៥. គហបតិវគ្គោ

១. បញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា

៤១. យតោតិ យស្មិំ កាលេ. អយញ្ហិ តោ-សទ្ទោ ទា-សទ្ទោ វិយ ឥធ កាលវិសយោ. តេនាហ ‘‘យទា’’តិ. ភយវេរចេតនាយោតិ ភាយិតព្ពដ្ឋេន ភយំ, វេរបសវនដ្ឋេន វេរន្តិ ច លទ្ធនាមា ចេតនាយោ. បាណាតិបាតាទយោ ហិ យស្ស បវត្តន្តិ, យញ្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តិយន្តិ, ឧភយេ សភយភេរវាតិ តេ ឯវ ភាយិតព្ពភយវេរជនកាវាតិ. សោតស្ស អរិយមគ្គស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ បដិបត្តិអធិគមោ សោតាបត្តិ, តទត្ថាយ តត្ថ បតិដ្ឋិតស្ស ច អង្គានិ សោតាបត្តិយង្គានិ, តទុភយំ សន្ធាយាហ ‘‘ទុវិធំ សោតាបត្តិយា អង្គ’’ន្តិ, សោតាបត្តិអត្ថំ អង្គន្តិ អត្ថោ. យំ បុព្ពភាគេតិ យំ សយំ សោតាបត្តិមគ្គផលបដិលាភតោ បុព្ពភាគេ តទត្ថាយ សំវត្តតិ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘សប្បុរិសសំសេវោ’’តិអាទិ. សប្បុរិសានំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយញាណសញ្ញាណជាតា បយិរុបាសនា, សទ្ធម្មស្សវនំ ចតុសច្ចធម្មស្សវនំ, យោនិសោ ឧបាយេន អនិច្ចាទិតោ មនសិ ករណំ យោនិសោ មនសិការោ, ឧស្សុក្កាបេន្តេន ធម្មស្ស និព្ពានស្ស អនុធម្មបដិបជ្ជនំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តីតិ ឯតានិ សោតាបត្តិយា អង្គានិ. អដ្ឋកថាយំ បន សោតាបត្តិអង្គន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ឯវំ អាគត’’ន្តិ វុត្តំ. ឋិតស្ស បុគ្គលស្ស អង្គំ. សោតាបន្នោ អង្គីយតិ ញាយតិ ឯតេនាតិ សោតាបន្នស្ស អង្គន្តិបិ វុច្ចតិ. ឥទំ បច្ឆា វុត្តំ អង្គំ. ទោសេហិ អារកាតិ អរិយោតិ អាហ ‘‘និទ្ទោសោ’’តិ. កថំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោតិអាទិនា កេនចិបិ អនុបារម្ភិយត្តា និរុបារម្ភោ. ញាណំ សន្ធាយ ‘‘និទ្ទោសោ’’តិ វុត្តំ, បដិច្ចសមុប្បាទំ សន្ធាយ ‘‘និរុបារម្ភោ’’តិ វទន្តិ. ឧភយម្បិ បន សន្ធាយ ឧភយំ វុត្តន្តិ អបរេ. បដិច្ចសមុប្បាទោ ឯត្ថ អធិប្បេតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អបរាបរំ ឧប្បន្នាយ វិបស្សនាបញ្ញាយា’’តិ. ន ហិ មគ្គញាណំ វិបស្សនាបញ្ញាតិ. សម្មា ឧបាយត្តា តស្ស បដិច្ចសមុប្បន្នេ យាថាវតោ ញាយតីតិ ញាយោ, បដិច្ចសមុប្បាទោ. ញាណំ បន ញាយតិ សោ ឯតេនាតិ ញាយោ.

តត្ថាតិ និរយេ. មគ្គសោតន្តិ មគ្គស្ស សោតំ. អាបន្នោតិ អធិគតោ. អបាយេសុ ឧប្បជ្ជនសង្ខាតោ វិនិបាតធម្មោ ឯតស្សាតិ វិនិបាតធម្មោ, ន វិនិបាតធម្មោ អវិនិបាតធម្មោ. បរំ អយនន្តិ អតិវិយ សវិសយេ អយិតព្ពំ ពុជ្ឈិតព្ពំ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិអត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អវស្សំ អភិសម្ពុជ្ឈនកោ’’តិ.

