៦. ទុក្ខវគ្គោ

១. បរិវីមំសនសុត្តវណ្ណនា

៥១. ឧបបរិក្ខមានោតិ បវត្តិបវត្តិហេតុំ, និវត្តិនិវត្តិហេតុញ្ច បរិតុលេន្តោ. កុតោ បនេតន្តិ? ‘‘សម្មា ទុក្ខក្ខយា’’តិ វចនតោ. ន ហិ សព្ពទុក្ខបរិវីមំសំ វិនា សម្មា ទុក្ខក្ខយោ សម្ភវតិ. កស្មាតិអាទិនា ជរាមរណស្សេវ គហណេ ការណំ បុច្ឆតិ. ជាតិអាទីនម្បិ បវត្តិ ទុក្ខភាវិនីតិ អធិប្បាយោ. យស្មា ជរាមរណេ គហិតេ សតិ ជាតិបិ គហិតា ហោតិ, តស្សា អភាវេ ជរាមរណស្សេវ អភាវតោ. ឯស នយោ ភវាទីសុបិ. ឯវំ យាវ ជាតិធម្មោ ជរាមរណេ គហិតេ គហិតោវ ហោតិ, ជរាមរណបទេសេន តព្ពិការវន្តោ សព្ពេ តេភូមកា សង្ខារា គហិតាតិ ឯវម្បិ ជរាមរណគ្គហណេន សព្ពម្បិ វដ្ដទុក្ខំ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ គហិតេ សព្ពទុក្ខស្ស គហិតត្តា’’តិ. អនេកវិធន្តិ ពហុវិធំ ពហុកោដ្ឋាសំ. ‘‘អនេក’’ន្តិ វា បាឋោ. អនេកន្តិ ពហុលវចនំ. វិធន្តិ ខណ្ឌិច្ចបាលិច្ចាទិវសេន វិបរីតកោដ្ឋាសំ. នានប្បការកន្តិ តតោ ឯវ នានប្បការំ. ន្ហត្វា ឋិតំ បុរិសំ វិយាតិ ពាលានំ អត្តភាវស្ស សុភាការេន ឧបដ្ឋានំ សន្ធាយាហ.

‘‘សារុប្បភាវេនា’’តិ វុត្តំ, កិំ សព្ពថា សារុប្បភាវេនាតិ អាហ ‘‘និក្កិលេសតាយ បរិសុទ្ធតាយា’’តិ. ន ហិ តស្សេសា អសង្ខតតាទិភាវេន សទិសា. បដិបន្នោតិ បដិមុខោ អភិសង្ខារមុខោ ហុត្វា បន្នោ អធិគតោ. អនុគតន្តិ អនុច្ឆវិកភាវេន គតំ, យថា ច និព្ពានស្ស អធិគមោ ហោតិ, ឯវំ តទនុរូបភាវេន គតំ. ឯត្ថ ច បាឡិយំ ‘‘បជានាតី’’តិ បុព្ពភាគវសេន បជាននា វុត្តា, ‘‘តថា បដិបន្នោ ច ហោតី’’តិ និយតវសេន. ‘‘អបរភាគវសេនា’’តិ អបរេ. កេចិ បន ‘‘យថា បដិបន្នស្ស ជរាមរណំ និរុជ្ឈតិ, តថា បដិបន្នោ’’តិ វទន្តិ. បទវីមំសនា បុព្ពភាគវសេន វេទិតព្ពា, ន មគ្គក្ខណវសេន. សង្ខារនិរោធាយាតិ ឯត្ថ នយិទំ អវិជ្ជាបច្ចយសង្ខារគ្គហណំ, អថ ខោ សង្ខតសង្ខារគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘សង្ខារទុក្ខស្ស និរោធត្ថាយា’’តិ. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា យាវ អរហត្តា ទេសនា កថិតា’’តិ.

‘‘បច្ចត្តំយេវ បរិនិព្ពាយតី’’តិអាទិនា អរហត្តផលបច្ចវេក្ខណំ, ‘‘សោ សុខញ្ច វេទនំ វេទយតី’’តិអាទិនា សតតវិហារញ្ច ទស្សេត្វា ទេសនា សព្ពថាវ វដ្ដទេសនាតោ និវត្តេតព្ពា សិយា. អវិជ្ជាគតោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន ឯវមាទិកំ ឥទំ វដ្ដវិវដ្ដកថនំ បុន គណ្ហាតិ. បុគ្គលសទ្ទោ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ បកតីនំ វាចកោតិ តតោ វិសេសេត្វា គហណេ បឋមបកតិមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរិសបុគ្គលោ’’តិ អវោចាតិ អាហ ‘‘បុរិសោយេវ បុគ្គលោ’’តិ. ឧភយេនាតិ បុរិសបុគ្គលគ្គហណេន. សម្មុតិយា អវិជ្ជមានាយ កថា ទេសនា សម្មុតិកថា. បរមត្ថស្ស កថា ទេសនា បរមត្ថកថា. តត្ថាតិ សម្មុតិបរមត្ថកថាសុ, ន សម្មុតិបរមត្ថេសុ. តេនាហ ‘‘ឯវំ បវត្តា សម្មុតិកថា នាមា’’តិអាទិ. តត្រិទំ សម្មុតិបរមត្ថានំ លក្ខណំ – យស្មិំ ភិន្នេ ពុទ្ធិយា វា អវយវវិនិព្ភោគេ កតេ ន តំសមញ្ញា, សា ឃដបដាទិប្បភេទា សម្មុតិ, តព្ពិបរិយាយតោ បរមត្ថោ. ន ហិ កក្ខឡផុសនាទិសភាវេ អយំ នយោ លព្ភតិ. តត្ថ រូបាទិធម្មំ សមូហសន្តានវសេន បវត្តមានំ ឧបាទាយ ‘‘សត្តោ’’តិអាទិ វោហារោតិ អាហ ‘‘សត្តោ នរោ…បេ… សម្មុតិកថា នាមា’’តិ. យស្មា រូបាទយោ បរមត្ថធម្មា ‘‘ខន្ធា ធាតុយោ’’តិអាទិនា វុច្ចន្តិ, ន វោហារមត្តំ, តស្មា ‘‘ខន្ធា…បេ… បរមត្ថកថា នាមា’’តិ វុត្តំ. ននុ ខន្ធកថាបិ សម្មុតិកថាវ, សម្មុតិ ហិ សង្កេតោ ខន្ធដ្ឋោ រាសដ្ឋោ វា កោដ្ឋាសដ្ឋោ វាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ខន្ធសមញ្ញា ផស្សាទីសុ តជ្ជាបញ្ញត្តិ វិយ បរមត្ថសន្និស្សយា តស្ស អាសន្នតរា បុគ្គលសមញ្ញាទយោ វិយ ន ទូរេតិ បរមត្ថសង្គហតា វុត្តា. ខន្ធសីសេន វា តទុបាទានា សភាវធម្មា ឯវ គហិតា. ននុ ច សព្ពេបិ សភាវធម្មា សម្មុតិមុខេនេវ ទេសនំ អារោហន្តិ, ន សម្មុខេនាតិ សព្ពាបិ ទេសនា សម្មុតិទេសនាវ សិយាតិ? នយិទមេវំ ទេសេតព្ពធម្មវិភាគេន ទេសនាវិភាគស្ស អធិប្បេតត្តា, ន ច សទ្ទោ កេនចិ បវត្តិនិមិត្តេន វិនា អត្ថំ បកាសេតីតិ. តេនាហ ‘‘បរមត្ថំ កថេន្តាបិ សម្មុតិំ អមុញ្ចិត្វាវ កថេន្តី’’តិ. សច្ចមេវ អវិបរីតមេវ កថេន្តិ.

