៣. ធាតុសំយុត្តំ

១. នានត្តវគ្គោ

១. ធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៥. បឋមន្តិ ឥមស្មិំ និទានវគ្គេ សំយុត្តានំ បឋមំ សំគីតត្តា. និស្សត្តដ្ឋសុញ្ញតដ្ឋសង្ខាតេនាតិ ធម្មមត្តតាយ និស្សត្តតាសង្ខាតេន និច្ចសុភសុខអត្តសុញ្ញតត្ថសង្ខាតេន. សភាវដ្ឋេនាតិ យថាភូតសភាវដ្ឋេន. តតោ ឯវ សភាវស្ស ធារណដ្ឋេន ធាតូតិ លទ្ធនាមានំ. នានាសភាវោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសតា ធាតុនានត្តំ. ចក្ខុសង្ខាតោ បសាទោ ចក្ខុបសាទោ. សោ ឯវ ចក្ខនដ្ឋេន ចក្ខុ, និស្សត្តសុញ្ញតដ្ឋេន ធាតុ ចាតិ ចក្ខុធាតុ. ចក្ខុបសាទវត្ថុំ អធិដ្ឋានំ កត្វា បវត្តំ ចក្ខុបសាទវត្ថុកំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វេ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុយោ, ឯកា កិរិយា មនោធាតូតិ តិស្សោ មនោធាតុយោ មនោធាតុ ‘‘មននមត្តា ធាតូ’’តិ កត្វា. វេទនាទយោ…បេ… និព្ពានញ្ច ធម្មធាតុ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោ. តថា ហេតេ ធម្មា អាយតនទេសនាយ ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តេវ ទេសិតា. ន ហិ នេសំ រូបាយតនាទីនំ វិយ វិញ្ញាណេហិ អញ្ញវិញ្ញាណេន គហេតព្ពតាការោ អត្ថិ. សព្ពម្បីតិ ឆសត្តតិវិធំ មនោវិញ្ញាណំ. កាមាវចរា កាមធាតុបរិយាបន្នត្តា. អវសានេ ទ្វេតិ ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុយោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ តំសំវណ្ណនាសុ ទដ្ឋព្ពោ.

ធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៦. ជាតិបសុតិអារម្មណាទិភេទេន នានាភាវោ ផស្សោ. ជាតិបច្ចយភេទេន ហិ បច្ចយុប្បន្នស្ស ភេទោ ហោតិយេវ. ធម្មបរិច្ឆេទវសេន ធាតុទេសនាយំ តិស្សោ មននមត្តា ធាតុយោវ មនោធាតុយោ. កិរិយាមយស្ស ចិត្តុប្បត្តិវិភាគេន បច្ចយុប្បន្នស្ស វសេន ធាតុទេសនាយំ មននដ្ឋេន ធាតុតាយ សាមញ្ញតោ មនោទ្វារាវជ្ជនំ ‘‘មនោធាតូ’’តិ អធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ‘‘មនោសម្ផស្សោ មនោទ្វារេ បឋមជវនសម្បយុត្តោ’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា កាមំ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុអនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានោ សន្តីរណវិញ្ញាណធាតុយា សម្បយុត្តោ ផស្សោបិ មនោសម្ផស្សោ ឯវ នាម, ទុព្ពលត្តា បន សោ សព្ពភវេសុ អសម្ភវតោ ច គហិតោ អនវសេសតោ គហណំ ន ហោតីតិ មនោទ្វារេ ជវនសម្ផស្សោ ហោតិ, តស្មា. អយមេត្ថ អត្ថោតិ អយំ ឥធ អធិប្បាយានុគតោ អត្ថោ.

ផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នោផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៧. មនោសម្ផស្សំ បដិច្ចាតិ មនោទ្វារេ បឋមជវនសម្បយុត្តោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ, តំ មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច. មនោធាតូតិ អាវជ្ជនកិរិយមនោធាតុ. មនោវិញ្ញាណធាតុ មនោធាតូតិ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មនោទ្វារេ…បេ… ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សព្ពានិ ចេតានី’’តិអាទិ.

នោផស្សនានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៨. សព្ពាបិ តស្មិំ ទ្វារេ វេទនា វត្តេយ្យុំ ចក្ខុសម្ផស្សវេទនា ឧបនិស្សយបច្ចយភាវិតា. និព្ពត្តិផាសុកត្ថន្តិ និព្ពត្តិយា ឧបនិស្សយភាវេន បវត្តិយា ទស្សនសុខត្ថំ. សម្បដិច្ឆនវេទនមេវ គហេតុំ វដ្ដតិ, តាយ គហិតាយ ឥតរាសំ គហណំ ញាយាគតមេវាតិ. វុត្តំ បោរាណដ្ឋកថាយំ. អាវជ្ជនសម្ផស្សន្តិ អាវជ្ជនមនោសម្ផស្សំ. អនន្តរូបនិស្សយភូតំ បដិច្ច បឋមជវនវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. អយមធិប្បាយោ ឧបនិស្សយស្ស អធិប្បេតត្តា.

វេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយវេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៨៩. តតិយចតុត្ថេសុ វុត្តនយាវាតិ ‘‘នោ ចក្ខុសម្ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុធាតូ’’តិ ឯវំ វុត្តនយោ, ចតុត្ថេ ‘‘ចក្ខុធាតុំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុសម្ផស្សោ’’តិអាទិនា វុត្តនយោ ច. ឯកតោ កត្វាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទេសិតា. កស្មា បន តេសុ សុត្តេសុ ឯវំ ទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘សព្ពានិ ចេតានី’’តិអាទិ. បដិសេធោ បន តេសំ វេទនានានត្តាទីនំ ផស្សនានត្តាទិកស្ស បច្ចយភាវតោ តថាឧប្បត្តិយា អសម្ភវតោ. ឥតោ បរេសូតិ ‘‘នោ បរិយេសនានានត្តំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ បរិឡាហនានត្ត’’ន្តិអាទីសុ.

ទុតិយវេទនានានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ពាហិរធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩០. បញ្ច ធាតុយោ កាមាវចរា រូបសភាវត្តា.

ពាហិរធាតុនានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សញ្ញានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩១. អាបាថេ បតិតន្តិ ចក្ខុស្ស អាបាថគតំ សាដកវេឋនាទិសញ្ញិតំ ភូតសង្ឃាតំ សម្មា និស្សិតំ. ចក្ខុទ្វារេ សម្បដិច្ឆនាទិសម្បយុត្តសញ្ញានំ សង្កប្បគតិកត្តា, ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តសញ្ញាគហណេនេវ វា គហេតព្ពតោ ‘‘រូបសញ្ញាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា សញ្ញា’’តិ វុត្តំ តត្ថ សញ្ញាយ ឯវ លព្ភនតោ. ឯតេនេវ ហិ តំសម្បយុត្តោ សង្កប្បោតិ ឥទម្បិ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘សញ្ញាសង្កប្បឆន្ទា ឯកជវនវារេបិ នានាជវនវារេបិ លព្ភន្តី’’តិ. ជវនសម្បយុត្តស្ស វិតក្កស្ស ឆន្ទគតិកត្តា វុត្តំ ‘‘តីហិ ចិត្តេហិ សម្បយុត្តោ សង្កប្បោ’’តិ. ឆន្ទិកតដ្ឋេនាតិ ឆន្ទករណដ្ឋេន, ឥច្ឆិតដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. អនុឌហនដ្ឋេនាតិ បរិឌហនដ្ឋេន. សន្និស្សយឌាហរសា ហិ រាគគ្គិអាទយោ ‘‘រូបេ’’តិ បន តស្ស អារម្មណទស្សនមេតំ. បរិឡាហោតិ បរិឡាហសីសេន អបេក្ខំ វទតិ. តេនាហ ‘‘បរិឡាហេ ឧប្បន្នេ’’តិអាទិ. ‘‘បរិឡាហោ’’តិ ទឡ្ហជ្ឈោសានា ពលវាការប្បត្តា វុត្តាតិ អាហ ‘‘បរិឡាហបរិយេសនា បន នានាជវនវារេយេវ លព្ភន្តី’’តិ. តាសំ លទ្ធូបនិស្សយភាវតោតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា នយេនាតិ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញានានត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘រូបសញ្ញាទិនានាសភាវំ សញ្ញំ បដិច្ច កាមសង្កប្បាទិនានាសភាវោ សង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ.

