៧. មហាវគ្គោ

១. អស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៦១. ‘‘អស្សុតវា’’តិ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិតំ, ឧបធារណំ វា សុតំ អស្ស អត្ថីតិ សុតវា, តប្បដិក្ខេបេន ន សុតវាតិ អស្សុតវា. វា-សទ្ទោ ចាយំ បសំសាយំ, អតិសយស្ស វា ពោធនកោ, តស្មា យស្ស បសំសិតំ, អតិសយេន វា សុតំ អត្ថិ, សោ ‘‘សុតវា’’តិ សំកិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថោ បរិយត្តិធម្មបរិចយោ ‘‘តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបត្តិ ច សុតវា’’តិ ឥមិនា បទេន បកាសិតោ. អថ វា សោតព្ពយុត្តំ សុត្វា កត្តព្ពនិប្ផត្តិំ សុណីតិ សុតវា. តប្បដិក្ខេបេន ន សុតវាតិ អស្សុតវា. តេនាហុ បោរាណា ‘‘អាគមាធិគមាភាវា, ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតី’’តិ. តថា ចាហ ‘‘ខន្ធធាតុ…បេ… វិនិច្ឆយរហិតោ’’តិ. តត្ថ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ, តត្ថ បរិបុច្ឆនំ បរិបុច្ឆា, កុសលេហិ សហ ចោទនាបរិហរណវសេន វិនិច្ឆយស្ស ការណំ វិនិច្ឆយោ. បុថូនន្តិ ពហូនំ. កិលេសាទីនំ កិលេសាភិសង្ខារានំ វិត្ថារេតព្ពំ បដិសម្ភិទាមគ្គនិទ្ទេសេសុ (មហានិ. ៥១, ៩៤) អាគតនយេន. អន្ធបុថុជ្ជនោ គហិតោ ‘‘នាលំ និព្ពិន្ទិតុ’’ន្តិអាទិវចនតោ. អាសន្នបច្ចក្ខវាចី ឥទំ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិន្តិ បច្ចុប្បន្នបច្ចក្ខកាយំ ទស្សេតី’’តិ. ចតូសុ មហាភូតេសុ និយុត្តោតិ ចាតុមហាភូតិកោ. យថា បន មហាមត្តិកាយ និព្ពត្តំ មត្តិកាមយំ, ឯវមយំ ចតូហិ មហាភូតេហិ និព្ពត្តោ ‘‘ចតុមហាភូតមយោ’’តិ វុត្តំ. និព្ពិន្ទេយ្យាតិ និព្ពិន្ទនម្បិ អាបជ្ជេយ្យ. និព្ពិន្ទនា នាម ឧក្កណ្ឋនា អនភិរតិភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘ឧក្កណ្ឋេយ្យា’’តិ. វិរជ្ជេយ្យាតិ វីតរាគោ ភវេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន រជ្ជេយ្យា’’តិ. វិមុច្ចេយ្យាតិ ឥធ បន អច្ចន្តាយ វិមុច្ចនំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘មុច្ចិតុកាមោ ភវេយ្យា’’តិ. ចតូហិ ច រូបជនកបច្ចយេហិ អាគតោ ចយោតិ, អាចយោ, វុទ្ធិ. ចយតោ អបក្កមោតិ អបចយោ, បរិហានិ. អាទានន្តិ គហណំ, បដិសន្ធិយា និព្ពត្តិ. ភេទោតិ ខន្ធានំ ភេទោ. សោ ហិ កឡេវរស្ស និក្ខេបោតិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘និក្ខេបនន្តិ ភេទោ’’តិ.

បញ្ញាយន្តីតិ បការតោ ញាយន្តិ. រូបំ បរិគ្គហេតុំ បរិគ្គណ្ហនវសេនបិ រូបំ អាលម្ពិតុំ. អយុត្តរូបំ កត្វា តណ្ហាទីហិ បរិគ្គហេតុំ អរូបំ បរិគ្គណ្ហិតុំ យុត្តរូបំ ករោតិ តេសំ ភិក្ខូនំ សប្បាយភាវតោ. តេនាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. និក្កឌ្ឍន្តោតិ តតោ គាហតោ នីហរន្តោ.

មនាយតនស្សេវ នាមំ, ន សមាធិបញ្ញត្តីនំ ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ១.៩.៩), ចិត្តោ គហបតី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. អដ្ឋ. ៧៤) វិយ. ចិត្តីកាតព្ពភូតំ វត្ថុ ឯតស្សាតិ ចិត្តវត្ថុ, តស្ស ភាវោ ចិត្តវត្ថុតា, តេន ការណេន ចិត្តភាវមាហ. ចិត្តគោចរតាយាតិ ចិត្តវិចិត្តវិសយតាយ. សម្បយុត្តធម្មចិត្តតាយាតិ រាគាទិសទ្ធាទិសម្បយុត្តធម្មវសេន ចិត្តសភាវត្តា. តេន ចិត្តតាយ ចិត្តត្តមាហ. វិជាននដ្ឋេនាតិ ពុជ្ឈនដ្ឋេន. អជ្ឈោសិតន្តិ អជ្ឈោសាភូតាយ តណ្ហាយ គហិតំ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាយា’’តិអាទិ. បរាមសិត្វាតិ ធម្មសភាវំ អនិច្ចតាទិំ អតិក្កមិត្វា បរតោ និច្ចាទិតោ អាមសិត្វា. អដ្ឋសតន្តិ អដ្ឋាធិកំ សតំ. នវ មានាតិ សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា អាគតា នវវិធមានា. ព្រហ្មជាលេ អាគតា សស្សតវាទាទយោ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ. ឯវន្តិ វុត្តាការេន. យស្មា តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហវសេន បុថុជ្ជនេន ទឡ្ហគ្គាហំ គហិតំ, តស្មា សោ តត្ថ និព្ពិន្ទិតុំ និព្ពិទាញាណំ ឧប្បាទេតុំ ន សមត្ថោ.

ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន ‘‘វរ’’ន្តិ ឯវមាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. ឥទំ អនុសន្ធិវចនំ ‘‘កស្មា អាហា’’តិ កថេតុកាមតាយ ការណំ បុច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘បឋមំ ហី’’តិអាទិ. អស្សុតវតា បុថុជ្ជនេន. តេនាតិ ភគវតា. អយុត្តរូបំ កតំ ‘‘និព្ពិន្ទេយ្យា’’តិអាទិនា អាទីនវស្ស វិភាវិតត្តា. អរូបេ បន តថា អាទីនវស្ស អវិភាវិតត្តា វុត្តំ ‘‘អរូបំ បរិគ្គហេតុំ យុត្តរូប’’ន្តិ, យុត្តរូបំ វិយ កតន្តិ អធិប្បាយោ. គាហោតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហោ. ‘‘និក្ខមិត្វា អរូបំ គតោ’’តិ ឥទំ ភគវតា អាទីនវំ ទស្សេត្វា រូបេ គាហោ បដិក្ខិត្តោ, ន អរូបេ, តស្មា ‘‘កាតព្ពោ នុ ខោ សោ តត្ថា’’តិ មិច្ឆាគណ្ហន្តានំ សោ តតោ រូបតោ និក្ខមិត្វា អរូបំ គតោ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. តិដ្ឋមានន្តិ តិដ្ឋន្តំ. ‘‘អាបជ្ជិត្វា វិយ ហោតី’’តិ សភាវេន បវត្តមានំ ‘‘បឋមវយេ’’តិអាទិនា រូបស្ស ភេទំ វយាទីហិ វិភជិត្វា ទស្សេតិ.

បាទស្ស ឧទ្ធរណេតិ យថា ឋបិតស្ស បាទស្ស ឧក្ខិបនេ. អតិហរណន្តិ យថាឧទ្ធតំ យថាដ្ឋិតដ្ឋានំ អតិក្កមិត្វា ហរណំ. វីតិហរណន្តិ ឧទ្ធតោ បាទោ យថាដ្ឋិតំ បាទំ យថា ន ឃដ្ដេតិ, ឯវំ ថោកំ បស្សតោ បរិណាមេត្វា ហរណំ. វោស្សជ្ជនន្តិ តថា បរបាទំ វីតិសារេត្វា ភូមិយំ និក្ខិបនត្ថំ អវោស្សជ្ជនំ. សន្និក្ខេបនន្តិ វោស្សជ្ជេត្វា ភូមិយំ សមំ និក្ខិបនំ ឋបនំ. សន្និរុជ្ឈនន្តិ និក្ខិត្តស្ស សព្ពសោ និរុជ្ឈនំ ឧប្បីឡនំ. តត្ថ តត្ថេវាតិ តស្មិំ តស្មិំ បឋមវយាទិកេ ឯវ. អវធារណេន តេសំ កោដ្ឋាសន្តរសង្កមនាភាវមាហ. ឱធីតិ ភាវោ, បព្ពន្តិ សន្ធិ. បឋមវយាទយោ ឯវ ហេត្ថ ឱធិ បព្ពន្តិ ច អធិប្បេតា. បដបដាយន្តាតិ ‘‘បដបដា’’ឥតិ ករោន្តា វិយ, តេន នេសំ បវត្តិក្ខណស្ស ឥត្តរតំ ទស្សេតិ. ឯតន្តិ ឯតំ រូបធម្មានំ យថាវុត្តំ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនំ ឯវំ វុត្តប្បការមេវ. វដ្ដិប្បទេសន្តិ វដ្ដិយា បុលកំ ពរហំ. តញ្ហិ វដ្ដិយា បុលកំ អនតិក្កមិត្វាវ សា ទីបជាលា ភិជ្ជតិ. បវេណិសម្ពន្ធវសេនាតិ សន្តតិវសេន.