សម្មុតីតិ សមញ្ញា. បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោតិ បរមត្ថោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវោ. តំ បរមត្ថំ, សម្មុតិ បន លោកស្ស សង្កេតមត្តសិទ្ធា. យទិ ឯវំ កថំ សម្មុតិកថាយ សច្ចតាតិ អាហ ‘‘លោកសម្មុតិការណ’’ន្តិ លោកសមញ្ញំ និស្សាយ បវត្តនតោ. លោកសមញ្ញាយ ហិ អភិនិវេសនំ វិនា បញ្ញាបនា ឯកច្ចស្ស សុតស្ស សាវនា វិយ, ន មុសា អនតិក្កមិតព្ពតោ តស្សា. តេនាហ ភគវា ‘‘ជនបទនិរុត្តិំ នាភិនិវេសេយ្យ, សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យា’’តិ. ធម្មានំ សភាវធម្មានំ. ភូតលក្ខណំ ភាវស្ស លក្ខណំ ទីបេន្តីតិ កត្វា.

តេរសចេតនាភេទន្តិ អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនាបញ្ចរូបាវចរកុសលចេតនាភេទំ. អត្តនោ សន្តានស្ស បុននតោ បុជ្ជភវផលស្ស អភិសង្ខរណតោ បុញ្ញាភិសង្ខារំ. កម្មបុញ្ញេនាតិ កម្មភូតេន. វិបាកបុញ្ញេនាតិ វិបាកសង្ខាតេន. បុញ្ញផលម្បិ ហិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ វិយ. ‘‘អបុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយមេវាតិ ន ឧទ្ធតំ. អបុញ្ញផលំ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘អបុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សង្ខារន្តិ សង្ខារស្ស គហិតត្តា ‘‘អវិជ្ជាគតោយ’’ន្តិ ឥមិនា សង្ខារស្ស បច្ចយោ គហិតោ, ‘‘បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា បច្ចយុប្បន្នំ វិញ្ញាណំ. តស្មិញ្ច គហិតេ នាមរូបាទិ សព្ពំ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ គហិតោវ ហោតី’’តិ.

វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. តស្សា ហិ ឧប្បាទា សព្ពសោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ. បឋមមេវាតិ ឥទំ អវិជ្ជាបហានវិជ្ជុប្បាទានំ សមានកាលតាទស្សនំ. តេនាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. បទីបុជ្ជលេនាតិ បទីបុជ្ជលនហេតុនា សហេវ. វិជ្ជុប្បាទាតិ វិជ្ជុប្បាទហេតុ, ឯវំ សតីបិ សមកាលត្តេតិ អធិប្បាយោ. ន គណ្ហាតីតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា ន គណ្ហាតិ. ន តណ្ហាយតិ ន ភាយតិ តណ្ហាវុត្តិនោ អភាវា, តតោ ឯវ ភយវត្ថុនោ ច អភាវា.

គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបេត្វាតិ គិលិត្វា វិយ អញ្ញស្ស អវិសយំ វិយ ករណេន បរិនិដ្ឋាបេត្វា. សាមិសសុខស្ស អនេកទុក្ខានុពន្ធភាវតោ, សុខាភិនន្ទស្ស ទុក្ខហេតុភាវតោ ច សុខំ អភិនន្ទន្តោយេវ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាម អគ្គិសន្តាបសុខំ ឥច្ឆន្តោ ធូមទុក្ខានុញ្ញាតោ វិយ. ទុក្ខំ បត្វា សុខំ បត្ថនតោតិ ឯត្ថ ទុព្ពលគហណិកាទយោ និទស្សនភាវេន វេទិតព្ពា. តេ ហិ យាវ សាយន្ហសមយាបិ អភុត្វា សាយមាសាទីនិ ករោន្តោ ជិឃច្ឆាទិំ ឧប្បាទេត្វា ភុញ្ជនាទីនិ ករោន្តិ. សុខស្ស វិបរិណាមទុក្ខតោ សុខំ អភិនន្ទន្តោ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាមាតិ យោជនា. កេចិ បន ទុក្ខស្ស អភាវតោ វិបរិណាមសុខតោ តំ សុខំ អភិនន្ទន្តោ ទុក្ខំ អភិនន្ទតីតិ វទន្តិ. តំ ន, ន ហិ តាទិសំ សុខនិមិត្តំ កោចិ ទុក្ខំ អភិនន្ទន្តោ ទិដ្ឋោ, ទុក្ខហេតុំ បន សាមិសំ សុខំ អភិនន្ទន្តោ ទិដ្ឋោ. ទុក្ខហេតុំ សាមិសំ សុខំ អភិនន្ទន្តោ អត្ថតោ ទុក្ខំ អភិនន្ទតិ នាមាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. កាយោតិ បញ្ចទ្វារកាយោ, សោ បរិយន្តោ អវសានំ ឯតស្សាតិ កាយបរិយន្តិកំ. តេនាហ ‘‘យាវ បញ្ចទ្វារកាយោ បវត្តតិ, តាវ បវត្ត’’ន្តិ. ជីវិតបរិយន្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា បឋមំ និរុជ្ឈតីតិ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ មនោទ្វារិកវេទនាតោ បច្ឆា ឧប្បជ្ជិត្វា តតោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ, តតោ ឯវ សិទ្ធមត្ថំ សរូបេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘មនោទ្វារិកវេទនា បឋមំ ឧប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមេវ សង្ខេបេន វុត្តំ វិវរិតុំ ‘‘សា ហី’’តិអាទិមាហ. យាវ តេត្តិំសវស្សាបិ បឋមវយោ. បណ្ណាសវស្សកាលេតិ បឋមវយតោ យាវ បញ្ញាសវស្សកាលា, តាវ ឋិតា ហោតីតិ វុឌ្ឍិហានិយោ អនុបគន្ត្វា សរូបេនេវ ឋិតា ហោតិ. មន្ទាតិ មុទុកា អតិខិណា. តទាតិ អសីតិនវុតិវស្សកាលេ. តថា ចិរបរិវិតក្កេបិ. ភគ្គា និត្តេជា ភគ្គវិភគ្គា ទុព្ពលា. ហទយកោដិំយេវាតិ ចក្ខាទិវត្ថូសុ អវត្តេត្វា តេសំ ខីណត្តា កោដិភូតំ ហទយវត្ថុំយេវ. យាវ ឯសា វេទនា វត្តតិ.