សញ្ញានានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. នោបរិយេសនានានត្តសុត្តវណ្ណនា

៩២. បដិសេធមត្តមេវ នានំ, សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ អធិប្បាយោ.

នោបរិយេសនានានត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ពាហិរផស្សនានត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

៩៣. វុត្តប្បការេ អារម្មណេតិ ‘‘អាបាថេ បតិត’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តប្បការេ រូបារម្មណេ. សញ្ញាតិ រូបសញ្ញាវ. អរូបធម្មោបិ សមានោ យស្មិំ អារម្មណេ បវត្តតិ, តំ ផុសន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អារម្មណំ ផុសមានោ’’តិ. តណ្ហាយ វត្ថុភូតំយេវ រូបារម្មណំ លព្ភតីតិ កត្វា ‘‘រូបលាភោ’’តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘សហ តណ្ហាយ អារម្មណំ រូបលាភោ’’តិ. សព្ពសង្គាហិកនយោតិ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ សព្ពេសំ សញ្ញាទីនំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិយា សព្ពសង្គណ្ហនវសេន ទស្សិតនយោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្មិំយេវា’’តិអាទិ. សព្ពសង្គាហិកនយោតិ វា ធុវបរិភោគវសេន និពទ្ធារម្មណន្តិ វា អាគន្តុការម្មណន្តិ វា វិភាគំ អកត្វា សព្ពសង្គាហិកនយោ. អបរោ នយោ. មិស្សកោតិ អាគន្តុការម្មណេ និពទ្ធារម្មណេ ច វិសយតោ និពទ្ធារម្មណេន មិស្សកោ. និពទ្ធារម្មណេ សត្តានំ កិលេសោ មន្ទោ ហោតិ. តថា ហិ សញ្ញាសង្កប្បផស្សវេទនាវ ទស្សិតា. យំ កិញ្ចិ វិយាតិ យំ កិញ្ចិ អញ្ញមញ្ញំ វិយ. ខោភេត្វាតិ កុតូហលុប្បាទនវសេន ចិត្តំ ខោភេត្វា.

ឧបាសិកាតិ តស្ស អមច្ចបុត្តស្ស ភរិយំ សន្ធាយាហ. តស្មិន្តិ អាគន្តុការម្មណេ. លាភោ នាម ‘‘លព្ភតី’’តិ កត្វា.

ឧរុវល្លិយវាសីតិ ឧរុវល្លិយលេណវាសី, ឧរុវល្លិយវិហារវាសីតិ វទន្តិ. បាឡិយាតិ ‘‘ធាតុនានត្តំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនយបវត្តាយ ឥមិស្សា សុត្តបាឡិយា. បរិវដ្ដេត្វាតិ មជ្ឈេ គហិតផស្សវេទនាបរិយោសានេ ឋបនវសេន បាឡិំ បរិវដ្ដេត្វា. វុត្តប្បការេតិអាទិ បរិវត្តេតព្ពាការទស្សនំ. តត្ថ វុត្តប្បការេតិ អាបាថគតរូបារម្មណេ. អវិភូតវារន្តិ អវិភូតារម្មណវារំ. អយមេវ វា បាឋោ. គណ្ហន្តិ កថេន្តិ. ឯកជវនវារេបិ លព្ភន្តិ ចិរតរនិវេសាភាវា. នានាជវនវារេយេវ ទឡ្ហតរនិវេសតាយ.

៩៤. ទសមំ ឧត្តានមេវ នវមេ វុត្តនយត្តា. បដិសេធមត្តមេវ ហេត្ថ នានត្តន្តិ.

ពាហិរផស្សនានត្តសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នានត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តធាតុសុត្តវណ្ណនា

៩៥. អាភាតីតិ អាភា, អាលោកភាវេន និប្ផជ្ជតិ, ឧបដ្ឋាតីតិ វា អត្ថោ. សោ ឯវ និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតូតិ អាភាធាតុ. អាលោកស្សាតិ អាលោកកសិណស្ស. សុដ្ឋុ, សោភនំ វា ភាតីតិ សុភំ. កសិណសហចរណតោ ឈានំ សុភំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. សុបរិសុទ្ធវណ្ណំ កសិណំ. អាកាសានញ្ចាទយោបិ សុភារម្មណំ ឯវាតិ កេចិ. ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ ទេសនំ ឧទ្ទេសមត្តេ ឯវ ឋបេសិ. បាឡិយំ ‘‘អន្ធការំ បដិច្ច បញ្ញាយតី’’តិ ឯត្ថាបិ អារម្មណមេវ គហិតំ, តថា ‘‘អយំ ធាតុ អសុភំ បដិច្ច បញ្ញាយតី’’តិ ឯត្ថាបិ. យថា ហិ ឥធ សុវណ្ណំ កសិណំ សុភន្តិ អធិប្បេតំ, ឯវំ ទុព្ពណ្ណំ អសុភន្តិ.

អន្ធការំ បដិច្ចាតិ អន្ធការំ បដិច្ឆាទកបច្ចយំ បដិច្ច. បញ្ញាយតីតិ បាកដោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អន្ធការោ ហី’’តិអាទិ. អាលោកោបិ, អន្ធការេន បរិច្ឆិន្នោ ហោតីតិ យោជនា. អន្ធការោ តាវ អាលោកេន បរិច្ឆិន្នោ ហោតុ ‘‘យត្ថ អាលោកោ នត្ថិ, តត្ថ អន្ធការោ’’តិ អាលោកោ កថំ អន្ធការេន បរិច្ឆិន្នោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អន្ធការេន ហិ សោ បាកដោ ហោតី’’តិ. បរិច្ឆេទលេខាយ វិយ ចិត្តរូបំ អន្ធការេន ហិ បរិតោ បរិច្ឆិន្នោ ហុត្វា បញ្ញាយតិ, យថា តំ ឆាយាយ អាតបោ. ឯសេវ នយោតិ អសុភសុភានំ អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នតំ អតិទិសិត្វា តត្ថ អធិប្បេតមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘អសុភេ សតិ សុភំ បញ្ញាយតី’’តិ អាហ. ឯវមាហាតិ ‘‘អសុភំ បដិច្ច សុភំ បញ្ញាយតី’’តិ អវោច. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘រូបំ បដិច្ចាតិ រូបាវចរសមាបត្តិំ បដិច្ចា’’តិ. តាយ ហិ សតិ អធិគតាយ. រូបសមតិក្កមា វា ហោតីតិ សភាវារម្មណានំ រូបជ្ឈានានំ សមតិក្កមា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនសមតិក្កមា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិ នាម ហោតី’’តិអាទិនា ទ្វេបិ បការេ អតិទិសតិ. បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាញាណេន. អប្បវត្តិន្តិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ អប្បវត្តនំ. ឯតេន ខណនិរោធាទិំ បដិក្ខិបតិ.