រត្តិន្តិ រត្តិយំ. ភុម្មត្ថេ ហេតំ ឧបយោគវចនំ. ឯវំ បន អត្ថោ ន គហេតព្ពោ អនុប្បន្នស្ស និរោធាភាវតោ. បុរិមបវេណិតោតិ រូបេ វុត្តបវេណិតោ. អនេកានិ ចិត្តកោដិសតសហស្សានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តមត្ថំ ថេរវាទេន ទីបេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អឌ្ឍចូឡន្តិ ថោកេន ឩនំ ឧបឌ្ឍំ, តស្ស បន ឧបឌ្ឍំ អធិការតោ វាហសតស្សាតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អឌ្ឍចុទ្ទស’’ន្តិ កេចិ, ‘‘អឌ្ឍចតុត្ថ’’ន្តិ អបរេ. ‘‘សាធិកំ ទិយឌ្ឍសតំ វាហា’’តិ ទឡ្ហំ កត្វា វទន្តីតិ វីមំសិតព្ពំ. ចតុនាឡិកោ តុម្ពោ. មហារញ្ញតាយ បវទ្ធំ វនំ បវនន្តិ អាហ ‘‘បវនេតិ មហាវនេ’’តិ. តន្តិ បឋមំ គហិតសាខំ. អយមត្ថោតិ អយំ ភូមិំ អនោតរិត្វា ឋិតសាខាយ ឯវ គហណសង្ខាតោ អត្ថោ. ឯតទត្ថមេវ ហិ ភគវា ‘‘អរញ្ញេ’’តិ វត្វាបិ ‘‘បវនេ’’តិ អាហ.

អរញ្ញមហាវនំ វិយាតិ អរញ្ញដ្ឋានេ ព្រហារញ្ញេ វិយ. អារម្មណោលម្ពនន្តិ អារម្មណស្ស អវលម្ពនំ. ន វត្តព្ពំ អារម្មណបច្ចយេន វិនា អនុប្បជ្ជនតោ. ឯកជាតិយន្តិ រូបាទិនីលាទិឯកសភាវំ. ‘‘ទិស្សតិ, ភិក្ខវេ, ឥមស្ស ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អាចយោបិ អបចយោបី’’តិ វទន្តេន រូបតោ នីហរិត្វា អរូបេ គាហោ បតិដ្ឋាបិតោ នាម, ‘‘វរំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិអាទិំ វទន្តេន អរូបតោ នីហរិត្វា រូបេ គាហោ បតិដ្ឋាបិតោ នាម.

នន្តិ គាហំ. ឧភយតោតិ រូបតោ ច អរូបតោ ច. ហរិស្សាមីតិ នីហរិស្សាមិ. បរិវត្តេត្វាតិ មន្តំ ជប្បិត្វា. កណ្ណេ ធុមេត្វាតិ កណ្ណេ ធមេត្វា. អស្សាតិ វិសស្ស. និម្មថេត្វាតិ និម្មទ្ទិត្វា, នីហរិត្វាតិ អធិប្បាយោ.

មគ្គោតិ លោកុត្តរមគ្គោ. ‘‘និព្ពិន្ទ’’ន្តិ ឥមិនា ពលវវិបស្សនា កថិតា.

អស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយអស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា

៦២. បច្ចយភាវេន សុខវេទនាយ ហិតន្តិ សុខវេទនិយំ. តេនាហ ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយ’’ន្តិ. បច្ចយភាវោ ច ឧបនិស្សយកោដិយា, ន សហជាតកោដិយា. តេនាហ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ. ជវនវេទនាយាតិ ជវនចិត្តសហគតាយ វេទនាយ. តំ សន្ធាយាតិ តំ ឧបនិស្សយបច្ចយតំ សន្ធាយ. ឯតន្តិ ឯតំ ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយ’’ន្តិ វចនំ វុត្តំ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘ននុ ច សោតសម្ផស្សោ សុខវេទនាយ បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ ឯវមាទិំ អតិទិសតិ. សោ សម្ផស្សោ ជាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ តជ្ជាតិកំ, វេទយិតំ. តំ បន យស្មា តស្ស ផស្សស្ស អនុច្ឆវិកមេវ ហោតិ, តស្មា តស្សារុប្បំ តស្ស ផស្សស្ស អនុរូបន្តិ ច អត្ថោ វុត្តោ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សុខវេទនាយ បច្ចយោ’’តិអាទិនា វុត្តវិធិអនុសារេន. អធរារណិយំ ឧត្តរារណិយា មន្តនវសេន ឃដ្ដនំ ឥវ សង្ឃដ្ដនំ ផស្សេន យុគគ្គាហោ, តស្ស បន ឃដ្ដនស្ស និរន្តរប្បវត្តិយា បិណ្ឌិតភាវោ ឥធ សមោធានំ, ន កេសញ្ចិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា សហាវដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘សង្ឃដ្ដនសម្បិណ្ឌនេនាតិ អត្ថោ’’តិ. អគ្គិចុណ្ណោតិ វិប្ផុលិង្គំ. វត្ថូតិ ចក្ខាទិវត្ថុ វិសយសង្ឃដ្ដនតោ. លព្ភមានោវ ធម្មោ សង្ឃដ្ដនំ វិយ គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘សង្ឃដ្ដនំ វិយ ផស្សោ’’តិ. ឧស្មាធាតុ វិយ វេទនា ទុក្ខសភាវត្តា.

ទុតិយអស្សុតវាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បុត្តមំសូបមសុត្តវណ្ណនា

៦៣. វុត្តនយមេវាតិ ហេដ្ឋា អាហារវគ្គស្ស បឋមសុត្តេ វុត្តនយមេវ. លាភសក្ការេនាតិ លាភសក្ការសង្ខាតាយ អដ្ឋុប្បត្តិយាតិ កេចិ. លាភសក្ការេ វា អដ្ឋុប្បត្តិយាតិ អបរេ. យោ ហិ លាភសក្ការនិមិត្តំ បច្ចយេសុ គេធេន ភិក្ខូនំ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ជាតោ, តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ភគវា ឥមំ ទេសនំ និក្ខិបិ. យមកមហាមេឃោតិ ហេដ្ឋា ឱលម្ពនឧបរិឧគ្គមនវសេន សតបដលសហស្សបដលោ យុគឡមហាមេឃោ.

តិដ្ឋន្តិ ចេវ ភគវតិ កត្ថចិ និពទ្ធវាសំ វសន្តេ, ចារិកម្បិ គច្ឆន្តេ អនុពន្ធន្តិ ច. ភិក្ខូនម្បិ យេភុយ្យេន កប្បសតសហស្សំ តតោ ភិយ្យោបិ បូរិតទានបារមិសញ្ចយត្តា តទា មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សបី’’តិ. សក្កតោតិ សក្ការប្បត្តោ. គរុកតោតិ គរុការប្បត្តោ. មានិតោតិ ពហុមតោ មនសា បិយាយិតោ ច. បូជិតោតិ មាលាទិបូជាយ ចេវ ចតុបច្ចយាភិបូជាយ ច បូជិតោ. អបចិតោតិ អបចាយនប្បត្តោ. យស្ស ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ សក្កត្វា សុអភិសង្ខតេ បណីតបណីតេ ឧបនេន្តិ, សោ សក្កតោ. យស្មិំ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. យំ មនសា បិយាយន្តិ ពហុមញ្ញន្តិ, សោ ពហុមតោ. យស្ស សព្ពមេតំ បូជាវសេន ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. យស្ស អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានញ្ជលិកម្មាទិវសេន បរមនិបច្ចការំ ករោន្តិ, សោ អបចិតោ. ភគវតិ ភិក្ខុសង្ឃេ ច លោកោ ឯវំ បដិបន្នោ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា. ១៤; សំ. និ. ២.៧០). លាភគ្គយសគ្គប្បត្តន្តិ លាភស្ស ច យសស្ស ច អគ្គំ ឧក្កំសំ បត្តំ.