វាបិយាតិ មហាតឡាកេន. បញ្ចឧទកមគ្គសម្បន្នន្តិ បញ្ចហិ ឧទកស្ស បវិសននិក្ខមនមគ្គេហិ យុត្តំ. តតោ តតោ វិស្សន្ទមានំ សព្ពសោ បុណ្ណត្តា.

បឋមំ ទេវេ វស្សន្តេតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. ឥមំ វេទនំ សន្ធាយាតិ ឥមំ យថាវុត្តំ បរិយោសានប្បត្តំ មនោទ្វារិកវេទនំ សន្ធាយ.

កាយស្ស ភេទាតិ អត្តភាវស្ស វិនាសតោ. ‘‘ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា’’តិ បាឡិ, អដ្ឋកថាយំ បន ជីវិតបរិយាទានា ឧទ្ធន្តិ បទុទ្ធារោ កតោ. បរលោកវសេន អគន្ត្វា. វេទនានំ សីតិភាវោ នាម សង្ខារទរថបរិឡាហភាវោ, សោ បនាយំ អប្បវត្តិវសេនាតិ អាហ ‘‘បវត្តិ…បេ… ភវិស្សន្តី’’តិ. ធាតុសរីរានីតិ អដ្ឋិកង្កលសង្ខាតធាតុសរីរានិ. សរីរេកទេសេ ហិ សរីរសមញ្ញា.

កុម្ភការបាកាតិ កុម្ភការបាកតោ. ឯត្ថ បច្ចតីតិ បាកោ, បចនដ្ឋានំ. តទេវ បាចនវសេន អាវសន្តិ ឯត្ថាតិ អាវាសោ, តស្មា កុម្ភការាវាសតោ. អវិគតវូបសមំ សង្ខរិតំ កុម្ភំ ឧទ្ធរិត្វា ឋបេន្តោ ឆារិកាយ សតិ បិធានវសេន ឋបេតិ. តថា ឋបនំ បន សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បដិសិស្សេយ្យា’’តិ. កុម្ភស្ស បទេសភូតតាយ អាពទ្ធា អវយវា ‘‘កុម្ភកបាលានី’’តិ អធិប្បេតានិ, ន ឆិន្នភិន្នានិ. អវយវមុខេន ហិ សមុទាយោ វុត្តោ. តត្ថ កបាលសមុទាយោ ហិ ឃដោ. តេនាហ ‘‘មុខវដ្ដិយា ឯកពទ្ធានី’’តិ. អវសិស្សេយ្យុន្តិ វណ្ណវិសេសឧណ្ហភាវាបគតា ឃដការានេវ តិដ្ឋេយ្យុន្តិ. អាទិត្ត…បេ… តយោ ភវា ទដ្ឋព្ពា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវតោ. យថា កុម្ភការោ កុម្ភការាវាសំ អាទិត្តំ បច្ចវេក្ខតិ, ឯវំ អារទ្ធវិបស្សកោបេស ភវត្តយំ រាគាទីហិ អាទិត្តន្តិ អាហ ‘‘កុម្ភការោ វិយ យោគាវចរោ’’តិ. នីហរណទណ្ឌកោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណំ ភវត្តយបាកតោ នីហរណតោ. សមោ ភូមិភាគោ វិយ និព្ពានតលំ សព្ពវិសមា និវត្តនតោ.