កថំ សមាបត្តិ បត្តព្ពាតិ ឥមាសុ សត្តសុ ធាតូសុ កា បការា សញ្ញាសមាបត្តិ នានា ហុត្វា សមាបជ្ជិតព្ពា. តេនាហ ‘‘កីទិសា សមាបត្តិយោ’’តិអាទិ. សញ្ញាយ អត្ថិភាវេនាតិ បដុកិច្ចាយ សញ្ញាយ អត្ថិភាវេន. សុខុមសង្ខារានំ តត្ថ សមាបត្តិយំ អវសិស្សតាយ. និរោធោវាតិ សង្ខារានំ និរោធោ ឯវ.

សត្តធាតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សនិទានសុត្តវណ្ណនា

៩៦. ភាវនបុំសកមេតំ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. សនិទានន្តិ អត្តនោ ផលំ និទទាតីតិ និទានំ, ការណន្តិ អាហ ‘‘សនិទានោ សប្បច្ចយោ’’តិ. កាមបដិសំយុត្តោតិ កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន បដិសំយុត្តោ វា កាមបដិពទ្ធោ វា. តក្កេតីតិ តក្កោ. អភូតការំ សមារោបេត្វា កប្បេតីតិ សង្កប្បោ. អារម្មណេ ចិត្តំ អប្បេតីតិ អប្បនា. វិសេសេន អប្បេតីតិ ព្យប្បនា. អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេន្តំ វិយ បវត្តតីតិ ចេតសោ អភិនិរោបនា. មិច្ឆា វិបរីតោ បាបកោ សង្កប្បោតិ មិច្ឆាសង្កប្បោ. អញ្ញេសុ ច កាមបដិសំយុត្តេសុ វិជ្ជមានេសុ វិតក្កោ ឯវ កាមធាតុសទ្ទេន និរុឡ្ហោ ទដ្ឋព្ពោ វិតក្កស្ស កាមបសង្គប្បត្តិសាតិសយត្តា. ឯស នយោ ព្យាបាទធាតុអាទីសុបិ. សព្ពេបិ អកុសលា ធម្មា កាមធាតុ ហីនជ្ឈាសយេហិ កាមេតព្ពធាតុភាវតោ.

កិលេសកាមស្ស អារម្មណភាវត្តា សព្ពាកុសលសំគាហិកាយ កាមធាតុយា ឥតរា ទ្វេ សង្គហេត្វា កថនំ សព្ពសង្គាហិកា. តិស្សន្នំ ធាតូនំ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ កថា អសម្ភិន្នា. ឥមំ កាមាវចរសញ្ញិតំ កាមវិតក្កសញ្ញិតញ្ច កាមធាតុំ. បដិច្ចាតិ បច្ចយភូតំ លភិត្វា. តីហិ ការណេហីតិ តីហិ សារភូតេហិ ការណេហិ.

ព្យាបាទវិតក្កោ ព្យាបាទោ ឧត្តរបទលោបេន, សោ ឯវ និជ្ជីវដ្ឋេន សភាវធារណដ្ឋេន ធាតូតិ ព្យាបាទធាតុ. ព្យាបជ្ជតិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ ព្យាបាទោ, ទោសោ. ព្យាបាទោបិ ធាតូតិ យោជនា. សហជាតបច្ចយាទិវសេនាតិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេន. វិសេសេន ហិ បរស្ស អត្តនោ ច ទុក្ខាបនំ វិហិំសា, សា ឯវ ធាតុ, អត្ថតោ រោសនា បរូបឃាតោ, តថា បវត្តោ វា ទោសសហគតចិត្តុប្បាទោ.

តិណគហនេ អរញ្ញេតិ តិណេហិ គហនភូតេ អរញ្ញេ. អនយព្យសនន្តិ អបាយព្យសនំ, បរិហរណូបាយរហិតំ វិបត្តិន្តិ វា អត្ថោ. អវឌ្ឍិំ វិនាសន្តិ អវឌ្ឍិញ្ចេវ វិនាសញ្ចាតិ វទន្តិ សព្ពសោ វឌ្ឍិរហិតំ. សុក្ខតិណទាយោ វិយ អារម្មណំ កិលេសគ្គិសំវទ្ធនដ្ឋេន. តិណុក្កា វិយ អកុសលសញ្ញា អនុទហនដ្ឋេន. តិណកដ្ឋ…បេ… សត្តា អនយព្យសនាបត្តិតោ. ‘‘ឥមេ សត្តា’’តិ ហិ អយោនិសោ បដិបជ្ជមានា អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘យថា សុក្ខតិណទាយេ’’តិអាទិ.

សមតាភាវតោ សមតាវិរោធតោ វិសមតាហេតុតោ ច វិសមា រាគាទយោតិ អាហ ‘‘រាគវិសមាទីនិ អនុគត’’ន្តិ. ឥច្ឆិតព្ពា អវស្សំភាវិនិភាវេន.

សំកិលេសតោ និក្ខមនដ្ឋេន នេក្ខម្មោ, សោ ឯវ និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតូតិ នេក្ខម្មធាតុ. ស្វាយំ នេក្ខម្មសទ្ទោ បព្ពជ្ជាទីសុ កុសលវិតក្កេ ច និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘នេក្ខម្មវិតក្កោបិ នេក្ខម្មធាតូ’’តិ. ឥតរាបិ ទ្វេ ធាតុយោតិ អព្យាបាទអវិហិំសាធាតុយោ វទតិ. វិសុំ ទីបេតព្ពា សរូបេន អាគតត្តា. វិតក្កាទយោតិ នេក្ខម្មសង្កប្បច្ឆន្ទបរិឡាហបរិយេសនា. យថានុរូបំ អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយានុរូបំ. កថំ បនេត្ថ កុសលធម្មេសុ បរិឡាហោ វុត្តោតិ? សង្ខារបរិឡាហមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, សោឡសសុ អាការេសុ ទុក្ខសច្ចេ សន្តាបដ្ឋោ វិយ វុត្តោ, យស្ស វិគមេន អរហតោ សីតិភាវប្បត្តិ វុច្ចតិ.

សយំ ន ព្យាបជ្ជតិ, តេន វា តំសមង្គីបុគ្គលោ ន កិញ្ចិ ព្យាបាទេតីតិ អព្យាបាទោ, វិហិំសាយ វុត្តវិបរិយាយេហិ សា វេទិតព្ពា. ហិតេសិភាវេន មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មិត្តោ, មិត្តស្ស ឯសាតិ មេត្តិ, អព្យាបាទោ. មេត្តាយនាតិ មេត្តាការណំ, មេត្តាយ វា អយនា បវត្តនា. មេត្តាយិតត្តន្តិ មេត្តាយិតស្ស មេត្តាយ បវត្តស្ស ភាវោ. មេត្តាចេតោវិមុត្តីតិ មេត្តាយនវសេន បវត្តោ ចិត្តសមាធិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

សនិទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. គិញ្ជកាវសថសុត្តវណ្ណនា

៩៧. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ធាតុំ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥមស្មា តតិយសុត្តតោ បដ្ឋាយ. យាវ កម្មវគ្គោ, តាវ នេត្វា ឧបគន្ត្វា សេតិ ឯត្ថាតិ អាសយោ, ហីនាទិភាវេន អធីនោ អាសយោ អជ្ឈាសយោ, តំ អជ្ឈាសយំ, អធិមុត្តន្តិ អត្ថោ. សញ្ញា ឧប្បជ្ជតីតិអាទីសុ ហីនាទិភេទំ អជ្ឈាសយំ បដិច្ច ហីនាទិភេទា សញ្ញា, តន្និស្សយទិដ្ឋិវិកប្បនា, វិតក្កោ ច ឧប្បជ្ជតិ សហជាតកោដិយា ឧបនិស្សយកោដិយា ច. សត្ថារេសូតិ តេសំ សត្ថុបដិញ្ញតាយ វុត្តំ, ន សត្ថុលក្ខណសព្ភាវតោ. អសម្មាសម្ពុទ្ធេសូតិ អាធារេ វិសយេ ច ភុម្មំ ឯកតោ កត្វា វុត្តន្តិ បឋមំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘មយំ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិអាទិំ វត្វា ឥតរំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធា ឯតេ’’តិអាទិមាហ. តេសំ ‘‘មយំ សម្មាសម្ពុទ្ធា’’តិ ឧប្បន្នទិដ្ឋិ ឥធ មូលភាវេន បុច្ឆិតា, ឥតរា អនុសង្កិតាតិ បុច្ឆតិយេវាតិ សាសង្កំ វទតិ.

‘‘មហតី’’តិ ឯត្ថ មហាសទ្ទោ ‘‘មហាជនោ’’តិអាទីសុ វិយ ពហុអត្ថវាចកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អវិជ្ជាបិ ហីនហីនតរហីនតមាទិភេទេន ពហុបការា. តស្សាតិ ទិដ្ឋិយា. កស្មា បនេត្ថ ‘‘យទិទំ អវិជ្ជា ធាតូ’’តិ អវិជ្ជំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘ហីនំ ធាតុំ បដិច្ចា’’តិ អជ្ឈាសយធាតុ និទ្ទិដ្ឋាតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, ‘‘អញ្ញំ ឧទ្ធរិត្វា អញ្ញំ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ, យតោ អវិជ្ជាសីសេន អជ្ឈាសយធាតុ ឯវ គហិតា. អវិជ្ជាគហិតោ ហិ បុរិសបុគ្គលោ ទិដ្ឋជ្ឈាសយោ ហីនាទិភេទំ អវិជ្ជាធាតុំ និស្សាយ តតោ សញ្ញាទិដ្ឋិអាទិកេ សង្កប្បេតិ. បណិធិ បត្ថនា, សា បន តថា តថា ចិត្តស្ស ឋបនវសេន ហោតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តដ្ឋបន’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិ. ឯតេតិ ហីនបច្ចយា សញ្ញាទិដ្ឋិវិតក្កចេតនា បត្ថនា បណិធិសង្ខាតា ហីនា ធម្មា. ហីនោ នាម ហីនធម្មសមាយោគតោ. សព្ពបទានីតិ ‘‘បញ្ញបេតី’’តិអាទីនិ បទានិ យោជេតព្ពានិ ហីនសទ្ទេន មជ្ឈិមុត្តមដ្ឋានន្តរស្ស អសម្ភវតោ. ឧបបជ្ជនំ ‘‘ឧបបត្តី’’តិ អាហ ‘‘ទ្វេ ឧបបត្តិយោ បដិលាភោ ច និព្ពត្តិ ចា’’តិ. តត្ថ ហីនកុលាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ហីនរូបភោគបរិសាទីនំ សង្គហោ. ហីនត្តិកវសេនាតិ ហីនត្តិកេ វុត្តត្តិកបទវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តុប្បាទក្ខណេតិ ឥទំ ហីនត្តិកបរិយាបន្នានំ ចិត្តុប្បាទានំ វសេន តត្ថ តត្ថ លទ្ធត្តា វុត្តំ. បញ្ចសុ នីចកុលេសូតិ ចណ្ឌាលវេននេសាទរថការបុក្កុសកុលេសុ. ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទានំ បន យោ កោចិ បដិលាភោ ហីនោតិ យោជនា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ ឋានេតិ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ទិដ្ឋី’’តិអាទិនា អាគតេ ឥមស្មិំ ឋានេ. ‘‘ធាតុំ, ភិក្ខវេ, បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា អាគតត្តា និព្ពត្តិយេវ អធិប្បេតា, ន បដិលាភោ.

គិញ្ជកាវសថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ហីនាធិមុត្តិកសុត្តវណ្ណនា

៩៨. ឯកតោ ហោន្តីតិ សមានច្ឆន្ទតាយ អជ្ឈាសយតោ ឯកតោ ហោន្តិ. និរន្តរា ហោន្តីតិ តាយ ឯវ សមានច្ឆន្ទតាយ ចិត្តេន និព្ពិសេសា ហោន្តិ. ឥធ អធិមុត្តិ នាម អជ្ឈាសយធាតូតិ អាហ ‘‘ហីនាធិមុត្តិកាតិ ហីនជ្ឈាសយា’’តិ.

ហីនាធិមុត្តិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចង្កមសុត្តវណ្ណនា

៩៩. មហាបញ្ញេសូតិ វិបុលបញ្ញេសុ. នន្តិ សារិបុត្តត្ថេរំ. ខន្ធន្តរន្តិ ខន្ធវិភាគំ, ខន្ធានំ វា អន្តរំ វិសេសោ អត្ថីតិ ខន្ធន្តរោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បរិកម្មន្តិ ឥទ្ធិវិធាធិគមស្ស បុព្ពភាគបរិកម្មញ្ចេវ ឧត្តរបរិកម្មញ្ច. អានិសំសន្តិ ឥទ្ធានិសំសញ្ចេវ អានិសំសញ្ច. អធិដ្ឋានំ វិកុព្ពនន្តិ អធិដ្ឋានវិធានញ្ចេវ វិកុព្ពនវិធានញ្ច. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘បថវិំ បត្ថរន្តោ វិយា’’តិអាទិនា.

ធុតង្គបរិហារន្តិ ធុតង្គានំ បរិហរណវិធិំ. បរិហរណគ្គហណេនេវ សមាទានំ សិទ្ធំ ហោតីតិ តំ ន គហិតំ. អានិសំសន្តិ តំតំធុតង្គបរិហរណេ ទដ្ឋព្ពំ អានិសំសមេវ. សមោធានន្តិ ‘‘ឯត្តកា បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តា, ឯត្តកា សេនាសនបដិសំយុត្តា’’តិ បច្ចយវសេន អញ្ញមញ្ញញ្ច អន្តោគធត្តា. អធិដ្ឋានន្តិ អធិដ្ឋានវិធិំ. ភេទន្តិ ឧក្កដ្ឋាទិភេទញ្ចេវ ភិន្នាការញ្ច.

បរិកម្មន្តិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុ ឯវំ ឧប្បាទេតព្ពំ, ឯវំ វិសោធេតព្ព’’ន្តិអាទិនា បរិកម្មវិធានំ. អានិសំសន្តិ បរេសំ អជ្ឈាសយានុរូបាយតនាទិអានិសំសបភេទំ. ឧបក្កិលេសន្តិ សាធារណំ អសាធារណំ ទុវិធំ ឧបក្កិលេសំ. វិបស្សនាភាវនុបក្កិលេសា ហិ ទិព្ពចក្ខុស្ស ឧបក្កិលេសាតិ វេទិតព្ពា.