បឋមាហារវណ្ណនា

អស្សាតិ ភគវតោ. ធម្មសភាវចិន្តាវសេន បវត្តំ សហោត្តប្បញាណំ ធម្មសំវេគោ. ធុវបដិសេវនដ្ឋានញ្ហេតំ សត្តានំ, យទិទំ អាហារបរិភោគោ, តស្មា ន តត្ថ អបច្ចវេក្ខណមត្តេន បារាជិកំ បញ្ញបេតុំ សក្កាតិ អធិប្បាយោ. អាហារាតិ ‘‘បច្ចយា’’តិអាទិនា បុព្ពេ អាហារេសុ វុត្តវិធិំ សន្ធាយ អាហ ‘‘អាហារា’’តិអាទិ. ឥទានិ តត្ថ កត្តព្ពំ អត្ថវណ្ណនំ សន្ធាយ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវា’’តិ វុត្តំ.

អាទីនវន្តិ ទោសំ. ជាយាតិ ភរិយា. បតីតិ ភត្តា. អបេក្ខាសទ្ទា ចេតេ បិតាបុត្តសទ្ទា វិយ, បាឡិយំ បន អា-ការស្ស រស្សត្តំ សានុនាសិកញ្ច កត្វា វុត្តំ ‘‘ជាយម្បតិកា’’តិ. សម្មា ផលំ វហតីតិ សម្ពលំ, សុខាវហន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ តំ ‘‘បថេ ហិតន្តិ បាថេយ្យ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មគ្គស្ស កន្តារបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ ‘‘កន្តារភូតំ មគ្គ’’ន្តិ. ទុល្លភតាយ តំ ឧទកំ តត្ថ តារេតីតិ កន្តារំ, និរុទកំ មហាវនំ. រុឡ្ហីវសេន ឥតរម្បិ មហាវនំ តថា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ចោរកន្តារ’’ន្តិអាទិ. បររាជូនំ វេរិអាទីនញ្ច វសេន សប្បដិភយម្បិ អរញ្ញំ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ចវិធ’’ន្តិ.

ឃនឃនដ្ឋានតោតិ មំសស្ស ពហលពហលំ ថូលថូលំ ហុត្វា ឋិតដ្ឋានតោ. ‘‘តាទិសញ្ហិ មំសំ គហេត្វា សុក្ខាបិតំ វល្លូរំ. សូលេ អាវុនិត្វា បក្កមំសំ សូលមំសំ. វិរឡច្ឆាយាយំ និសីទិំសុ គន្តុំ អសមត្ថោ ហុត្វា. គោវតកុក្កុរវតទេវតាយាចនាទីហីតិ គោវតកុក្កុរវតាទិវតចរណេហិ ចេវ ទេវតាយាចនាទីហិ បណិធិកម្មេហិ ច មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភូតំ.

យស្មា បន សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជន្តស្ស ភិក្ខុនោ អាហារបរិភោគស្ស ឱបម្មភាវេន តេសំ ជាយម្បតិកានំ បុត្តមំសបរិភោគោ ឥធ ភគវតា អានីតោ, តស្មាស្ស នានាការេហិ ឱបម្មត្តំ វិភាវេតុំ ‘‘តេសំ សោ បុត្តមំសាហារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សជាតិមំសតាយាតិ សមានជាតិកមំសភាវេន, មនុស្សមំសភាវេនាតិ អត្ថោ. មសុស្សមំសញ្ហិ កុលប្បសុតមនុស្សានំ អមនុញ្ញំ ហោតិ អបរិចិតភាវតោ គារយ្ហភាវតោ ច, តតោ ឯវ ញាតិអាទិមំសតាយាតិអាទិ វុត្តំ. តរុណមំសតាយាតិអាទិ បន សភាវតោ អនភិសង្ខារតោ ច អមនុញ្ញាតិ កត្វា វុត្តំ. អធូបិតតាយាតិ អធូបិតភាវតោ. មជ្ឈត្តភាវេយេវ ឋិតា. តតោ ឯវ និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេ ឋិតាតិ វុត្តំ កន្តារតោ និត្ថរណជ្ឈាសយតាយ. ឥទានិ យេ ច តេ អនបនីតាហារោ, ន យាវទត្ថបរិភោគោ វិគតមច្ឆេរមលតា សម្មោហាភាវោ អាយតិំ តត្ថ បត្ថនាភាវោ សន្និធិការាភាវោ អបរិច្ចជនមទត្ថាភាវោ អហីឡនា អវិវាទបរិភោគោ ចាតិ ឧបមាយំ លព្ភមានា បការវិសេសា, តេ តថា នីហរិត្វា ឧបមេយ្យេ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ន អដ្ឋិន្ហារុចម្មនិស្សិតដ្ឋានានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ ការណន្តិ តំ តេសំ ជាយម្បតីនំ យាវទេវ កន្តារនិត្ថរណត្ថាយ បុត្តមំសបរិភោគសង្ខាតំ ការណំ.

និស្សន្ទបាដិកុល្យតំ បច្ចវេក្ខន្តោបិ កពឡីការាហារំ បរិវីមំសតិ. យថា តេ ជាយម្បតិកាតិអាទិបិ ឱបម្មសំសន្ទនំ. ‘‘បរិភុញ្ជិតព្ពោ អាហារោ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. អបដិក្ខិបិត្វាតិ អនបនេត្វា. វដ្ដកេន វិយ កុក្កុដេន វិយ ចាតិ វិសទិសូទាហរណំ. ឱធិំ អទស្សេត្វាតិ មហន្តគ្គហណវសេន ឱធិំ អកត្វា. សីហេន វិយាតិ សទិសូទាហរណំ. សោ កិរ សបទានមេវ ខាទតិ.

អគធិតអមុច្ឆិតាទិភាវេន បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ‘‘អមច្ឆរាយិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អព្ភន្តរេ អត្តា នាម អត្ថីតិ ទិដ្ឋិ អត្តូបលទ្ធិ, តំសហគតេន សម្មោហេន អត្តា អាហារំ បរិភុញ្ជតីតិ. សតិសម្បជញ្ញវសេនបីតិ ‘‘អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តសតិសម្បជញ្ញវសេនបិ.

‘‘អហោ វត មយំ…បេ… លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ វា, ‘‘ហិយ្យោ វិយ…បេ… ន លទ្ធ’’ន្តិ អនុសោចនំ វា អកត្វាតិ យោជនា.

‘‘សន្និធិំ ន អកំសុ, ភូមិយំ វា និខណិំសុ, អគ្គិនា វា ឈាបយិំសូ’’តិ ន-ការំ អានេត្វា យោជនា. ឯវំ សព្ពត្ថ.

បិណ្ឌបាតំ វា អហីឡេន្តេន ទាយកំ វា អហីឡេន្តេន បរិភុញ្ជិតព្ពោតិ យោជនា. ស បត្តបាណីតិ សោ បត្តហត្ថោ. នាវជានិយាតិ ន អវជានិយា. អតិមញ្ញតីតិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញតិ, អវជានាតីតិ អត្ថោ.

‘‘តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិញ្ញាតេ’’តិ វត្វា តាហិ កពឡីការាហារស្ស បរិជាននវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សវត្ថុកវសេនាតិ សសម្ភារវសេន, សភាវតោ បន រូបាហរណំ ឱជមត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ហិ កពឡីការាហារស្ស លក្ខណំ. កាមំ រសារម្មណំ ជិវ្ហាបសាទេ បដិហញ្ញតិ, តេន បន អវិនាភាវតោ សម្បត្តវិសយគាហិតាយ ច ជិវ្ហាបសាទស្ស ‘‘ឱជដ្ឋមករូបំ កត្ថ បដិហញ្ញតី’’តិ វុត្តំ. តស្សាតិ ជិវ្ហាបសាទស្ស. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ យថាវុត្តភូតុបាទាយធម្មា. តន្តិ រូបខន្ធំ. បរិគ្គណ្ហតោតិ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស. ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មាតិ សព្ពេបិ យេ យថានិទ្ធារិតា, តេហិ សហប្បវត្តាវ សព្ពេបិ ឥមេ. សរសលក្ខណតោតិ អត្តនោ កិច្ចតោ លក្ខណតោ ច. តេសំ នាមរូបភាវេន វវត្ថបិតានំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បច្ចយោ វិញ្ញាណំ. ‘‘តស្ស សង្ខារា តេសំ អវិជ្ជា’’តិ ឯវំ ឧទ្ធំ អារោហនវសេន បច្ចយំ. អធោឱរោហនវសេន បន សឡាយតនាទិកេ បរិយេសន្តោ អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិ. សឡាយតនាទយោបិ ហិ រូបារូបធម្មានំ យថារហំ បច្ចយភាវេន វវត្ថបេតព្ពាតិ. យាថាវតោ ទិដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ, ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ច យថាភូតំ ទិដ្ឋត្តា. អនិច្ចានុបស្សនា, ទុក្ខានុបស្សនា, អនត្តានុបស្សនា, និព្ពិទានុបស្សនា, វិរាគានុបស្សនា, និរោធានុបស្សនា, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាតិ ឥមាសំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន. សោតិ កពឡីការាហារោ. តិលក្ខណ…បេ… សង្ខាតាយាតិ អនិច្ចតាទីនំ តិណ្ណំ លក្ខណានំ បដិវិជ្ឈនវសេន លក្ខណវន្តសម្មសនវសេន ច បវត្តញាណសង្ខាតាយ. បរិញ្ញាតោ ហោតិ អនវសេសតោ នាមរូបស្ស ញាតត្តា តប្បរិយាបន្នត្តា ច អាហារស្ស. តេនាហ ‘‘តស្មិំ យេវា’’តិអាទិ. ឆន្ទរាគាវកឌ្ឍនេនាតិ ឆន្ទរាគស្ស បជហនេន.