‘‘អាទាននិក្ខេបនតោ, វយោវុទ្ធត្ថង្គមតោ, អាហារមយតោ, ឧតុមយតោ, ចិត្តសមុដ្ឋានតោ, កម្មជតោ, ធម្មតារូបតោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧០៦) ឥមេហិ សត្តហិ អាការេហិ សម្មសន្តោ រូបសត្តកំ វិបស្សតិ នាម. ‘‘កលាបតោ, យមកតោ, ខណិកតោ, បដិបាដិតោ, ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ, មានសមុគ្ឃាដតោ, និកន្តិបរិយាទានតោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧១៧) ឥមេហិ សត្តហិ អាការេហិ សម្មសន្តោ អរូបសត្តកំ វិបស្សតិ នាម, តស្មា យថាវុត្តំ ឥមំ រូបសត្តកំ អរូបសត្តកញ្ច នីហរិត្វា វិបស្សន្តស្ស. យទិបិ អរហតោ អត្តភាវោ សព្ពភវេហិបិ ឧទ្ធដោ, យាវ បន អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានំ ន បាបុណាតិ, តាវ តស្មិម្បិ សុគតិភវេ ឋិតោយេវាតិ វត្តព្ពតំ លព្ភតីតិ ‘‘ចតូហិ អបាយេហិ អត្តភាវំ ឧទ្ធរិត្វា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ខីណាសវោ បនា’’តិអាទិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតស្ស វដ្ដវូបសមោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ន បរិនិព្ពាតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយាតិ អធិប្បាយោ, សឧបាទិសេសាយ បន និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពានំ អរហត្តប្បត្តិយេវ. អភិសង្ខារហេតុតោ ហេត្ថ បរិឡាហវូបសមស្ស ឧបសមភាវេន អធិប្បេតត្តា ឧណ្ហកុម្ភនិព្ពាននិទស្សនម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. អនុបាទិន្នកសរីរានីតិ ឧតុសមុដ្ឋានិករូបកលាបេ វទន្តិ. ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឥទំ បន វចនំ. អនុយោគារោបនត្ថន្តិ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទយមានោ ខីណាសវោ អបិ នុ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកម្មំ ករេយ្យាតិ បញ្ហំ កាតុំ. អថ វា អនុយោគារោបនត្ថន្តិ ‘‘អបិ នុ ខោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ បុញ្ញាភិសង្ខារំ វា អភិសង្ខរេយ្យា’’តិអាទិនា អនុយោគំ អារោបេតុំ វុត្តំ, ន តាវ យថារទ្ធទេសនំ និដ្ឋាបេតុន្តិ អត្ថោ.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណេ សិទ្ធេ តស្មិំ ភវេ ឧប្បជ្ជនារហានំ វិញ្ញាណានំ សិយា សម្ភវោ, នាសតីតិ វុត្តំ ‘‘វិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ បញ្ញាយេថា’’តិ. សព្ពសោ សង្ខារេសុ អសន្តេសុ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ អបិ នុ ខោ បញ្ញាយេយ្យ. តស្មិញ្ហិ អបញ្ញាយមានេ សព្ពំ វិញ្ញាណំ ន បញ្ញាយេយ្យ. ថេរានន្តិ ‘‘ភិក្ខវេ’’តិ អាលបិតត្ថេរានំ. បញ្ហព្យាករណំ សម្បហំសតិ តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទនតោ. អប្បញ្ញាណន្តិ អប្បញ្ញាយនំ. អាទិ-សទ្ទេន វិញ្ញាណេ អសតិ នាមរូបស្ស អប្បញ្ញាណន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សន្និដ្ឋានសង្ខាតន្តិ សទ្ទហនាការេន បវត្តសន្និដ្ឋានសង្ខាតំ. អធិមោក្ខន្តិ និច្ឆយាការវិមោក្ខំ សទ្ធាវិមោក្ខញ្ច. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘សទ្ទហថ មេតំ, ភិក្ខវេ’’តិ. សទ្ធាសហិតញ្ហិ និច្ឆយាការវិមោក្ខំ សន្ធាយាហ ‘‘សន្និដ្ឋានសង្ខាតំ អធិមោក្ខ’’ន្តិ. អន្តោតិ បរិយន្តោ. បរិតោ ឆិជ្ជតិ ឯត្ថាតិ បរិច្ឆេទោ.

បរិវីមំសនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧបាទានសុត្តវណ្ណនា

៥២. អារម្មណាទិភាវេន សំវត្តនតោ ឧបាទានានំ ហិតានិ ឧបាទានិយានិ, តេសុ ឧបាទានិយេសុ. តេនាហ ‘‘ចតុន្នំ ឧបាទានានំ បច្ចយេសូ’’តិ. អស្សាទំ អនុបស្សន្តស្សាតិ អសាទេតព្ពំ មិច្ឆាញាណេន អនុបស្សតោ. តទាហារោតិ សោឡស វា វីសំ តិំសំ ចត្តាលីសំ បញ្ញាសំ វា អាហារោ បច្ចយោ ឯតស្សាតិ តទាហារោ. អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ តយោ ភវា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវតោ ឯតទេវ ភវត្តយំ. អគ្គិ…បេ… បុថុជ្ជនោ អគ្គិក្ខន្ធសទិសស្ស ភវត្តយស្ស បរិពន្ធនតោ.

កម្មដ្ឋានស្សាតិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានស្ស. តេនាហ ‘‘តេភូមកធម្មេសូ’’តិ. ធម្មបាសាទន្តិ លោកុត្តរធម្មបាសាទំ. សោ ហិ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន ‘‘បាសាទោ’’តិ វុច្ចតិ. សតិបដ្ឋានមហាវីថិយំ ផលក្ខណេ បវត្តាយាតិ.

ឧបាទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣-៤. សំយោជនសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៥៣-៥៤. មហន្តវដ្ដប្បពន្ធឱបម្មភាវេន តេលបទីបស្ស អាហតត្តា ‘‘មហន្តញ្ច វដ្ដិកបាលំ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. បុរិមនយេនេវាតិ បុរិមស្មិំ ឧបាទានិយសុត្តេ វុត្តនយេនេវ. តថា វិនេតព្ពានំ បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន ហិ ឥមេសំ សុត្តានំ ឯវំ វចនំ ឯវំ ទេសនា. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ.

សំយោជនសុត្តទ្វយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. មហារុក្ខសុត្តទ្វយវណ្ណនា

៥៥-៥៦. ឱជំ អភិហរន្តីតិ រសហរណិយោ វិយ បុរិសស្ស សរីរេ រុក្ខមូលានិ រុក្ខស្ស បថវីអាបោរសេ ឧបរិ អារោបេន្តិ. តេសំ តថា អារោបនំ ‘‘ឱជាយា’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. ហត្ថសតុព្ពេធមស្សាតិ ហត្ថសតុព្ពេធោ, ហត្ថសតំ ឧព្ពិទ្ធស្សបិ. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ វដ្ដកថាយំ. កម្មារោហនន្តិ កម្មបច្ចយោ.