សង្ខេបវិត្ថារគម្ភីរុត្តានវិចិត្រកថាទីសូតិ សង្ខេបោ វិត្ថារោ គម្ភីរតា ឧត្តានតា វិចិត្រភាវោ នេយ្យត្ថតា នីតត្ថតាតិ ឯវមាទីសុ ធម្មស្ស កថេតព្ពប្បការេសុ តំ តំ កថេតព្ពាការំ.

ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា. តេន –

‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទេសេយ្យ, (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៩១)

មជ្ឈេ ចិត្តំ វិនិទ្ទិសេ;

អន្តេ បញ្ញា កថេតព្ពា,

ឯសោ ធម្មកថាវិធោ’’តិ. –

ឯវំ កថេតព្ពាការំ សង្គណ្ហាតិ.

‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្សំ, គរុកំ លហុកញ្ច និគ្គហីតំ;

សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ វិមុត្តំ, ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោ’’តិ. (ទី. និ. ១.១៩០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៩១; បរិ. ៤៨៥) –

ឯវំ វុត្តំ ទសវិធំ ព្យញ្ជនពុទ្ធិំ. អដ្ឋុប្បត្តិន្តិ តស្ស តស្ស សុត្តស្ស ជាតកស្ស ច អដ្ឋុប្បត្តិំ. អនុសន្ធិន្តិ បច្ឆានុសន្ធិអាទិអនុសន្ធិំ. បុព្ពាបរន្តិ សម្ពន្ធំ. ឥទំ បទំ ឯវំ វត្តព្ពំ, ឥទំ បុព្ពាបរំ ឯវំ គហេតព្ពន្តិ.

កុលសង្គណ្ហនបរិហារន្តិ លាភុប្បាទនត្ថំ កុលានំ សង្គណ្ហនវិធិនោ បរិហរណំ តន្និយមិតំ ឯកន្តិកំ កុលសង្គហណវិធិំ.

ចង្កមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សគាថាសុត្តវណ្ណនា

១០០. ‘‘ធាតុសោ សំសន្ទន្តី’’តិ ឥទំ អជ្ឈាសយតោ សរិក្ខតាទស្សនំ, ន កាយេន មិស្សីភាវទស្សនន្តិ អាហ ‘‘សមុទ្ទន្តរេ’’តិអាទិ. និរន្តរោតិ និព្ពិសេសោ. សំសគ្គាតិ បញ្ចវិធសំសគ្គហេតុ. សំសគ្គគហណេន ចេត្ថ សំសគ្គវត្ថុកា តណ្ហា គហិតា. តេនាហ ‘‘ទស្សន…បេ… ស្នេហេនា’’តិ.

វនតិ ភជតិ សជ្ជតិ តេនាតិ វនំ, វនថោតិ ច កិលេសោ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘វនថោ ជាតោតិ កិលេសវនំ ជាត’’ន្តិ. ឥតរេ សំសគ្គមូលកាតិ តមេវ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អទស្សនេនា’’តិ. សាធុជីវីតិ សាធុ សុដ្ឋុ ជីវី, តំជីវនសីលោ. តេនាហ ‘‘បរិសុទ្ធជីវិតំ ជីវមានោ’’តិ.

សគាថាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អស្សទ្ធសំសន្ទនសុត្តវណ្ណនា

១០១. និរោជាតិ សទ្ធាស្នេហាភាវេន និស្នេហា. តតោ ឯវ អរសភាវេន និរសា. ឯកសទិសាតិ សមសមា និព្ពិសេសា. តេនាហ ‘‘និរន្តរា’’តិ. អលជ្ជិតាយ ឯកសីមកតា ភិន្នមរិយាទា. សទ្ធា តេសំ អត្ថីតិ សទ្ធា. តន្តិបាលកាតិ សទ្ធម្មតន្តិយា បាលកា. វំសានុរក្ខកាតិ អរិយវំសស្ស អនុរក្ខកា. អារទ្ធវីរិយាតិ បគ្គហិតវីរិយា. យស្មា តាទិសានំ វីរិយំ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ កិច្ចសិទ្ធិយា, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរិបុណ្ណបរក្កមា’’តិ. សព្ពកិច្ចបរិគ្គាហិកាយាតិ ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវនាកិច្ចបរិគ្គាហិកាយ.

អស្សទ្ធសំសន្ទនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨-១២. អស្សទ្ធមូលកសុត្តាទិវណ្ណនា

១០២-១០៦. អដ្ឋមាទីនីតិ អដ្ឋមំ នវមំ ទសមំ ឯកាទសមំ ទ្វាទសមន្តិ ឥមានិ បញ្ច សុត្តានីតិ ឯកេ. អបរេ បន នវ សុត្តានីតិ ឥច្ឆន្តិ. ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោយេវ. បាឡិយញ្ច កេសុចិ បោត្ថកេសុ លិខីយតិ.

អស្សទ្ធមូលកសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. កម្មបថវគ្គោ

១-២. អសមាហិតសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៧-១០៨. ឥតោ បរេសូតិ ឥតោ ទុតិយវគ្គតោ បរេសុ សុត្តេសុ. បឋមន្តិ បឋមវគ្គេ បឋមំ. កស្មា បនេត្ថ ឯវំ ទេសនា បវត្តាតិ អាហ ‘‘ឯវំ វុច្ចមានេ’’តិអាទិ.

អសមាហិតសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៥. បញ្ចសិក្ខាបទសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៩-១១១. សុរាមេរយសង្ខាតន្តិ បិដ្ឋសុរាទិសុរាសង្ខាតំ បុប្ផាសវាទិមេរយសង្ខាតញ្ច. មជ្ជនដ្ឋេន មជ្ជំ. សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទោតិ វុច្ចតិ ‘‘មជ្ជតិ តេនា’’តិ កត្វា. តស្មិំ តិដ្ឋន្តីតិ តស្មិំ បមាទេ បមជ្ជនវសេន តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ តតិយចតុត្ថេសុ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បញ្ចមេ តានិ បទានិ សំវណ្ណេតុំ ‘‘បញ្ចមេ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បាណោ នាម វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តំ បាណំ អតិបាតេន្តិ អតិច្ច អន្តរេយេវ, អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតេន្តិ សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតេន្តីតិ អត្ថោ. កាយេន វាចាយ វា អទិន្នំ បរសន្តកំ. អាទិយន្តីតិ គណ្ហន្តិ. មិច្ឆាតិ ន សម្មា, គារយ្ហវសេន. មុសាតិ អតថំ វត្ថុ. វទន្តីតិ វិសំវាទនវសេន វទន្តិ. បិយសុញ្ញករណតោ បិសុណា, បិសតិ វា បរេ សត្តេ, ហិំសតីតិ អត្ថោ. មម្មច្ឆេទិកាតិ ឯតេន បរស្ស មម្មច្ឆេទវសេន ឯកន្តផរុសសញ្ចេតនា ផរុសវាចា នាមាតិ ទស្សេតិ. អភិជ្ឈាសទ្ទោ លុព្ភនេ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘បរភណ្ឌេ លុព្ភនសីលាតិ អត្ថោ’’តិ. ព្យាបន្នន្តិ ទោសវសេន វិបន្នំ. បកតិវិជហនេន បូតិភូតំ. សាធូហិ គរហិតព្ពតំ បត្តា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា នត្ថិកាហេតុកអកិរិយទិដ្ឋិ កម្មបថបរិយាបន្នា នាម. មិច្ឆត្តបរិយាបន្នា សព្ពាបិ លោកុត្តរមគ្គបដិបក្ខា វិបរីតទិដ្ឋិ.

