាវជ្ជនចិត្តសម្បយុត្តា ចេតនា. អាវជ្ជនអជ្ឈុបេក្ខនវសេន បវត្តិយា ឥធ ‘‘អាវជ្ជនុបេក្ខា’’តិ វុច្ចតិ. បុន ឧបេក្ខាយាតិ វិបស្សនុបេក្ខាវ អនេន សមជ្ឈត្តតាយ ឯវំ វុត្តា. និកន្តិ នាម វិបស្សនាយ និកាមនា អបេក្ខា. សុខុមតរកិលេសោ វា សិយា ទុវិញ្ញេយ្យោ.

ឥមានិ ទស ឋានានីតិ ឥមានិ ឱភាសាទីនិ ឧបក្កិលេសុប្បត្តិយា ឋានានិ ឧបក្កិលេសវត្ថូនិ. បញ្ញា យស្ស បរិចិតាតិ យស្ស បញ្ញា បរិចិតវតី យាថាវតោ ជានាតិ. ‘‘ឥមានិ និស្សាយ អទ្ធា មគ្គប្បត្តោ ផលប្បត្តោ អហ’’ន្តិ បវត្តអធិមានោ ធម្មុទ្ធច្ចំ ធម្មូបនិស្សយោ វិក្ខេបោ. តត្ថ កុសលោ ហិ តំ យាថាវតោ ជានន្តោ ន ច តត្ថ សម្មោហំ គច្ឆតិ.

អធិគមសទ្ធម្មប្បតិរូបកំ នាម អនធិគតេ អធិគតមានិភាវាវហត្តា. យទគ្គេន វិបស្សនាញាណស្ស ឧបក្កិលេសោ, តទគ្គេន បដិបត្តិសទ្ធម្មប្បតិរូបកោតិបិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. ធាតុកថាតិ មហាធាតុកថំ វទតិ. វេទល្លបិដកន្តិ វេតុល្លបិដកំ. តំ នាគភវនតោ អានីតន្តិ វទន្តិ. វាទភាសិតន្តិ អបរេ. អពុទ្ធវចនំ ពុទ្ធវចនេន វិរុជ្ឈនតោ. ន ហិ សម្ពុទ្ធោ បុព្ពាបរវិរុទ្ធំ វទតិ. តត្ថ សល្លំ ឧបដ្ឋបេន្តិ កិលេសវិនយំ ន សន្ទិស្សតិ, អញ្ញទត្ថុ កិលេសុប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ.

អវិក្កយមានន្តិ វិក្កយំ អគច្ឆន្តំ. តន្តិ សុវណ្ណភណ្ឌំ.

ន សក្ខិំសុ ញាណស្ស អវិសទភាវតោ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ.

ឥទានិ ‘‘ភិក្ខូ បដិសម្ភិទាប្បត្តា អហេសុ’’ន្តិអាទិនា វុត្តមេវ អត្ថំ ការណតោ វិភាវេតុំ បុន ‘‘បឋមពោធិយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដិបត្តិំ បូរយិំសូតិ អតីតេ កទា តេ បដិសម្ភិទាវហំ បដិបត្តិំ បូរយិំសុ? បឋមពោធិកាលិកា ភិក្ខូ. ន ហិ អត្តសម្មាបណិធិយា បុព្ពេកតបុញ្ញតាយ ច វិនា តាទិសំ ភវតិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. តទា បដិបត្តិសទ្ធម្មោ អន្តរហិតោ នាម ភវិស្សតីតិ ឯតេន អរិយមគ្គេន អាសន្នា ឯវ បុព្ពភាគបដិបទា បដិបត្តិសទ្ធម្មោតិ ទស្សេតិ.

ទ្វីសូតិ សុត្តាភិធម្មបិដកេសុ អន្តរហិតេសុបិ. អនន្តរហិតមេវ អធិសីលសិក្ខាយំ ឋិតស្ស ឥតរសិក្ខាទ្វយសមុដ្ឋាបិតតោ. កិំ ការណាតិ កេន ការណេន, អញ្ញស្មិំ ធម្មេ អន្តរហិតេ អញ្ញតរស្ស ធម្មស្ស អនន្តរធានំ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. បដិបត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ អនវសេសតោ បដិបត្តិក្កមស្ស បរិទីបនតោ. បដិបត្តិ អធិគមស្ស បច្ចយោ វិសេសលក្ខណបដិវេធភាវតោ. បរិយត្តិយេវ បមាណំ សាសនស្ស ឋិតិយាតិ អធិប្បាយោ.

ននុ ច សាសនំ ឱសក្កិតំ បរិយត្តិយា វត្តមានាយាតិ អធិប្បាយោ. អនារាធកភិក្ខូតិ សីលមត្តស្សបិ ន អារាធកោ ទុស្សីលោ. ឥមស្មិន្តិ ឥមស្មិំ បាតិមោក្ខេ. វត្តន្តាតិ ‘‘សីលំ អកោបេត្វា ឋិតា អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ.

ឯតេសូតិ ឯវំ មហន្តេសុ សកលំ លោកំ អជ្ឈោត្ថរិតុំ សមត្ថេសុ ចតូសុ មហាភូតេសុ. តស្មាតិ យស្មា អញ្ញេន កេនចិ អតិមហន្តេនបិ សទ្ធម្មោ ន អន្តរធាយតិ, សមយន្តរេន បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តស្មា. ឯវមាហាតិ ឥទានិ វុច្ចមានាការំ វទតិ.

អាទានំ អាទិ, អាទិ ឯវ អាទិកន្តិ អាហ ‘‘អាទិកេនាតិ អាទានេនា’’តិ. ហេដ្ឋាគមនីយាតិ អធោភាគគមនីយា, អបាយទុក្ខស្ស សំសារទុក្ខស្ស ច និព្ពត្តកាតិ អត្ថោ. គារវរហិតាតិ គរុការរហិតា. បតិស្សយនំ នីចភាវេន បតិពទ្ធវុត្តិតា, បតិស្សោ បតិស្សយោតិ អត្ថតោ ឯកំ, សោ ឯតេសំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អប្បតិស្សាតិ អប្បតិស្សយា អនីចវុត្តិកា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សទ្ធម្មប្បតិរូបកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

កស្សបសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.