បុន ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ វិវដ្ដកថាយំ. វដ្ដទុក្ខំ នាសេតុកាមស្ស ទឡ្ហំ ឧប្បន្នសំវេគញាណំ សន្ធាយ ‘‘កុទ្ទាលោ វិយា’’តិ អាហ. តតោ និព្ពត្តិតញាណំ សមាធិបច្ឆិយា ឋិតំ និស្សាយ បវត្តេតព្ពវិបស្សនារម្ភញាណំ. រុក្ខច្ឆេទនផរសុ វិយាតិ ឯវំភូតស្ស វិបស្សនា ឯកន្តតោ វដ្ដច្ឆេទាយ ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘រុក្ខស្ស…បេ… មនសិករោន្តស្ស បញ្ញា’’តិ. តត្ថ កម្មដ្ឋានន្តិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. តំ ចតុព្ពិធវវត្ថានវសេន វីសតិ បថវីកោដ្ឋាសា, ទ្វាទស អាបោកោដ្ឋាសា, ចត្តារោ តេជោកោដ្ឋាសា, ឆ វាយោកោដ្ឋាសាតិ ទ្វេចត្តាលីសាយ កោដ្ឋាសេសុ. វិញ្ញាណស្ស ចាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ បការត្ថោ ច. តេន ភូតរូបានិ វិញ្ញាណសម្បយុត្តធម្មេ ច សង្គណ្ហាតិ. សត្តសុ សប្បាយេសុ យស្ស អលភន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ វិភូតំ ហុត្វា ន ឧបដ្ឋាតិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘អញ្ញតរំ សប្បាយ’’ន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហារុក្ខសុត្តទ្វយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តរុណរុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៥៧-៥៩. បលិមជ្ជេយ្យាតិ អល្លករណវសេន បរិតោ បាឡិំ ពន្ធេយ្យ. តថា ករោន្តោ យស្មា ច តត្ថ តិណគច្ឆាទីនំ មូលសន្តានគ្គហណេន តំ ឋានំ សោធេតិ នាម, តស្មា វុត្តំ ‘‘សោធេយ្យា’’តិ. បំសុន្តិ អស្ស បវឌ្ឍការកំ, អាគន្តុកំ បំសុន្តិ អត្ថោ. ទទេយ្យាតិ បក្ខិបេយ្យ. តេនាហ ‘‘ថទ្ធ’’ន្តិអាទិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘រុក្ខំ នាសេតុកាមោ បុរិសោ វិយា’’តិអាទិនា បញ្ចមសុត្តេ វុត្តនយេន. អដ្ឋមនវមានិ ឧត្តានត្ថានេវ វុត្តនយត្តា.

តរុណរុក្ខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. និទានសុត្តវណ្ណនា

៦០. ពហុវចនវសេនាតិ កុរូ នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘កុរូ’’តិ ឯវំ ពហុវចនវសេន. យត្ថ ភគវតោ វសនោកាសភូតោ កោចិ វិហារោ ន ហោតិ, តត្ថ កេវលំ គោចរគាមកិត្តនំ និទានកថាយ បកតិ យថា ‘‘សក្កេសុ វិហរតិ ទេវទហំ នាម សក្យានំ និគមោ’’តិ. ‘‘អាយស្មា’’តិ វា ‘‘ទេវានំ បិយោ’’តិ វា ភវន្តិ វា បិយសមុទាហារោ ឯសោតិ អាហ ‘‘អាយស្មាតិ បិយវចនមេត’’ន្តិ. តយិទំ បិយវចនំ គារវវសេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គរុវចនមេត’’ន្តិ. អតិទូរំ អច្ចាសន្នំ អតិសម្មុខា អតិបច្ឆតោ ឧបរិវាតោ ឧន្នតប្បទេសោតិ ឥមេ ឆ និសជ្ជទោសា. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ឆព្ពណ្ណានំ.

កុលសង្គហត្ថាយាតិ កុលានុទ្ទយតាវសេន កុលានុគ្គណ្ហនត្ថាយ. សហស្សភណ្ឌិកំ និក្ខិបន្តោ វិយ ភិក្ខាបដិគ្គណ្ហនេន តេសំ អភិវាទនាទិសម្បដិច្ឆនេន ច បុញ្ញាភិសន្ទស្ស ជននេន. បដិសម្មជ្ជិត្វាតិ អន្តេវាសិកេហិ សម្មដ្ឋដ្ឋានំ សក្កច្ចការិតាយ បុន សម្មជ្ជិត្វា. ឧភយន្តតោ បដ្ឋាយ មជ្ឈន្តិ អាទិតោ បដ្ឋាយ វេទនំ, ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ ច វេទនំ បាបេត្វា សម្មសនមាហ. តិក្ខត្តុន្តិ ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ អន្ត’’ន្តិអាទិនា វុត្តចតុរាការុបសំហិតេ តយោ វារេ. តេន ទ្វាទសក្ខត្តុំ សម្មសនមាហ. អម្ហាកំ ភគវតា គម្ភីរភាវេនេវ កថិតត្តា សេសពុទ្ធេហិបិ ឯវមេវ កថិតោតិ ធម្មន្វយេ ឋត្វា វុត្តំ ‘‘សព្ពពុទ្ធេហិ…បេ… កថិតោ’’តិ.

បមាណាតិក្កមេតិ អបរិមាណត្ថេ ‘‘យាវញ្ចិទំ តេន ភគវតា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣) វិយ. អតិរេកភាវជោតនោ ហិ យំ យាវ-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘អតិគម្ភីរោតិ អត្ថោ’’តិ. អវភាសតិ ខាយតិ ឧបដ្ឋាតិ ញាណស្ស. តថា ឧបដ្ឋានញ្ហិ សន្ធាយ ‘‘ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ននុ ឯស បដិច្ចសមុប្បាទោ ឯកន្តគម្ភីរោវ, អថ កស្មា គម្ភីរាវភាសតា ជោតិតាតិ? សច្ចមេតំ, ឯកន្តគម្ភីរតាទស្សនត្ថមេវ បនស្ស គម្ភីរាវភាសគ្គហណំ, តស្មា អញ្ញត្ថ លព្ភមានំ ចាតុកោដិកំ ព្យតិរេកមុខេន និទស្សេត្វា តមេវស្ស ឯកន្តគម្ភីរតំ វិភាវេតុំ ‘‘ឯកំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតំ នត្ថីតិ អគម្ភីរោ អគម្ភីរាវភាសោ ចាតិ ឯតំ ទ្វយំ នត្ថិ. តេន យថាទស្សិតេ ចាតុកោដិកេ បច្ឆិមា ឯកកោដិ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ.