បញ្ច កាមគុណា ការណភូតា ឯតស្ស អត្ថីតិ បញ្ចកាមគុណិកោ. តេនាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណសម្ភវោ’’តិ. ឯកិស្សា តណ្ហាយ បរិញ្ញា ឯកបរិញ្ញា. សព្ពស្ស បញ្ចកាមគុណិកស្ស រាគស្ស បរិញ្ញា, សព្ពបរិញ្ញា. តទុភយស្សបិ មូលភូតស្ស អាហារស្ស បរិញ្ញា មូលបរិញ្ញា. ឥទានិ ឥមា តិស្សោបិ បរិញ្ញាយោ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ជិវ្ហាទ្វារេ ឯករសតណ្ហំ បរិជានាតីតិ ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘‘យោ យមេត្ថ រសោ, សោ វត្ថុកាមវសេន ឱជដ្ឋមករូបំ ហោតិ ជិវ្ហាយតនំ បសាទោ. សោ កិំ និស្សិតោ? ចតុមហាភូតនិស្សិតោ. តំសហជាតោ វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ឥមេ ធម្មា រូបក្ខន្ធោ នាម. យោ តស្មិំ រសេ អស្សាទោ, អយំ រសតណ្ហា. តំសហគតា ផស្សាទយោ ធម្មា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធា’’តិអាទិវសេន. សព្ពំ អដ្ឋកថាយំ អាគតវសេន វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘តេន បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ បរិញ្ញាតោវ ហោតី’’តិ. តត្ថ តេនាតិ យោ ភិក្ខុ ជិវ្ហាទ្វារេ រសតណ្ហំ បរិជានាតិ, តេន. កថំ បន ឯកស្មិំ ទ្វារេ តណ្ហំ បរិជានតោ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ រាគោ បរិញ្ញាតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ. តស្សាយេវាតិ តណ្ហាយ ឯវ តណ្ហាសាមញ្ញតោ ឯកត្តនយវសេន វុត្តំ. តត្ថាតិ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ. ឧប្បជ្ជនតោតិ រូបរាគាទិភាវេន ឧប្បជ្ជនតោ. លោភោ ឯវ ហិ តណ្ហាយនដ្ឋេន ‘‘តណ្ហា’’តិបិ, រជ្ជនដ្ឋេន ‘‘រាគោ’’តិបិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘សាយេវ ហី’’តិអាទិ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘យថា’’តិអាទិនា ឧបមាយ សម្បិណ្ឌេតិ. បញ្ចមគ្គេ ហនតោតិ បញ្ចសុ មគ្គេសុ សញ្ចរិត្តំ ករោន្តេន មគ្គគាមិនោ ហនន្តោ ‘‘មគ្គេ ហនតោ’’តិ វុត្តោ.

សព្យញ្ជនេ បិណ្ឌបាតសញ្ញិតេ ភត្តសមូហេ មនុញ្ញេ រូបេ រូបសទ្ទាទយោ លព្ភន្តិ, តត្ថ បញ្ចកាមគុណរាគស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សតិសម្បជញ្ញេន បរិគ្គហេត្វាតិ សព្ពភាគិយេន កម្មដ្ឋានបរិបាលកេន បរិគ្គហេត្វា. និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេនាតិ មគ្គាធិគមសិទ្ធេន និច្ឆន្ទរាគបរិភោគេន បរិភុត្តេ. សោតិ កាមគុណិកោ រាគោ.

តស្មិំ សតីតិ កពឡីការាហារេ សតិ. តស្សាតិ បញ្ចកាមគុណិករាគស្ស. ឧប្បត្តិតោតិ ឧប្បជ្ជនតោ. ន ហិ អាហារាលាភេន ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតស្ស កាមបរិភោគិច្ឆា សម្ភវតិ. ឧបនិជ្ឈានចិត្តន្តិ រាគវសេន អញ្ញមញ្ញំ ឱលោកនចិត្តំ.

នត្ថិ តំ សំយោជនន្តិ បញ្ចវិធម្បិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តេន រាគេន…បេ… នត្ថី’’តិ. តេនាតិ កាមរាគេន. ឯត្តកេនាតិ យថាវុត្តាយ ទេសនាយ. កថេតុំ វដ្ដតីតិ ឥមំ បឋមាហារកថំ កថេន្តេន ធម្មកថិកេន.

បឋមាហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយាហារវណ្ណនា

ទុតិយេតិ ទុតិយេ អាហារេ. ឧទ្ទាលិតចម្មាតិ ឧប្បាដិតចម្មា, សព្ពសោ អបនីតចម្មាតិ អត្ថោ. ន សក្កោតិ ទុព្ពលភាវតោ, តថា ហិ ឥត្ថី ‘‘អពលា’’តិ វុច្ចតិ. សិលាកុដ្ដាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋកកុដ្ដមត្តិកាកុដ្ដាទីនំ សង្គហោ. ឧណ្ណនាភីតិ មក្កដកំ. សរពូតិ ឃរគោឡិកា. ឧច្ចាលិង្គបាណកា នាម លោមសា បាណកា. អាកាសនិស្សិតាតិ អាកាសចារិនោ. លុញ្ចិត្វាតិ ឧប្បាដេត្វា.

តិស្សោ បរិញ្ញាតិ ហេដ្ឋា វុត្តា ញាតបរិញ្ញាទយោ តិស្សោ បរិញ្ញា. តម្មូលកត្តាតិ ផស្សមូលកត្តា. ទេសនា យាវ អរហត្តា កថិតា សព្ពសោ វេទនាសុ បរិញ្ញាតាសុ កិលេសានំ លេសស្សបិ អភាវតោ.

ទុតិយាហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយាហារវណ្ណនា

អង្គារកាសុន្តិ អង្គាររាសិំ. ផុណន្តីតិ អត្តនោ ឧបរិ សយមេវ អាកិរន្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘នរា រុទន្តា បរិទឌ្ឍគត្តា’’តិ. នរាតិ បុរិសាតិ អត្ថោ, ន មនុស្សា. ភយញ្ហិ មំ វិន្ទតីតិ ភយស្ស វសេន ករោន្តោ ភយំ លភតិ នាម. សន្តរមានោវាតិ សុដ្ឋុ តរមានោ ឯវ ហុត្វា. បោរិសំ វុច្ចតិ បុរិសប្បមាណំ, តស្មា អតិរេកបោរិសា បុរិសប្បមាណតោ អធិកា. តេនាហ ‘‘បញ្ចរតនប្បមាណា’’តិ. អស្សាតិ កាសុយា. តទភាវេតិ តេសំ ជាលាធូមានំ អភាវេ. អារកាវស្សាតិ អារកា ឯវ អស្ស.

អង្គារកាសុ វិយ តេភូមកវដ្ដំ ឯកាទសន្នំ អគ្គីនំ វសេន មហាបរិឡាហតោ. ជិវិ…បេ… បុថុជ្ជនោ តេហិ អគ្គីហិ ទហិតព្ពតោ. ទ្វេ ពល…បេ… កម្មំ អនិច្ឆន្តស្សេវ តស្ស វដ្ដទុក្ខេ បាតនតោ. អាយូហនូបកឌ្ឍនានំ កាលភេទោ ន ចិន្តេតព្ពោ ឯកន្តភាវិនោ ផលស្ស និប្ផាទិតត្តាតិ អាហ ‘‘កម្មំ ហី’’តិអាទិ.

ផស្សេ វុត្តនយេនេវាតិ តត្ថ ‘‘ផស្សោ សង្ខារក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘មនោសញ្ចេតនា សង្ខារក្ខន្ធោ’’តិ វត្តព្ពំ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ. ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ វចនតោ មនោសញ្ចេតនាយ តណ្ហា មូលការណន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាមូលកត្តា មនោសញ្ចេតនាយា’’តិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. កេចិ បន យស្មា មនោសញ្ចេតនាយ ផលភូតំ វេទនំ បដិច្ច តណ្ហា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

តតិយាហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុត្ថាហារវណ្ណនា

អនិដ្ឋបាបនវសេន តំសមង្គីបុគ្គលំ អាគច្ឆតីតិ អាគុ, បាបំ, តំ ចរតិ សីលេនាតិ អាគុចារី. តេនាហ ‘‘បាបចារិ’’ន្តិ.