តេសន្តិ កម្មបថានំ. វោហារតោតិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តតោ. តិរច្ឆានគតាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បេតានំ សង្គហោ. បយោគវត្ថុមហន្តតាទីហិ មហាសាវជ្ជតា តេហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជមានាយ ចេតនាយ ពលវភាវតោ. យថាវុត្តបច្ចយវិបរិយាយេបិ តំតំបច្ចយេហិ ចេតនាយ ពលវភាវវសេន អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា វា វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិមយោតិ កម្មវិបាកិទ្ធិមយោ ទាឋាកោដនាទីនំ វិយ.

មេថុនសមាចារេសូតិ សទារបរទារគមនវសេន ទុវិធេសុ មេថុនសមាចារេសុ. តេបិ ហីនាធិមុត្តិកេហិ កត្តព្ពតោ កាមា នាម. មិច្ឆាចារោតិ គារយ្ហាចារោ. គារយ្ហតា ចស្ស ឯកន្តនិហីនតាយាតិ អាហ ‘‘ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ’’តិ អសទ្ធម្មាធិប្បាយេនាតិ អសទ្ធម្មសេវនាធិប្បាយេន. គោត្តរក្ខិតាតិ សគោត្តេហិ រក្ខិតា. ធម្មរក្ខិតាតិ សហធម្មេហិ រក្ខិតា. សស្សាមិកា នាម សារក្ខា. យស្សា គមនេ ទណ្ឌោ ឋបិតោ, សា សបរិទណ្ឌា. ភរិយភាវាយ ធនេន កីតា ធនក្កីតា. ឆន្ទេន វសតីតិ ឆន្ទវាសិនី. ភោគត្ថំ វសតីតិ ភោគវាសិនី. បដត្ថំ វសតីតិ បដវាសិនី. ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា គហិតា ឱទបត្តកិនី. ចុម្ពដំ អបនេត្វា គហិតា ឱភដចុម្ពដា. ករមរានីតា ធជាហដា. តង្ខណិកំ គហិតា មុហុត្តិកា. អភិភវិត្វា វីតិក្កមោ មិច្ឆាចារោ មហាសាវជ្ជោ, ន តថា ទ្វិន្នំ សមានច្ឆន្ទតាយ. អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ សតិបិ មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនេ បុរិមុប្បន្នសេវនាភិសន្ធិបយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន ហោតិ អភិភុយ្យមានស្សាតិ វទន្តិ. សេវនាចិត្តេ សតិ បយោគាភាវោ អប្បមាណំ យេភុយ្យេន ឥត្ថិយា សេវនាបយោគស្ស អភាវតោ. តថា សតិ បុរេតរំ សេវនាចិត្តស្ស ឧបដ្ឋានេបិ តស្សា មិច្ឆាចារោ ន សិយា, តថា បុរិសស្សបិ សេវនាបយោគាភាវេ. តស្មា អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស វសេន តយោ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស វសេន តយោតិ សព្ពេបិ អគ្គហិតគ្គហណេន ‘‘ចត្តារោ សម្ភារា’’តិ វុត្តំ.

អាសេវនមន្ទតាយាតិ យាយ អកុសលចេតនាយ សម្ផំ បលបតិ, តស្សា ឥត្តរកាលតាយ បវត្តិយា អនាសេវនាតិ បរិទុព្ពលា ហោតិ ចេតនា.

ឧបសគ្គវសេន អត្ថវិសេសវាចិនោ ធាតុសទ្ទាតិ អភិជ្ឈាយតីតិ បទស្ស បរភណ្ឌាភិមុខីតិអាទិអត្ថោ វុត្តោ. តន្និន្នតាយាតិ តស្មិំ បរភណ្ឌេ លុព្ភនវសេន និន្នតាយ. អភិបុព្ពោ ឈេ-សទ្ទោ លុព្ភនេ និរុឡ្ហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យស្ស ភណ្ឌំ អភិជ្ឈាយតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជាតិអាទិនា នយេន តត្ថ អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជវិភាគោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘អទិន្នាទានំ វិយា’’តិអាទិ. អត្តនោ បរិណាមនំ ចិត្តេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ យោ នំ ឧប្បាទេតិ, យស្ស ឧប្បាទេតិ, តស្ស សតិ សមវាយេ ហិតសុខំ វិនាសេតិ. អហោ វតាតិ ឥមិនា យថា អភិជ្ឈានេ វត្ថុនោ ឯកន្តតោ អត្តនោ បរិណាមនំ ទស្សិតំ, ឯវមិធាបិ វត្ថុនោ ‘‘អហោ វតា’’តិ ឥមិនា បរស្ស វិនាសចិន្តាយ ឯកន្តតោ និយមិតភាវំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ នេសំ ទារុណប្បវត្តិយា កម្មបថប្បវត្តិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេនាតិ យថាតច្ឆគហណស្ស អភាវេន អនិច្ចាទិសភាវស្ស និច្ចាទិតោ គហណេន. មិច្ឆា បស្សតីតិ វិតថំ បស្សតិ. សម្ផប្បលាបោ វិយាតិ ឥមិនា អាសេវនស្ស អប្បមហន្តតាហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា អប្បសាវជ្ជមហាសាវជ្ជតា. វត្ថុនោតិ គហិតវត្ថុនោ. គហិតាការវិបរីតតាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា គហិតាការស្ស វិបរីតតា. តថាភាវេនាតិ អត្តនោ គហិតាការេនេវ តស្សា ទិដ្ឋិយា, គហិតស្ស វា វត្ថុនោ ឧបដ្ឋានំ ‘‘ឯវមេតំ, ន ឥតោ អញ្ញថា’’តិ.

ធម្មតោតិ សភាវតោ. កោដ្ឋាសតោតិ ចិត្តង្គកោដ្ឋាសតោ, យំកោដ្ឋាសា ហោន្តិ, តតោតិ អត្ថោ. ចេតនាធម្មាវាតិ ចេតនាសភាវា ឯវ. បដិបាដិយា សត្តាតិ ឯត្ថ ននុ ចេតនា អភិធម្មេ កម្មបថេសុ ន វុត្តាតិ បដិបាដិយា សត្តន្នំ កម្មបថភាវោ ន យុត្តោតិ? ន, អវចនស្ស អញ្ញហេតុកត្តា. ន ហិ តត្ថ ចេតនាយ អកម្មបថត្តា កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, កទាចិ បន កម្មបថោ ហោតិ, ន សព្ពទាតិ កម្មបថភាវស្ស អនិយតត្តា អវចនំ. យទា, បនស្ស កម្មបថភាវោ ហោតិ, តទា កម្មបថរាសិសង្គហោ ន និវារិតោ. ឯត្ថាហ – យទិ ចេតនាយ សព្ពទា កម្មបថភាវាភាវតោ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, ននុ អភិជ្ឈាទីនម្បិ កម្មបថភាវំ អប្បត្តានំ អត្ថិតាយ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ តេសម្បិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, កម្មបថតាតំសភាគតាហិ តេសំ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ ចេតនាបិ តត្ថ វត្តព្ពា សិយា? សច្ចមេតំ. សា បន បាណាតិបាតាទិកាតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោតិ ន វុត្តា សិយា. ចេតនាយ ហិ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩) តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនតោ (កថា. ៥៣៩) កម្មភាវោ បាកដោ. កម្មំយេវ ច សុគតិទុគ្គតីនំ តត្ថុប្បជ្ជនកសុខទុក្ខានញ្ច បថភាវេន បវត្តំ កម្មបថោតិ វុច្ចតីតិ បាកដោ, តស្សា កម្មបថភាវោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន ចេតនាសមីហនភាវេន សុចរិតទុច្ចរិតភាវោ, ចេតនាជនិតបិដ្ឋិវដ្ដកភាវេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនកសុខទុក្ខានំ បថភាវោ ចាតិ, ន តថា បាកដោ កម្មបថភាវោតិ, តេ ឯវ តេន សភាវេន ទស្សេតុំ អភិធម្មេ កម្មបថរាសិភាវេន វុត្តា. អតថាជាតិយកត្តា វា ចេតនា តេហិ សទ្ធិំ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មូលំ បត្វាតិ មូលទេសនំ បត្វា, មូលសភាវេសុ ធម្មេសុ ទេសិយមានេសូតិ អត្ថោ.

អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណន្តិ ឥទំ ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវា’’តិ ឥមាយ បាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. យញ្ហិ បាណាតិបាតាទិទុស្សីល្យស្ស អារម្មណំ, តទេវ តំ វេរមណិយា អារម្មណំ. វីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ ឯវ ហិ វិរតីតិ. ‘‘សត្តារម្មណ’’ន្តិ វា សត្តសង្ខាតំ សង្ខារារម្មណមេវ ឧបាទាយ វុត្តត្តា ន កោចិ វិរោធោ. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៤) ‘‘យានិ សិក្ខាបទានិ ឯត្ថ ‘សត្តារម្មណានី’តិ វុត្តានិ, តានិ យស្មា ‘សត្តោតិ’តិ សង្ខំ គតេ សង្ខារេយេវ អារម្មណំ ករោន្តី’’តិ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសភាគវត្ថុនោ ‘‘ឥត្ថិបុរិសា’’តិ គហេតព្ពតោ សត្តារម្មណោតិបិ ឯកេ. ‘‘ឯកោ ទិដ្ឋោ, ទ្វេ សុតា’’តិអាទិនា សម្ផប្បលបនេ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន. តថា អភិជ្ឈាតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ ‘‘ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេនា’’តិ ឥទម្បិ ឧបសំហរតិ, ន សត្តសង្ខារារម្មណតំ ឯវ ទស្សនាទិវសេន អភិជ្ឈាយនតោ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មារម្មណា ឯវាតិ អធិប្បាយេន តស្សា សង្ខារារម្មណតា វុត្តា. កថំ បន មិច្ឆាទិដ្ឋិយា មហគ្គតប្បត្តា ធម្មា អារម្មណំ ហោន្តីតិ? សាធារណតោ. នត្ថិ សុកដទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ វិបាកោតិ ហិ បវត្តមានាយ អត្ថតោ រូបារូបាវចរធម្មាបិ គហិតាវ ហោន្តីតិ.

សុខពហុលតាយ រាជានោ ហសមានាបិ ‘‘ចោរំ ឃាតេថា’’តិ វទន្តិ, ហាសោ បន តេសំ អញ្ញវិសយោតិ អាហ ‘‘សន្និដ្ឋាបកចេតនា បន នេសំ ទុក្ខសម្បយុត្តាវ ហោតី’’តិ. មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ, សុខវេទនោវ. តត្ថ ‘‘កាមានំ សមុទយា’’តិអាទិនា វេទនាភេទោ វេទិតព្ពោ. លោភសមុដ្ឋានោ មុសាវាទោ សុខវេទនោ វា សិយា មជ្ឈត្តវេទនោ វា, ទោសសមុដ្ឋានោ ទុក្ខវេទនោ វាតិ មុសាវាទោ តិវេទនោ សិយា. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ យថារហំ វេទនានំ ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិនា ភេទោ វេទិតព្ពោ.

បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោតិ សម្បយុត្តមូលមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្ស ហិ មូលដ្ឋេន ឧបការភាវោ ទោសវិសេសោ, និទានមូលេ បន គយ្ហមានេ លោភមោហវសេនបិ វដ្ដតិ. សម្មូឡ្ហោ អាមិសកិញ្ជក្ខកាមោបិ ហិ បាណំ ហនតិ. តេនេវាហ ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិអាទិ (អ. និ. ៣.៣៤). សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អសមាទិន្នសីលស្ស សម្បត្តតោ យថាឧបដ្ឋិតវីតិក្កមិតព្ពវត្ថុតោ វិរតិ សម្បត្តវិរតិ. សមាទានេន ឧប្បន្នា វិរតិ សមាទានវិរតិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនវសេន បវត្តា មគ្គសម្បយុត្តា វិរតិ សមុច្ឆេទវិរតិ. កាមញ្ចេត្ថ បាឡិយំ វិរតិយោវ អាគតា, សិក្ខាបទវិភង្គេ បន ចេតនាបិ អាហរិត្វា ទស្សិតាតិ តទុភយម្បិ គណ្ហន្តោ ‘‘ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ វិរតិយោបី’’តិ អាហ.

អទុស្សីល្យារម្មណា ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណា កថំ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាណាតិបាតាទីហិ វិរមណវសេន បវត្តនតោ តទារម្មណភាវេនេវ តានិ បជហន្តិ. ន ហិ តទេវ អារព្ភ តំ បជហិតុំ សក្កា តតោ អនិស្សដភាវតោ.

អនភិជ្ឈា…បេ… វិរមន្តស្សាតិ អភិជ្ឈំ បជហន្តស្សាតិ អត្ថោ. ន ហិ មនោទុច្ចរិតតោ វិរតិ អត្ថិ អនភិជ្ឈាទីហេវ តប្បហានសិទ្ធិតោ.

បញ្ចសិក្ខាបទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទសង្គសុត្តវណ្ណនា

១១៣. មិច្ឆត្តសម្មត្តវសេនាតិ ឯត្ថ មិច្ឆាភាវោ មិច្ឆត្តំ, តថា សម្មាភាវោ សម្មត្តំ. តថា តថា បវត្តា អកុសលក្ខន្ធាវ មិច្ឆាសតិ, ឯវំ មិច្ឆាញាណម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ញាណស្ស មិច្ឆាភាវោ នាម អត្ថិ. តស្មា មិច្ឆាញាណិនោតិ មិច្ឆាសញ្ញាណាតិ អត្ថោ, អយោនិសោ បវត្តចិត្តុប្បាទាតិ អធិប្បាយោ. មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណេនាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទីនំ មិច្ឆា អយោនិសោ បច្ចវេក្ខណេន. កុសលវិមុត្តីតិ បកតិបុរិសសន្តរជាននំ, គុណវិយុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានន្តិ ឯវមាទិំ អកុសលបវត្តិំ ‘‘កុសលវិមុត្តី’’តិ គហេត្វា ឋិតា មិច្ឆាវិមុត្តិកា. សម្មាបច្ចវេក្ខណាតិ ឈានវិមោក្ខាទីសុ សម្មា អវិបរីតំ បវត្តា បច្ចវេក្ខណា.