យេហិ គម្ភីរភាវេហិ បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘គម្ភីរោ’’តិ វុច្ចតិ, តេ ចតូហិ ឧបមាហិ ឧល្លិង្គេន្តោ ‘‘ភវគ្គគ្គហណាយា’’តិអាទិមាហ. យថា ភវគ្គគ្គហណត្ថំ ហត្ថំ បសារេត្វា គហេតុំ ន សក្កា ទូរភាវតោ, ឯវំ សង្ខារាទីនំ អវិជ្ជាទិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតត្ថោ បកតិញាណេន គហេតុំ ន សក្កា. យថា សិនេរុំ ភិន្ទិត្វា មិញ្ជំ បព្ពតរសំ បាកតិកបុរិសេន នីហរិតុំ ន សក្កា, ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទគតេ ធម្មត្ថាទិកេ បកតិញាណេន ភិន្ទិត្វា វិភជ្ជ បដិវិជ្ឈនវសេន ជានិតុំ ន សក្កា. យថា មហាសមុទ្ទំ បកតិបុរិសស្ស ពាហុទ្វយវសេន បារំ តរិតុំ ន សក្កា. ឯវំ វេបុល្លដ្ឋេន មហាសមុទ្ទសទិសំ បដិច្ចសមុប្បាទំ បកតិញាណេន ទេសនាវសេន បរិហរិតុំ ន សក្កា. យថា បថវិំ បរិវត្តេត្វា បាកតិកបុរិសស្ស បថវោជំ គហេតុំ ន សក្កា, ឯវំ ឥត្ថំ អវិជ្ជាទយោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយា ហោន្តីតិ តេសំ បដិច្ចសមុប្បាទសភាវោ បាកតិកញាណេន នីហរិត្វា គហេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ ចតុព្ពិធគម្ភីរតាវសេន ចតស្សោ ឧបមា យោជេតព្ពា. បាកតិកញាណវសេន ចាយមត្ថយោជនា កតា ទិដ្ឋសច្ចានំ តត្ថ បដិវេធសព្ភាវតោ, តថាបិ យស្មា សាវកានំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច តត្ថ សប្បទេសមេវ ញាណំ, ពុទ្ធានំយេវ និប្បទេសំ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធវិសយំ បញ្ហ’’ន្តិ.

មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ស្វាយំ ‘‘ឧត្តានកុត្តានកោ វិយ ខាយតី’’តិ វចនំ សន្ធាយ វុត្តោតិ អាហ ‘‘មា ភណីតិ អត្ថោ’’តិ. ឧស្សាទេន្តោតិ បញ្ញាវសេន ឧក្កំសន្តោតិ អត្ថោ. អបសាទេន្តោតិ និព្ភច្ឆន្តោ, និគ្គណ្ហន្តោតិ អត្ថោ. តេនាតិ មហាបញ្ញភាវេន.

តត្ថាតិ ថេរស្ស សតិបិ ឧត្តានភាវេ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អញ្ញេសំ គម្ភីរភាវេ. សុភោជនរសបុដ្ឋស្សាតិ សុន្ទរេន ភោជនរសេន បោសិតស្ស. កតយោគស្សាតិ និព្ពុទ្ធបយោគេ កតបរិចយស្ស. មល្លបាសាណន្តិ មល្លេហិ មហាពលេហេវ ខិបិតព្ពបាសាណំ. កុហិំ ឥមស្ស ភារិយដ្ឋានន្តិ កស្មិំ បស្សេ ឥមស្ស បាសាណស្ស គរុតរបទេសោតិ តស្ស សល្លហុកភាវំ ទីបេន្តោ វទតិ.

តិមិរបិង្គលេនេវ ទីបេន្តិ តស្ស មហាវិប្ផារភាវតោ. តេនាហ ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ. បក្កុថតីតិ បក្កុថន្តំ វិយ បរិវត្តតិ បរិតោ វត្តតិ. លក្ខណវចនញ្ហេតំ. បិដ្ឋិយំ សកលិកអដ្ឋិកា បិដ្ឋិបត្តំ. កាយូបបន្នស្សាតិ មហតា កាយេន ឧបេតស្ស, មហាកាយស្សាតិ អត្ថោ. បិញ្ឆ វដ្ដីតិ បិញ្ឆ កលាបោ. សុបណ្ណវាតន្តិ នាគគ្គហណាទីសុ បក្ខបប្ផោដនវសេន ឧប្បជ្ជនកវាតំ.

‘‘បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិយា’’តិអាទិនា ឧទ្ទិដ្ឋការណានិ វិត្ថារតោ វិវរិតុំ ‘‘ឥតោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥតោតិ ឥតោ ភទ្ទកប្បតោ. សតសហស្សិមេតិ សតសហស្សមេ. ហំសវតី នាម នគរំ អហោសិ ជាតនគរំ. ធុរបត្តានីតិ ពាហិរបត្តានិ, យានិ ទីឃតមានិ.

កនិដ្ឋភាតាតិ វេមាតិកភាតា កនិដ្ឋោ យថា អម្ហាកំ ភគវតោ នន្ទត្ថេរោ. ពុទ្ធានញ្ហិ សហោទរា ភាតរោ នាម ន ហោន្តិ. តត្ថ ជេដ្ឋា តាវ នុប្បជ្ជន្តិ, កនិដ្ឋានំ បន អសម្ភវោ ឯវ. ភោគន្តិ វិភវំ. ឧបសន្តោតិ ចោរជនិតសង្ខោភវូបសមេន ឧបសន្តោ ជនបទោ.

ទ្វេ សាដកេ និវាសេត្វាតិ សាដកទ្វយមេវ អត្តនោ កាយបរិហារិយំ កត្វា, ឥតរំ សព្ពសម្ភារំ អត្តនា មោចេត្វា.

បត្តគ្គហណត្ថន្តិ អន្តោបក្ខិត្តឧណ្ហភោជនត្តា បត្តស្ស អបរាបរំ ហត្ថេ បរិវត្តេន្តស្ស សុខេន បត្តគ្គហណត្ថំ. ឧត្តរិសាដកន្តិ អត្តនោ ឧត្តរិយំ សាដកំ. ឯតានិ បាកដដ្ឋានានីតិ ឯតានិ យថាវុត្តានិ ភគវតោ ទេសនាយ បាកដានិ ពុទ្ធេ ពុទ្ធសាវកេ ច ឧទ្ទិស្ស ថេរស្ស បុញ្ញករណដ្ឋានានិ, បច្ចេកពុទ្ធំ បន ពោធិសត្តញ្ច ឧទ្ទិស្ស ថេរស្ស បុញ្ញករណដ្ឋានានិ ពហូនិយេវ.

បដិសន្ធិំ គហេត្វាតិ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេយេវ បដិសន្ធិំ គហេត្វា.

ឧគ្គហនំ បាឡិយា ឧគ្គណ្ហនំ, សវនំ អត្ថសវនំ, បរិបុច្ឆនំ គណ្ឋិដ្ឋានេសុ អត្ថបរិបុច្ឆនំ, ធារណំ បាឡិយា បាឡិអត្ថស្ស ច ចិត្តេ ឋបនំ. សព្ពញ្ចេតំ ឥធ បដិច្ចសមុប្បាទវសេន វេទិតព្ពំ, សព្ពស្សបិ ពុទ្ធវចនស្ស វសេនាតិបិ វដ្ដតិ. សោតាបន្នានញ្ច…បេ… ឧបដ្ឋាតិ តត្ថ សម្មោហវិគមេន ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អត្តបច្ចក្ខវសេន ឧបដ្ឋានតោ. នាមរូបបរិច្ឆេទោតិ សហ បច្ចយេន នាមរូបស្ស បរិច្ឆិជ្ជ អវពោធោ. ចតូហីតិ ធម្មគម្ភីរាទីហិ ចតូហិ គម្ភីរតាហិ សព្ពាបិ គម្ភីរតា.