រាជា វិយ កម្មំ បរមិស្សរភាវតោ. អាគុចារី បុរិសោ វិយ…បេ… បុថុជ្ជនោ ទុក្ខវត្ថុភាវតោ. អាទិន្នប្បហារវណានិ តីណិ សត្តិសតានិ វិយ បុថុជ្ជនស្ស អាតុរមានមហាទុក្ខបតិដ្ឋំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. តេនាហ សត្តិ…បេ… ទុក្ខន្តិ.

តម្មូលកត្តាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមូលកត្តា ឥតោ បរំ បវត្តនាមរូបស្ស.

ចតុត្ថាហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុត្តមំសូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អត្ថិរាគសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ចតុត្ថេ សោតិ លោភោ. រញ្ជនវសេនាតិ រង្គជាតំ វិយ តស្ស ចិត្តស្ស អនុរញ្ជនវសេន. នន្ទនវសេនាតិ សប្បីតិកតាយ អារម្មណស្ស អភិនន្ទនវសេន. តណ្ហាយនវសេនាតិ វិសយកត្តុកាមតាយ វសេន. ឯកោ ឯវ ហិ លោភោ បវត្តិអាការវសេន តថា វុត្តោ. បតិដ្ឋិតន្តិ លទ្ធសភាវំ. តត្ថាតិ វដ្ដេ. អាហារេតិ កេចិ. វិញ្ញាណន្តិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ. វិរុឡ្ហន្តិ ផលនិព្ពត្តិយា វិរុឡ្ហិប្បត្តំ. តេនាហ ‘‘កម្មំ ជវាបេត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ ជវាបេត្វាតិ ផលំ គាហាបេត្វា. អភិសង្ខារវិញ្ញាណញ្ហិ អត្តនា សហជាតានំ សហជាតាទិបច្ចយេហិ ចេវ អាហារបច្ចយេន ច បច្ចយោ ហុត្វា តស្ស អត្តនោ ផលុប្បាទនេ សាមត្ថិយត្តា វិរុឡ្ហិប្បត្តំ. តេនាហ ‘‘កម្មំ សន្តានេ លទ្ធភាវំ វិរុឡ្ហិប្បត្តញ្ចស្ស ហោតី’’តិ. វដ្ដកថា ឯសាតិ កត្វា ‘‘យត្ថាតិ តេភូមកវដ្ដេ ភុម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ. បុរិមបទេ ឯតំ ភុម្មន្តិ ‘‘យត្ថ តត្ថា’’តិ អាគតំ ឯតំ ភុម្មវចនំ បុរិមស្មិំ បុរិមស្មិំ បទេ វិសយភូតេ. តញ្ហិ អារព្ភ ឯតំ ‘‘យត្ថ តត្ថា’’តិ ភុម្មវចនំ វុត្តំ. ឥមស្មិំ វិបាកវដ្ដេតិ បច្ចុប្បន្នេ វិបាកវដ្ដេ. អាយតិំ វដ្ដហេតុកេ សង្ខារេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តី’’តិ វចនតោ. បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ច បដិសន្ធិ អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ, អត្ថិ តត្ថ អាយតិំ ជាតិជរាមរណ’’ន្តិ. ជាតីតិ ចេត្ថ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនំ អធិប្បេតំ. យស្មិំ ឋានេតិ យស្មិំ ការណេ សតិ.

ការណញ្ចេត្ថ សង្ខារា វេទិតព្ពា. តេ ហិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា ហេតូ, តណ្ហាអវិជ្ជាយោ, កាលគតិអាទយោ ច កម្មស្ស សម្ភារា. កេចិ បន កិលេសវដ្ដកម្មគតិកាលា ចាតិ អធិប្បាយេន ‘‘កាលគតិអាទយោ ច កម្មស្ស សម្ភារា’’តិ វទន្តិ. តំតំភវបត្ថនាយ តថា តថា គតោ តិវិធោ ភវោវ តេភូមកវដ្ដំ. តេនាហ ‘‘យត្ថាតិ តេភូមកវដ្ដេ’’តិ. តថា ចាហ ‘‘សសម្ភារកកម្មំ ភវេសុ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. រូបន្តិ អត្តភាវំ.

សង្ខិបិត្វាតិ តីសុ អកត្វា វិញ្ញាណេន ឯកសង្ខេបំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឯកោ សន្ធីតិ ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ. វិបាកវិធិន្តិ សឡាយតនាទិកំ វេទនាវសានំ វិបាកវិធិំ. ‘‘នាមរូបេន សទ្ធិ’’ន្តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. នាមរូបេនាតិ វា សហយោគេ ករណវចនំ. ឥធ ឯកោ សន្ធីតិ ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ. អាយតិភវស្សាតិ អាយតិំ ឧបបត្តិភវស្ស. តេន ចេត្ថ ឯកោ សន្ធិ ហេតុផលសន្ធិ វេទិតព្ពោ.

ខីណាសវស្ស អគ្គមគ្គាធិគមនតោវ បវត្តកម្មស្ស មគ្គេន សហាយវេកល្លស្ស កតត្តា អវិជ្ជមានំ. សូរិយរស្មិសមន្តិ តតោ ឯវ វុត្តនយេនេវ អប្បតិដ្ឋិតសូរិយរស្មិសមំ. សាតិ រស្មិ. កាយាទយោតិ កាយទ្វារាទយោ. កតកម្មន្តិ បច្ចយេហិ កតភាវំ ឧបាទាយ វុត្តំ, ន កម្មលក្ខណបត្តតោ. តេនាហ ‘‘កុសលាកុសលំ នាម ន ហោតី’’តិ. កិរិយមត្តេតិ អវិបាកធម្មត្តា កាយិកាទិបយោគមត្តេ ឋត្វា. អវិបាកំ ហោតិ តេសំ អវិបាកធម្មត្តា.

អត្ថិរាគសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. នគរសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមសុត្តេ ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា’’តិអាទិ ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតមេវាតិ អវុត្តមេវ សំវណ្ណេតុំ ‘‘នាមរូបេ ខោ សតី’’តិ អារទ្ធោ. តត្ថ ទ្វាទសបទិកេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ឥមស្មិំ សុត្តេ យានិ ទ្វេ បទានិ អគ្គហិតានិ, នេសំ អគ្គហណេ ការណំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតុកាមោ តេសំ គហេតព្ពការណំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. បច្ចក្ខភូតំ បច្ចុប្បន្នំ ភវំ បឋមំ គហេត្វា តទនន្តរំ អនាគតស្ស ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ គហណេ អតីតោ តតិយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាសង្ខារា ហិ តតិយោ ភវោ’’តិ. ននុ ចេត្ថ អនាគតស្ស ភវស្ស គហណំ ន សម្ភវតិ បច្ចុប្បន្នភវវសេន អភិនិវេសស្ស ជោតិតត្តាតិ? សច្ចមេតំ, ការណេ បន គហិតេ ផលំ គហិតមេវ ហោតីតិ តថា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អបិចេត្ថ អនាគតោ អទ្ធា អត្ថតោ សង្គហិតោ ឯវ យតោ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិអាទិនា អនាគតទ្ធសំគាហិតា ទេសនា បវត្តា, ចតុវោការវសេន វិញ្ញាណបច្ចយា នាមន្តិ វិសេសោ អត្ថិ. តស្មា ‘‘បញ្ចវោការវសេនា’’តិ វុត្តំ. តេហីតិ អវិជ្ជាសង្ខារេហិ អារម្មណភូតេហិ. អយំ វិបស្សនាតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេន ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្ស បវត្តវិបស្សនា. ន ឃដីយតីតិ ន សមិជ្ឈតិ. មហា…បេ… អភិនិវិដ្ឋោតិ ន ឃដនេ ការណមាហ, ហេដ្ឋា គហិតត្តា បាដិយេក្កំ សម្មសនីយំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

អទិដ្ឋេសូតិ អនវពុទ្ធេសុ. ចតុសច្ចស្ស អនុពោធេន ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន សក្កា ពុទ្ធេន ភវិតុ’’ន្តិ. ឥមិនាតិ មហាសត្តេន. តេតិ អវិជ្ជាសង្ខារា. ភវឧបាទានតណ្ហាវសេនាតិ ភវឧបាទានតណ្ហាទស្សនវសេន. ទិដ្ឋាវ ‘‘តំសហគតា’’តិ សមានយោគក្ខមត្តា. ន បរភាគំ ខនេយ្យ អត្តនា ឥច្ឆិតស្ស គហិតត្តា បរភាគេ អញ្ញស្ស អភាវតោ ច. តេនាហ ‘‘កស្សចិ នត្ថិតាយា’’តិ. បដិនិវត្តេសីតិ បដិសំហរិ. បដិនិវត្តនេ បន ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តទេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អភិន្នដ្ឋានន្តិ អខណិតដ្ឋានំ.