ទសង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ចតុត្ថវគ្គោ

១. ចតុធាតុសុត្តវណ្ណនា

១១៤. បតិដ្ឋាធាតូតិ សហជាតានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាភូតា ធាតុ. អាពន្ធនធាតូតិ នហានិយចុណ្ណស្ស ឧទកំ វិយ សហជាតធម្មានំ អាពន្ធនភូតា ធាតុ. បរិបាចនធាតូតិ សូរិយោ ផលាទីនំ វិយ សហជាតធម្មានំ បរិបាចនភូតា ធាតុ. វិត្ថម្ភនធាតូតិ ទុតិយោ វិយ សហជាតធម្មានំ វិត្ថម្ភនភូតា ធាតុ. កេសាទយោ វីសតិ កោដ្ឋាសា. អាទិ-សទ្ទេន បិត្តាទយោ សន្តប្បនាទយោ ឧទ្ធង្គមា វាតាទយោ គហិតា. ឯតាតិ ធាតុយោ.

ចតុធាតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បុព្ពេសម្ពោធសុត្តវណ្ណនា

១១៥. អយំ បថវីធាតុំ និស្សាយ តំ អារព្ភ បវត្តោ អស្សាទោ. ឯវំ បវត្តានន្តិ ឯវំ កាយេ បភាវស្ស បវេទនវសេនេវ បវត្តានំ. ហុត្វា អភាវាការេនាតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានា បច្ចយសាមគ្គិយា ហុត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា បុន ភង្គុបគមនតោ ឧទ្ធំ អភាវាការេន. ន និច្ចាតិ អនិច្ចា អទ្ធុវត្តា, ធុវំ និច្ចំ. បដិបីឡនាការេនាតិ ឧទយព្ពយវសេន អភិណ្ហំ បីឡនាការេន ទុក្ខដ្ឋេន. សភាវវិគមាការេនាតិ អត្តនោ សភាវស្ស វិគច្ឆនាការេន. សភាវធម្មា ហិ អប្បមត្តំ ខណំ បត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តស្មា តេ ‘‘ជរាយ មរណេន ចា’’តិ ទ្វេធា វិបរិណមន្តិ. តេនាហ ‘‘វិបរិណាមធម្មា’’តិ. អាទីនំ វាតិ បវត្តេតីតិ អាទីនវោ, បរមកាបញ្ញតា. វិនីយតីតិ វូបសមីយតិ. អច្ចន្តប្បហានវសេន និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ.

សាយំ និបន្នា សព្ពរត្តិំ ខេបេត្វា បាតោ ឧដ្ឋហាម, មាសបុណ្ណឃដោ វិយ នោ សរីរំ និស្សន្ទាភាវតោ.

ផុសិតមត្តេសុបីតិ ឧទកស្ស ផុសិតមត្តេសុបិ.

អតិនាមេន្តិ កាលំ. ឯវំ វុត្តនយេន បវត្តា បុគ្គលា ឯតា បថវីធាតុអាទយោ អស្សាទេន្តិ នាម អភិរតិវសេន តត្ថ អាកង្ខុប្បាទនតោ.

អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេនាតិ អគ្គមគ្គញាណេន. រុក្ខោ ពោធិ ‘‘ពុជ្ឈតិ ឯត្ថា’’តិ កត្វា. មគ្គោ ពោធិ ‘‘ពុជ្ឈតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ពោធិ សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុជ្ឈនតោ. និព្ពានំ ពោធិ ពុជ្ឈិតព្ពតោ. តេសន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. សាវកបារមីញាណន្តិ សាវកបារមីញាណំ យាថាវតោ ទស្សនវត្ថុ.

អកុប្បាតិ បដិបក្ខេហិ អកោបេតព្ពោ. ការណតោតិ អរិយមគ្គតោ. តតោ ហិស្ស អកុប្បតា. តេនាហ ‘‘សា ហី’’តិអាទី. អារម្មណតោតិ និព្ពានារម្មណតោ និព្ពានារម្មណានំ លោកិយសមាបត្តីនំ អភាវតោ.

វិត្ថារវសេនាតិ ឯកេកធាតុវសេនាតិ វទន្តិ, ឯកេកិស្សា បន ធាតុយា លក្ខណវិភត្តិទស្សនវសេន. យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ, យំ និមិត្តន្តិ អត្ថោ. អស្សាទេតិ ឯតេនាតិ អស្សាទោ, តណ្ហា. អយំ បថវីធាតុយា អស្សាទោតិ ឯត្ថ អយំ-សទ្ទោ ‘‘បហានបដិវេធោ’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ ‘‘អយំ បហានបដិវេធោ បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន សមុទយសច្ច’’ន្តិ. ឯស នយោ សេសសច្ចេសុបិ. យាតិ យថាវុត្តេសុ អស្សាទោ អាទីនវោ និស្សរណន្តិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ បវត្តា យា ទិដ្ឋិ…បេ… យោ សមាធិ, អយំ ភាវនាបដិវេធោ មគ្គសច្ចន្តិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

បុព្ពេសម្ពោធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អចរិំសុត្តវណ្ណនា

១១៦. យថា យាវតា និស្សរណបរិយេសនដ្ឋានេ អាទីនវបរិយេសនា, ឯវំ យាវតា អាទីនវបរិយេសនដ្ឋានេ អស្សាទបរិយេសនា សម្មាបដិបន្នស្សាតិ វុត្តំ ‘‘អចរិន្តិ ញាណចារេន អចរិំ, អនុភវនចារេនា’’តិ.

អចរិំសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នោចេទំសុត្តវណ្ណនា

១១៧. និស្សដាតិអាទីនិ បទានិ, អាទិតោ វុត្តបដិសេធេនាតិ ‘‘នេវា’’តិ ឯត្ថ វុត្តេន នការេន. តេនាហ ‘‘ន និស្សដា’’តិអាទិ. វិមរិយាទិកតេនាតិអាទិ ច ឯត្ថ វិហរណបេក្ខណេ ករណវចនំ. ទុតិយនយេតិ ‘‘យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា វុត្តនយេ. កិលេសវដ្ដមរិយាទាយ សព្ពសោ អភាវតោ និម្មរិយាទិកតេន ចិត្តេន. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តីសូតិ ទុតិយាទីសុ តីសុ.

នោចេទំសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឯកន្តទុក្ខសុត្តវណ្ណនា

១១៨. ឯកន្តេនេវ ទុក្ខាតិ អវីចិមហានិរយោ វិយ ឯកន្តតោ ទុក្ខា ឯវ សុខេន អវោមិស្សា. ទុក្ខេន អនុបតិតាតិ ទុក្ខេនេវ សព្ពសោ ឧបគតា. ទុក្ខេន ឱក្កន្តាតិ ពហិទ្ធា វិយ អន្តោបិ ទុក្ខេន អវក្កន្តា អនុបវិដ្ឋា. សុខវេទនាបច្ចយតាយ ឥមាសំ ធាតូនំ សុខតា វិយ ទុក្ខវេទនាបច្ចយតាបិ វេទិតព្ពា, សង្ខារទុក្ខតា បន សព្ពត្ថ ចរិតា ឯវ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពាសុ ធាតូសុ, សព្ពដ្ឋានេសុ វា. បឋមំ សុខំ ទស្សេត្វាបិ បច្ឆា ទុក្ខស្ស កថិតត្តា ‘‘ទុក្ខលក្ខណំ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯកន្តទុក្ខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦-១០. អភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៩-១២៣. ឆដ្ឋសត្តមេសុ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិវដ្ដំ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. តីសុ សុត្តេសុ. ចតុសច្ចមេវាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ សមាហដានិ ចតុសច្ចន្តិ តេសំ ឯកជ្ឈំ គហណំ, និយមោ បន តព្ពិនិមុត្តស្ស បរមត្ថស្ស អភាវតោ.

អភិនន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ធាតុសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.