សាវកេហិ ទេសិតា ទេសនាបិ បន សត្ថុ ឯវ ទេសនាតិ អាហ ‘‘មយា ទិន្ននយេ ឋត្វា’’តិ. ‘‘សេក្ខេន នាម និព្ពានំ សព្ពាការេន បដិវិទ្ធំ ន ហោតី’’តិ ន តស្ស គម្ភីរតាតិ តស្ស គម្ភីរស្ស ឧបាទានស្ស គម្ភីរតា វិយ សុដ្ឋុ ទិដ្ឋា នាម ហោតិ. តស្មា អាហ ‘‘ឥទំ និព្ពានមេវ គម្ភីរំ, បច្ចយាការោ បន ឧត្តានកោ ជាតោ’’តិ. និព្ពានញ្ហិ សព្ពេបិ អសេក្ខា សព្ពសោ បដិវិជ្ឈន្តិ និប្បទេសត្តា, បច្ចយាការំ បន សម្មាសម្ពុទ្ធាយេវ អនវសេសតោ បដិវិជ្ឈន្តិ, ន ឥតរេ. តស្មា បច្ចយវសេន ‘‘ឥទំ អបរទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ ថេរំ អបសាទេន្តេន. តមេវ ហិស្ស អនវសេសតោ បដិវេធាភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘អថ កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. អសតិបិ ធម្មតោ ភេទេ សំយោជនត្ថអនុសយត្ថវសេន បន តេសំ លព្ភមានភេទំ គហេត្វា ‘‘ឥមេ ចត្តារោ កិលេសេ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញោ ហិ តេសំ ពន្ធនត្ថោ, អញ្ញោ ថាមគមនដ្ឋោតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥតិ ឥមេសំ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា តថារូបំ ឧបនិស្សយសម្បទំ អភាវយតោវ អនុត្តានមេវ ធម្មំ ឧត្តានន្តិ ន វត្តព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ. ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានីតិ ឥទំ មហាពោធិសត្តានំ សន្តានេ ពោធិបរិបាចកធម្មានំ តិក្ខមជ្ឈិមមុទុភាវសិទ្ធកាលវិសេសទស្សនំ, តញ្ច ខោ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយាតិ វទន្តិ. ឯតេហីតិ យថាវុត្តពុទ្ធសាវកអគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធានំ វិសេសាធិគមេហិ. បច្ចនីកន្តិ បដិក្កូលំ វិរុទ្ធំ. សព្ពថា បច្ចយាការបដិវេធោ នាម សម្មាសម្ពោធិយាធិគមោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចយាការំ បដិវិជ្ឈិតុំ វាយមន្តស្សេវា’’តិ. នវហិ អាការេហីតិ ឧប្បាទាទីហិ នវហិ បច្ចយាការេហិ. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៤៥) –

‘‘អវិជ្ជាសង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិ ច បវត្តដ្ឋិតិ ច និមិត្តដ្ឋិតិ ច អាយូហនដ្ឋិតិ ច សំយោគដ្ឋិតិ ច បលិពោធដ្ឋិតិ ច សមុទយដ្ឋិតិ ច ហេតុដ្ឋិតិ ច បច្ចយដ្ឋិតិ ច, ឥមេហិ នវហាការេហិ អវិជ្ជា បច្ចយោ, សង្ខារា បច្ចយសមុប្បន្នា’’តិអាទិ.

តត្ថ នវហាការេហីតិ នវហិ បច្ចយភាវូបគមនេហិ អាការេហិ. ឧប្បជ្ជតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ឧប្បាទោ, ផលុប្បត្តិយា ការណភាវោ. សតិ ច អវិជ្ជាយ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតិ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារានំ ឧប្បាទោ ហោតិ. តថា អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា បវត្តន្តិ ច និមិយន្តិ ច. យថា ច ភវាទីសុ ខិបន្តិ, ឯវំ តេសំ អវិជ្ជា បច្ចយោ ហោតិ, តថា អាយូហន្តិ ផលុប្បត្តិយា ឃដេន្តិ សំយុជ្ជន្តិ អត្តនោ ផលេន. យស្មិំ សន្តានេ សយំ ឧប្បន្នា, តំ បលិពុន្ធន្តិ បច្ចយន្តរសមវាយេ ឧទយន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ហិនោតិ ច សង្ខារានំ ការណភាវំ ឧបគច្ឆតិ. បដិច្ច អវិជ្ជំ សង្ខារា អយន្តិ បវត្តន្តីតិ ឯវំ អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ ការណភាវូបគមនវិសេសា ឧប្បាទាទយោ វេទិតព្ពាតិ. ឧប្បាទដ្ឋិតីតិ ច តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ ឋិតិ, ការណំ. ឧប្បាទោ ឯវ ឋិតិ ឧប្បាទឋិតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឥទញ្ច បច្ចយាការទស្សនំ យថា បុរិមេហិ មហាពោធិមូលេ បវត្តិតំ, តថា អម្ហាកំ ភគវតាបិ បវត្តិតន្តិ អច្ឆរិយវេគាភិហតា ទសសហស្សិលោកធាតុ សង្កម្បិ សម្បកម្បីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋមត្តេ’’តិអាទិមាហ.