បច្ចយតោតិ ហេតុតោ, សង្ខារតោតិ អត្ថោ. ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតី’’តិអាទិនា ហេតុបរម្បរវសេន ផលបរម្បរាយ កិត្តមានាយ, កិម្ហិ នុ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតីតិ ច វិចារណាយ សង្ខារេ ខោ សតិ វិញ្ញាណស្ស វិសេសតោ ការណភូតោ សង្ខារោ អគ្គហិតោ, តតោ វិញ្ញាណំ បដិនិវត្តតិ នាម, ន សព្ពបច្ចយតោ. តេនេវាហ ‘‘នាមរូបេ ខោ សតិ វិញ្ញាណំ ហោតី’’តិ. កិំ នាម ហេត្ថ សហជាតាទិវសេនេវ បច្ចយភូតំ អធិប្បេតំ, ន កម្មូបនិស្សយវសេន បច្ចុប្បន្នវសេន អភិនិវេសស្ស ជោតិតត្តា. អារម្មណតោតិ អវិជ្ជាសង្ខារសង្ខាតអារម្មណតោ, អតីតភវសង្ខាតអារម្មណតោ. អតីតទ្ធបរិយាបន្នា ហិ អវិជ្ជាសង្ខារា. តតោ បដិនិវត្តមានំ វិញ្ញាណំ អតីតភវោបិ បដិនិវត្តតិ នាម. ឧភយម្បីតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ វិបស្សនាវិញ្ញាណម្បិ. នាមរូបំ ន អតិក្កមតីតិ បច្ចយភូតំ អារម្មណភូតញ្ច នាមរូបំ ន អតិក្កមតិ តេន វិនា អវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘នាមរូបតោ បរំ ន គច្ឆតី’’តិ. វិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស បច្ចយេ ហោន្តេតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេ នាមរូបស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ. នាមរូបេ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយេ ហោន្តេតិ នាមរូបេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បច្ចយេ ហោន្តេ. ចតុវោការបញ្ចវោការភវវសេន យថារហំ យោជនា វេទិតព្ពា. ទ្វីសុបិ អញ្ញមញ្ញំ បច្ចយេសុ ហោន្តេសូតិ បន បញ្ចវោការភវវសេន. ឯត្តកេនាតិ ឯវំ វិញ្ញាណនាមរូបានំ អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភវសេន បវត្តិយា. ជាយេថ វា ឧបបជ្ជេថ វាតិ ‘‘សត្តោ ជាយតិ ឧបបជ្ជតី’’តិ សមញ្ញា ហោតិ វិញ្ញាណនាមរូបវិនិមុត្តស្ស សត្តបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតស្ស ធម្មស្ស អភាវតោ. តេនាហ ‘‘ឥតោ ហី’’តិអាទិ. ឯតទេវាតិ ‘‘វិញ្ញាណំ នាមរូប’’ន្តិ ឯតំ ទ្វយមេវ.

អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហីតិ អបរាបរចុតិបដិសន្ធិទីបកេហិ ‘‘ចវតិ, ឧបបជ្ជតី’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ. បញ្ច បទានីតិ ‘‘ជាយេថ វា’’តិអាទីនិ បញ្ច បទានិ. ននុ តត្ថ បឋមតតិយេហិ ចតុត្ថបញ្ចមានិ អត្ថតោ អភិន្នានីតិ? សច្ចំ, វិញ្ញាណនាមរូបានំ អបរាបរុប្បត្តិទស្សនត្ថំ ឯវំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អបរាបរចុតិបដិសន្ធីហី’’តិ. ឯត្តាវតាតិ វុត្តមេវត្ថន្តិ យោ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ បទេន បុព្ពេ វុត្តោ, តមេវ យថាវុត្តមត្ថំ ‘‘យទិទ’’ន្តិអាទិនា និយ្យាតេន្តោ បុន វត្វា. អនុលោមបច្ចយាការវសេនាតិ បច្ចយធម្មទស្សនបុព្ពកបច្ចយុប្បន្នធម្មទស្សនវសេន. បច្ចយធម្មានញ្ហិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយភាវោ ឥទប្បច្ចយតា បច្ចយាការោ, សោ ច ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា វុត្តោ សង្ខារុប្បត្តិយា អនុលោមនតោ អនុលោមបច្ចយាការោ, តស្ស វសេន.

អាបតោតិ បរិខាគតឧទកតោ. ទ្វារសម្បត្តិយា តត្ថ វសន្តានំ បវេសននិគ្គមនផាសុតាយ ឧបភោគបរិភោគវត្ថុសម្បត្តិយា សរីរចិត្តសុខតាយ នគរស្ស មនុញ្ញតាតិ វុត្តំ ‘‘សមន្តា …បេ… រមណីយ’’ន្តិ. បុព្ពេ សុញ្ញភាវេន អរញ្ញសទិសំ ហុត្វា ឋិតំ ជនវាសំ ករោន្តេ នគរស្ស លក្ខណប្បត្តំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តំ អបរេន សមយេន ឥទ្ធញ្ចេវ អស្ស ផីតញ្ចា’’តិ.

‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ ច សុបរិសុទ្ធោ’’តិ វចនតោ តីហិ វិរតីហិ សទ្ធិំ បុព្ពភាគមគ្គោបិ អដ្ឋង្គិកវោហារំ លទ្ធុំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋង្គិកស្ស វិបស្សនាមគ្គស្សា’’តិ. វិបស្សនាយ ចិណ្ណន្តេតិ វិបស្សនាយ សញ្ចរិតតាយ តត្ថ តត្ថ តាយ វិបស្សនាយ តីរិតេ បរិយេសិតេ. លោកុត្តរមគ្គទស្សនន្តិ អនុមានាទិវសេន លោកុត្តរមគ្គស្ស ទស្សនំ. តថា ហិ និព្ពាននគរស្ស ទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ. ទិដ្ឋកាលោតិ អធិគមវសេន ទិដ្ឋកាលោ. មគ្គផលវសេន ឧប្បន្នា បរោបណ្ណាស អនវជ្ជធម្មា, បច្ចវេក្ខណញាណំ បន តេសំ វវត្ថាបកំ. យាបេត្វាតិ ចរាបេត្វា.

អវត្តមានកដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ កស្សចិ សន្តានេ អប្បវត្តនតោវ ឧប្បាទាទិវសេន វត្តមានវសេន. តថា ហិ ភគវា ‘‘អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស សញ្ជនេតា’’តិអាទិកេហិ ថោមិតោ. បុព្ពកេហិ មហេសីហិ បដិបន្នោ ហិ អរិយមគ្គោ ឥតរេហិ អន្តរា កេហិចិ អវឡញ្ជិតោតិ វុត្តំ ‘‘អវឡញ្ជនដ្ឋេន បុរាណមគ្គោ’’តិ. ឈានស្សាទេនាតិ ឈានសុខេន ឈានបីតិយា. សុភិក្ខំ បណីតធម្មាមតតាយ តិត្តិអាវហំ. បុប្ផិតំ ឧបសោភិតំ. យាវ ទសសហស្សចក្កវាឡេតិ វុត្តំ ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា’’តិ បរិច្ឆិន្នពុទ្ធខេត្តត្តា. តស្ស អត្ថិតាយ ហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ. ឯតស្មិំ អន្តរេតិ ឯតស្មិំ ឱកាសេ.

នគរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សម្មសសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ឆដ្ឋេ អស្សាតិ ភគវតោ. សណ្ហសុខុមធម្មបរិទីបនតោ សុខុមា. តីហិ លក្ខណេហិ អង្កិយត្តា តិលក្ខណាហតា, អនិច្ចាទិលក្ខណបរិទីបិនីតិ អត្ថោ. អរិយធម្មាធិគមស្ស ឧបនិស្សយភូតេន ហេតុនា សហេតុកា. តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ បាដិហារិយបញ្ញាយ ច អត្ថិតាយ បញ្ញវន្តោ ន កេវលំ អជ្ឈត្តិកអង្គសម្បត្តិយេវ, ពាហិរង្គសម្បត្តិបិ នេសមត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សិនិទ្ធានី’’តិអាទិ វុត្តំ. អព្ភន្តរន្តិ អជ្ឈត្តំ. បច្ចយសម្មសនន្តិ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយវីមំសំ.

អារម្ភានុរូបា អនុសន្ធិ យថានុសន្ធិ. ន គតាតិ ន សម្បត្តា. អសម្ភិន្នបទន្តិ អវោមិស្សកបទំ, អញ្ញត្ថ ឯវំ អនាគតំ វាក្យន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញត្ថ ហិ ឯវំ វុត្តំ នាម នត្ថី’’តិ. ឯវន្តិ ‘‘តេនហានន្ទា’’តិ ឯកវចនំ, ‘‘សុណាថ មនសិ ករោថា’’តិ ពហុវចនំ កត្វា វុត្តំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘តេនហានន្ទា’’តិ ឥធាបិ ពហុវចនមេវ កត្វា បឋន្តិ ‘‘សាធុ អនុរុទ្ធា’’តិអាទីសុ វិយ. ឧបធីតិ អធិប្បេតំ ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ. ឧប្បជ្ជតិ ឧប្បាទក្ខណំ ឧទយំ បដិលភតិ ‘‘បាកដភាវោ ឋិតិកោ, អត្តលាភោ ឧទយោ’’តិ. និវិសតិ និវេសំ ឱកាសំ បដិលភតិ. ឯកវារមេវ ហិ ឧប្បន្នមត្តស្ស ធម្មស្ស ទុព្ពលត្តេន ឱកាសេ វិយ បតិដ្ឋហនំ នត្ថិ, បុនប្បុនំ អារម្មណេ បវត្តមានំ និវិដ្ឋំ បតិដ្ឋិតំ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘និវិសតីតិ បុនប្បុនំ បវត្តិវសេន បតិដ្ឋហតី’’តិ.