ឯតស្ស ធម្មស្សាតិ ឯតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតស្ស ធម្មស្ស. សោ បន យស្មា អត្ថតោ ហេតុប្បភវានំ ហេតុ. តេនាហ ‘‘ឯតស្ស បច្ចយធម្មស្សា’’តិ. ជាតិអាទីនំ ជរាមរណបច្ចយតាយាតិ អត្ថោ. នាមរូបបរិច្ឆេទោ តស្ស ច បច្ចយបរិគ្គហោ ន បឋមាភិនិវេសមត្តេន ហោតិ, អថ ខោ តត្ថ អបរាបរំ ញាណុប្បត្តិសញ្ញិតេន អនុ អនុ ពុជ្ឈនេន. តទុភយភាវំ បន ទស្សេន្តោ ‘‘ញាតបរិញ្ញាវសេន អននុពុជ្ឈនា’’តិ អាហ. និច្ចសញ្ញាទីនំ បជហនវសេន បវត្តមានា វិបស្សនាធម្មេ បដិវិជ្ឈតិ ឯវ នាម ហោតិ បដិបក្ខវិក្ខម្ភនេន តិក្ខវិសទភាវាបត្តិតោ, តទធិដ្ឋានភូតា ច តីរណបរិញ្ញា អរិយមគ្គោ ច បរិញ្ញាបហានាភិសមយវសេន បវត្តិយា តីរណប្បហានបរិញ្ញាសង្គហោ ចាតិ តទុភយបដិវេធាភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘តីរណប្បហានបរិញ្ញាវសេន អប្បដិវិជ្ឈនា’’តិ អាហ. តន្តំ វុច្ចតិ បដវីននត្ថំ តន្តវាយេតិ តន្តំ អាវញ្ឆិត្វា បសារិតសុត្តវដ្ដិតំ នីយតីតិ កត្វា, តំ បន តន្តាកុលតាយ និទស្សនភាវេន អាកុលមេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘តន្តំ វិយ អាកុលជាតា’’តិ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមានេតុន្តិ បុព្ពេនាបរំ សមំ កត្វា អានេតុំ, អវិសមំ ឧជុំ កាតុន្តិ អត្ថោ. តន្តមេវ វា អាកុលំ តន្តាកុលំ, តន្តាកុលំ វិយ ជាតា ភូតា តន្តាកុលកជាតា. មជ្ឈិមំ បដិបទំ អនុបគន្ត្វា អន្តទ្វយបក្ខន្ទេន បច្ចយាការេ ខលិត្វា អាកុលព្យាកុលា ហោន្តិ, តេនេវ អន្តទ្វយបក្ខន្ទេន តំតំទិដ្ឋិគ្គាហវសេន បរិព្ភមន្តា ឧជុកំ ធម្មដ្ឋិតិតន្តំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ជានន្តិ. តេនាហ ‘‘ន សក្កោន្តិ បច្ចយាការំ ឧជុំ កាតុ’’ន្តិ. ទ្វេ ពោធិសត្តេតិ បច្ចេកពោធិសត្តមហាពោធិសត្តេ. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ អត្តនោ សភាវេន, បរោបទេសេន វិនាតិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថ គុឡកជាតន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ ជាតគុឡកំ បិណ្ឌិសុត្តំ. តតោ ឯវ គណ្ឋិពទ្ធន្តិ វុត្តំ. បច្ចយេសុ បក្ខលិត្វាតិ អនិច្ចទុក្ខានត្តាទិសភាវេសុ បច្ចយធម្មេសុ និច្ចាទិភាវវសេន បក្ខលិត្វា. បច្ចយេ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោតិ តស្សេវ និច្ចាទិគាហស្ស អវិស្សជ្ជនតោ បច្ចយធម្មនិមិត្តំ អត្តនោ ទស្សនំ ឧជុំ កាតុំ អសក្កោន្តោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថវសេន គណ្ឋិកជាតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ…បេ… គណ្ឋិពទ្ធា’’តិ.

យេ ហិ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា សស្សតទិដ្ឋិអាទិ ទិដ្ឋិយោ និស្សិតា អល្លីនា, វិននតោ កុលាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមស្ស តន្តវាយស្ស គណ្ឋិកំ នាម អាកុលភាវេន អគ្គតោ វា មូលតោ វា ទុវិញ្ញេយ្យាវយវំ ខលិតពន្ធសុត្តន្តិ អាហ ‘‘កុលាគណ្ឋិកំ វុច្ចតិ បេសការកញ្ជិយសុត្ត’’ន្តិ. សកុណិកាតិ វដ្ដចាដកសកុណិកា. សា ហិ រុក្ខសាខាសុ ឱលម្ពនកុលាវកា ហោតិ. តញ្ហិ សា កុលាវកំ តតោ តតោ តិណហីរាទិកេ អានេត្វា តថា តថា វិនន្ធតិ, យថា តេសំ បេសការកញ្ជិយសុត្តំ វិយ អគ្គេន វា អគ្គំ, មូលេន វា មូលំ សមានេតុំ វិវេចេតុំ វា ន សក្កា. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. តទុភយម្បីតិ កុលាគណ្ឋិកន្តិ វុត្តំ កញ្ជិយសុត្តំ កុលាវកញ្ច. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ឯវមេវ សត្តា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ.

កាមំ មុញ្ជបព្ពជតិណានិ យថាជាតានិបិ ទីឃភាវេន បតិត្វា អរញ្ញដ្ឋានេ អញ្ញមញ្ញំ វិនន្ធិត្វា អាកុលានិ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, តានិ បន តថា ទុព្ពិវេចិយានិ យថា រជ្ជុភូតានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អបាយោតិ អយេន សុខេន, សុខហេតុនា វា វិរហិតោ. ទុក្ខស្ស គតិភាវតោតិ អបាយិកស្ស ទុក្ខស្ស បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. សុខសមុស្សយតោតិ ‘‘អព្ភុទយតោ វិនិបតិតត្តា’’តិ វិរូបំ និបតិតត្តា យថា តេនត្តភាវេន សុខសមុស្សយោ ន ហោតិ, ឯវំ និបតិតត្តា. ឥតរោតិ សំសារោ ននុ ‘‘អបាយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តោបិ សំសារោ ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, និរយាទីនំ បន អធិមត្តទុក្ខភាវទស្សនត្ថំ អបាយាទិគ្គហណំ គោពលិពទ្ទញាយេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ខន្ធានញ្ច បដិបាដីតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ហេតុផលភាវេន អបរាបរុប្បត្តិ. អព្ភោច្ឆិន្នំ វត្តមានាតិ អវិច្ឆេទេន បវត្តមានា.

តំ សព្ពម្បីតិ តំ ‘‘អបាយ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពំ អបាយទុក្ខញ្ចេវ វដ្ដទុក្ខញ្ច. មហាសមុទ្ទេ វាតក្ខិត្តា នាវា វិយាតិ ឥទំ បរិព្ភមនដ្ឋានស្ស មហន្តភាវទស្សនត្ថញ្ចេវ បរិព្ភមនស្ស អនវត្តិតទស្សនត្ថញ្ច វេទិតព្ពំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

និទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុក្ខវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.