បិយសភាវន្តិ បិយាយិតព្ពជាតិកំ. មធុរសភាវន្តិ ឥដ្ឋជាតិកំ. អភិនិវិដ្ឋាតិ តណ្ហាភិនិវេសេន ឱតិណ្ណា. សម្បត្តិយន្តិ ភវសម្បត្តិយំ. និមិត្តគ្គហណានុសារេនាតិ បដិពិម្ពគ្គហណានុសារេន. កណ្ណស្ស ឆិទ្ទបទេសំ រជតនាឡិកំ វិយ, កណ្ណពទ្ធំ បន បាមង្គសុត្តំ វិយ. តុង្គា ឧច្ចា ទីឃា នាសិកា តុង្គនាសា. ឯវំ លទ្ធវោហារំ អត្តនោ ឃានំ. ‘‘លទ្ធវោហារា’’តិ វា បាឋោ. តស្មិំ សតិ តុង្គា នាសា យេសំ តេ តុង្គនាសា. ឯវំ លទ្ធវោហារា សត្តា អត្តនោ ឃានន្តិ យោជនា វណ្ណសណ្ឋានតោ រត្តកម្ពលបដលំ វិយ. សម្ផស្សតោ មុទុសិនិទ្ធំ កិច្ចតោ សិនិទ្ធមធុររសទំ. សាលលដ្ឋិន្តិ សាលក្ខន្ធំ.

អទ្ទសំសូតិ បស្សិំសុ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘កំសេ’’តិ ឯវំ វុត្តំ អធិដ្ឋានវោហារេន.

សម្បត្តិន្តិ វណ្ណាទិគុណំ. អាទីនវន្តិ មរណគ្គតតោ.

សត្តុបានីយេនាតិ សត្តុំ បក្ខិបិត្វា អាលោលិតបានីយេន. ចត្តារិ បានានិ វិយ ចត្តារោ មគ្គា តណ្ហាបិបាសាវូបសមនតោ.

សម្មសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. នឡកលាបីសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ កស្មា បុច្ឆតីតិ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរោ សយំ តត្ថ និក្កង្ខោ សមានោ កស្មា បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. អជ្ឈាសយជាននត្ថន្តិ ឥទម្បិ តស្ស មហាសាវកស្ស បរចិត្តជាននេន អប្បាដិហីរំ សិយា, តេន តំ អបរិតុស្សន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វេ អគ្គសាវកាតិ សីលាទិគុណេហិ ឧត្តមសាវកាតិ អត្ថោ, ន ហិ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរោ អគ្គសាវកលក្ខណប្បត្តោ, អថ ខោ មហាសាវកលក្ខណប្បត្តោ. ឥទានេវ ខោ មយន្តិអាទិ ហេដ្ឋា បច្ចយុប្បន្នំ អនាលោឡេន្តេន ទស្សេត្វា ទេសនា អាហដា, ន អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាវសេន, ឥធ បន យេនាធិប្បាយេន តំ អាលោឡេត្វា និវត្តេត្វា កថិតំ មហាថេរេន, តមេវស្ស អធិប្បាយំ តេនេវ បកាសេតុកាមោ មហាកោដ្ឋិកត្ថេរោ អាហ ‘‘ឥទានេវ ខោ មយ’’ន្តិអាទិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ ថេរោ’’តិអាទិ.

ឯត្តកេ ឋានេតិ ‘‘កិំ នុ ខោ អាវុសោ’’តិអាទិនា បឋមារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘និរោធោ ហោតី’’តិ បទំ, ឯត្តកេ ឋានេ. អវិជ្ជាសង្ខារេ អគ្គហេត្វា ‘‘នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ទេសនាយ បវត្តត្តា ‘‘បច្ចយុប្បន្នបញ្ចវោការភវវសេន ទេសនា កថិតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ផលេ គហិតេ ការណំ គហិតមេវា’’តិ វិញ្ញាណេ គហិតេ សង្ខារា, តេសញ្ច ការណភូតា អវិជ្ជា គហិតា ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋា វិស្សជ្ជិតេសុ ទ្វាទសសុ បទេសូ’’តិ. ឯកេកស្មិន្តិ ឯកេកស្មិំ បទេ. តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេនាតិ ‘‘និរោធាយ ធម្មំ ទេសេសិ, និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតិ, និរោធា អនុបាទាវិនិមុត្តោ ហោតី’’តិ ឯវមាគតានំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វារានំ វសេន. ‘‘អដ្ឋារសហិ វត្ថូហី’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៤៦៨) វិយ ឥធ វត្ថុសទ្ទោ ការណបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ឆត្តិំសាយ ការណេហី’’តិ. បឋមោ អនុមោទនាវិធិ. ធម្មកថិកគុណោតិ វិបស្សនាវិសយោ អភេទោបចារេន វុត្តោ. សេសទ្វយេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទុតិយោ អនុមោទនា, តតិយំ អនុមោទនន្តិ អភិធេយ្យានុរូបំ វត្តព្ពំ. ទេសនាសម្បត្តិ កថិតា ‘‘និព្ពិទាយ…បេ… ធម្មំ ទេសេតី’’តិ វុត្តត្តា. សេក្ខភូមិ កថិតា ‘‘និព្ពិទាយ…បេ… បដិបន្នោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា. អសេក្ខភូមិ កថិតា ‘‘និព្ពិទា …បេ… អនុបាទាវិមុត្តោ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា.

នឡកលាបីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កោសម្ពិសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អដ្ឋមេ បរស្ស សទ្ទហិត្វាតិ បរស្ស វចនំ សទ្ទហិត្វា. តេនាហ ‘‘យំ ឯស ភណតិ, តំ ភូតន្តិ គណ្ហាតី’’តិ. បរបត្តិយោ ហិ ឯសោ បរនេយ្យពុទ្ធិកោ. យំ ការណន្តិ យំ អត្តនា ចិន្តិតវត្ថុ. រុច្ចតីតិ ‘‘ឯវមេតំ ភវិស្សតិ, ន អញ្ញថា’’តិ អត្តនោ មតិយា ចិន្តេន្តស្ស រុច្ចតិ. រុចិយា គណ្ហាតីតិ បរបត្តិយោ អហុត្វា សយមេវ តថា រោចេន្តោ គណ្ហាតិ. អនុស្សវោតិ ‘‘អនុ អនុ សុត’’ន្តិ ឯវំ ចិរកាលគតាយ អនុស្សុតិយា លព្ភមានំ ‘‘កថមិទំ សិយា, កស្មា ភូតមេត’’ន្តិ អនុស្សវេន គណ្ហាតិ. វិតក្កយតោតិ ‘‘ឯវមេតំ សិយា’’តិ បរិកប្បេន្តស្ស. ឯកំ ការណំ ឧបដ្ឋាតីតិ យថាបរិកប្បិតវត្ថុ ចិត្តស្ស ឧបដ្ឋាតិ. អាការបរិវិតក្កេនាតិ អត្តនា កប្បិតាការេនា តំ គណ្ហាតិ. ឯកា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘យថាបរិកប្បិតំ កិញ្ចិ អត្ថំ ឯវមេតំ, នាញ្ញថា’’តិ អភិនិវិសន្តស្ស ឯកោ អភិនិវេសោ ឧប្បជ្ជតិ. យាយស្សាតិ យាយ ទិដ្ឋិយា អស្ស បុគ្គលស្ស. និជ្ឈាយន្តស្សាតិ បច្ចក្ខំ វិយ និរូបេត្វា ចិន្តេន្តស្ស. ខមតីតិ តថា គហណក្ខមោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សោ…បេ… គណ្ហាតី’’តិ. ឯតានីតិ សទ្ធាទីនិ. តានិ ហិ សទ្ធេយ្យានំ វត្ថូនំ គហណហេតុភាវតោ ‘‘ការណានី’’តិ វុត្តានិ. ភវនិរោធោ និព្ពានន្តិ នវវិធោបិ ភវោ និរុជ្ឈតិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ អធិគតេតិ ភវនិរោធោ, និព្ពានំ. ស្វាយំ ភវោ បញ្ចក្ខន្ធសង្គហោ តព្ពិនិមុត្តោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធនិរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ. ភវនិរោធោ និព្ពានំ នាមាតិ ‘‘និព្ពានំ នាម ភវនិរោធោ’’តិ ឯស បញ្ហោ សេក្ខេហិបិ ជានិតព្ពោ, ន អសេក្ខេហេវ. ឥមំ ឋានន្តិ ឥមំ យាថាវការណំ.

សុដ្ឋុ ទិដ្ឋន្តិ ‘‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ មយា សុដ្ឋុ យាថាវតោ ទិដ្ឋំ, ភវស្ស បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋានំ, ភវនិរោធស្ស ច និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតដ្ឋានំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិដ្ឋត្តា. អនាគាមិផលេ ឋិតោ ហិ អនាគាមិមគ្គេ ឋិតោ ឯវ នាម ឧបរិមគ្គស្ស អនធិគតត្តាតិ វុត្តំ ‘‘អនាគាមិមគ្គេ ឋិតត្តា’’តិ. និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តម្បិ ថេរស្សេតំ ញាណំ ‘‘និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតី’’តិ វុត្តញាណំ វិយ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឯកូនវីសតិយា…បេ… បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ. ឯតេន ឯតំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណា វិយ ន ហោតិ សប្បទេសភាវតោតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឥធ ឧទបាននិទស្សនម្បិ សមត្ថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចវេក្ខណញាណេនាតិ អវសេសកិលេសានំ, និព្ពានស្សេវ វា បច្ចវេក្ខណញាណេន. ឧបរិ អរហត្តផលសមយោតិ ឧបរិ សិជ្ឈនតោ អរហត្តបដិលាភោ តថា អត្ថិ. ‘‘យេនាហំ តំ បរិយេសតោ និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ ជានាតិ.

កោសម្ពិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧបយន្តិសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ ឧទកវឌ្ឍនសមយេតិ សព្ពទិវសេសុ មហាសមុទ្ទស្ស អន្តោ មហន្តចន្ទកន្តមណិបព្ពតានំ ជុណ្ហសម្ផស្សេន បហតត្តា ជលាភិសន្ទនវសេន ឧទកស្ស វឌ្ឍនសមយេ. ឧបរិ គច្ឆន្តោតិ បកតិយា ឧទកស្ស តិដ្ឋដ្ឋានស្ស តតោ ឧបរិ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ឧបរិ យាបេតីតិ ឧទកំ តត្ថ ឧបរូបរិ វឌ្ឍេតិ. តថាភូតោ ច តំ ព្រូហេន្តោ បូរេន្តោតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘វឌ្ឍេតិ បូរេតីតិ អត្ថោ’’តិ. យស្មា បច្ចយធម្មា អត្តនោ ផលសមវាយបច្ចយេ ហោន្តេ តស្ស ឧបរិ ឋិតោ វិយ ហោតិ តស្ស អត្តនោ វសេ វត្តាបនតោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជា ឧបរិ គច្ឆន្តី’’តិ. បច្ចយភាវេន ហិ សា តថា វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘សង្ខារានំ បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កុណន្តី’’តិ. អបគច្ឆន្តោ យាយន្តោ. តេនាហ ‘‘ឱសរន្តោ’’តិ, អវឌ្ឍន្តោ បរិហីយមានោតិ អត្ថោ.

ឧបយន្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សុសិមសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ គរុកតោតិ គរុភាវហេតូនំ ឧត្តមគុណានំ មត្ថកប្បត្តិយា អនញ្ញសាធារណេន គរុការេន គរុកតោ. មានិតោតិ សម្មាបដិបត្តិយា មានិតោ. តាយ ហិ វិញ្ញូនំ មនាបតាតិ អាហ ‘‘មនេន បិយាយិតោ’’តិ. ចតុបច្ចយបូជាយ ច បូជិតោតិ ឥទំ អត្ថវចនំ. យទត្ថំ សំគីតិការេហិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតី’’តិអាទិនា ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ និក្ខិត្តំ, តស្ស អត្ថស្ស ឧល្លិង្គវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. អំសកូដតោតិ ឧត្តរាសង្គេន ឧភោ អំសកូដេ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតា ទក្ខិណអំសកូដតោ, ឧភយតោ វា អបនេន្តិ. បរិចិតគន្ថវសេន បណ្ឌិតបរិព្ពាជកោ, យតោ បច្ឆា វិសេសភាគី ជាតោ. វិចិត្តនយាយ ធម្មកថាយ កថនតោ ‘‘កវិសេដ្ឋោ’’តិ អាហំសុ.

តេជុស្សទោតិ មហាតេជោ. បុរេភត្តកិច្ចាទីនំ និយតភាវេន និយមមនុយុត្តោ. វិបស្សនាលក្ខណម្ហីតិ ញាណំ តត្ថ កថិតំ. ធម្មន្តិ តស្សំ តស្សំ បរិសាយំ ថេរស្ស អសម្មុខា ទេសិតំ ធម្មំ. អាហរិត្វា កថេតិ តថា វរស្ស ទិន្នត្តា.

កិញ្ចាបិ សុសិមោ បូរណាទយោ វិយ សត្ថុបដិញ្ញោ ន ហោតិ, តិត្ថិយេហិ បន ‘‘អយំ ព្រាហ្មណបព្ពជិតោ បញ្ញវា វេទង្គកុសលោ’’តិ គណាចរិយដ្ឋានេ ឋបិតោ, តថា ចស្ស សម្ភាវិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘អហំ សត្ថាតិ បដិជានន្តោ’’តិ, ន សស្សតទិដ្ឋិកត្តា. តថា ហេស ភគវតោ សម្មុខា ឧបគន្តុំ អសក្ខិ.

អញ្ញាតិ អរហត្តស្ស នាមំ អញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ចិណ្ណន្តេ បវត្តត្តា. តំ បវត្តិន្តិ យំ អញ្ញព្យាករណំ វុត្តំ, តំ សុត្វា. អស្ស សុសិមស្ស, បរមប្បមាណន្តិ ឧត្តមកោដិ. អាចរិយមុដ្ឋីតិ អាចរិយស្ស មុដ្ឋិកតធម្មោ.

អង្គសន្តតាយាតិ នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ វិទូរភាវេន ឈានង្គានំ វូបសន្តតាយ. និព្ពុតសព្ពទរថបរិឡាហតាយ ហិ តេសំ ឈានានំ បណីតតរភាវោ. អារម្មណសន្តតាយាតិ រូបបតិភាគវិគមេន សណ្ហសុខុមាទិភាវប្បត្តស្ស អារម្មណស្ស សន្តភាវេន. យទគ្គេន ហិ តេសំ ភាវនាតិសយសម្ភាវិតសណ្ហសុខុមប្បការានិ អារម្មណានិ សន្តានិ, តទគ្គេន ឈានង្គានំ សន្តតា វេទិតព្ពា. អារម្មណសន្តតាយ វា តទារម្មណធម្មានំ សន្តតា លោកុត្តរធម្មារម្មណាហិ បច្ចវេក្ខណាហិ ទីបេតព្ពា. អារុប្បវិមោក្ខាតិ អរូបជ្ឈានសញ្ញាវិមោក្ខា. បញ្ញាមត្តេនេវ វិមុត្តា, ន ឧភតោភាគវិមុត្តា. ធម្មានំ ឋិតតា តំសភាវតា ធម្មដ្ឋិតិ, អនិច្ចទុក្ខានត្តតា, តត្ថ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ អាហ ‘‘វិបស្សនាញាណ’’ន្តិ. ឯវមាហាតិ ‘‘បុព្ពេ ខោ, សុសិម, ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, បច្ឆា និព្ពានេ ញាណ’’ន្តិ ឯវមាទិ.

វិនាបិ សមាធិន្តិ សមថលក្ខណប្បត្តំ បុរិមសិទ្ធំ វិនាបិ សមាធិន្តិ វិបស្សនាយានិកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវន្តិ វុត្តាការេន. ន សមាធិនិស្សន្ទោ អនុបុព្ពវិហារា វិយ. ន សមាធិអានិសំសោ លោកិយាភិញ្ញា វិយ. ន សមាធិស្ស និប្ផត្តិ សព្ពភវគ្គំ វិយ. វិបស្សនាយ និប្ផត្តិ មគ្គោ វា ផលំ វាតិ យោជនា.

រូបាទីសុ ចេតេសុ តិណ្ណំ លក្ខណានំ បរិវត្តនវសេន ទេសនា តេបរិវដ្ដទេសនា. អនុយោគំ អារោបេន្តោតិ ននុ វុត្តំ, សុសិម, ឥទានិ អរហត្តាធិគមេន សព្ពសោ បច្ចយាការំ បដិវិជ្ឈិត្វា តត្ថ វិគតសម្មោហោតិ អនុយោគំ ករោន្តោ. បាកដករណត្ថន្តិ យថា ត្វំ, សុសិម, និជ្ឈានកោ សុក្ខវិបស្សកោ ច ហុត្វា អាសវានំ ខយសម្មសនេ សុប្បតិដ្ឋិតោ, ឯវមេតេបិ ភិក្ខូ, តស្មា ‘‘អបិ បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ’’តិអាទិនា ន តេ តយា អនុយុញ្ជិតព្ពាតិ.

សុសិមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មហាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.