បាណាតិបាតកម្មការណាតិ បាណាតិបាតសង្ខាតស្ស បាបកម្មស្ស ករណហេតុ. វេរំ វុច្ចតិ វិរោធោ, តទេវ ភាយិតព្ពតោ ភយន្តិ អាហ ‘‘ភយំ វេរន្តិ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ. ឥទំ ពាហិរំ វេរំ នាម តស្ស វេរស្ស មូលភូតតោ វេរការបុគ្គលតោ ពហិភាវត្តា. តេនេវ ហិ តស្ស វេរការបុគ្គលស្ស ឧប្បន្នំ វេរំ សន្ធាយ ‘‘ឥទំ អជ្ឈត្តិកវេរំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តន្និស្សិតស្ស វេរស្ស មូលភូតា វេរការបុគ្គលចេតនា ឧប្បជ្ជតិ បហរិតុំ អសមត្ថស្សបីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ នេរយិកា និរយបាលេសុ បដិបហរិតុំ សក្កោន្តិ. និរយបាលស្ស ចេតនា ឧប្បជ្ជតីតិ ឯតេន ‘‘អត្ថិ និរយេ និរយបាលា’’តិ ទស្សេតិ. យំ បនេតំ ពាហិរវេរន្តិ យមិទំ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច ពាហិរំ វេរំ. បុគ្គលវេរន្តិ វុត្តំ អត្តកិច្ចំ សាធេតុំ អសក្កោន្តោ កេវលំ បរបុគ្គលេ ឧប្បន្នមត្តំ វេរន្តិ កត្វា. អត្ថតោ ឯកមេវ ‘‘ចេតសិក’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. សេសបទេសូតិ ‘‘អទិន្នាទានបច្ចយា’’តិអាទិនា អាគតេសុ សេសកោដ្ឋាសេសុ. អត្ថោ ភគ្គោតិ អត្ថោ ធំសិតោ. អធិគតេនាតិ មគ្គេន អធិគតេន. ‘‘អភិគតេនា’’តិបិ បាឋោ, អធិវុត្តេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អចលប្បសាទេនា’’តិ.

បញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា

៤២. ភិក្ខូនំ កថិតភាវមត្តមេវ វិសេសោតិ ឯតេន យា សត្ថារា ឯកច្ចានំ ទេសិតទេសនា, បុន តទញ្ញេសំ វេនេយ្យទមកុសលេន កាលន្តរេ តេនេវ ទេសិតា, សា ធម្មសំគាហកេហិ ‘‘មា នោ សត្ថុទេសនា សម្បដិគ្គហំ វិនា នស្សតូ’’តិ វិសុំ សង្គហំ អារោបិតាតិ ទស្សេតិ.

ទុតិយបញ្ចវេរភយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុក្ខសុត្តវណ្ណនា

៤៣. សមុទយនំ សមុទយោ, សមុទេតិ ឯតម្ហាតិ សមុទយោ, ឯវំ ឧភិន្នំ សមុទយានមត្ថតោបិ ភេទោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយាវ បច្ចយសមុទយោ. អារទ្ធវិបស្សកោ ‘‘ឥមញ្ច ឥមញ្ច បច្ចយសាមគ្គិំ បដិច្ច ឥមេ ធម្មា ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ បស្សន្តោ ‘‘បច្ចយសមុទយំ បស្សន្តោបិ ភិក្ខុ ខណិកសមុទយំ បស្សតី’’តិ វុត្តោ បច្ចយទស្សនមុខេន និព្ពត្តិក្ខណស្ស ទស្សនតោ. សោ បន ខណេ ខណេ សង្ខារានំ និព្ពត្តិំ បស្សិតុំ អារទ្ធោ ‘‘ឥមេហិ នាម បច្ចយេហិ និព្ពត្តតី’’តិ បស្សតិ. ‘‘សោ ខណិកសមុទយំ បស្សន្តោ បច្ចយំ បស្សតី’’តិ វទន្តិ. យស្មា បន បច្ចយតោ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សន្តោ ខណតោ តេសំ ឧទយទស្សនំ ហោតិ, ខណតោ ឯតេសំ ឧទយំ បស្សតោ បគេវ បច្ចយានំ សុគ្គហិតត្តា បច្ចយតោ ទស្សនំ សុខេន ឥជ្ឈតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បច្ចយសមុទយំ បស្សន្តោបី’’តិអាទិ. អត្ថង្គមទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. អច្ចន្តត្ថង្គមោតិ អប្បវត្តិ និរោធោ និព្ពានន្តិ. ភេទត្ថង្គមោតិ ខណិកនិរោធោ. តទុភយំ បុព្ពភាគេ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន បស្សន្តោ អញ្ញតរស្ស ទស្សនេ ឥតរទស្សនម្បិ សិទ្ធមេវ ហោតិ, បុព្ពភាគេ ច អារម្មណវសេន ខយតោ វយសម្មសនាទិកាលេ ភេទត្ថង្គមំ បស្សន្តោ អតិរេកវសេន អនុស្សវាទិតោ អច្ចន្តំ អត្ថង្គមំ បស្សតិ. មគ្គក្ខណេ បនារម្មណតោ អច្ចន្តអត្ថង្គមំ បស្សតិ, អសម្មោហតោ ឥតរម្បិ បស្សតិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘អច្ចន្តត្ថង្គមំ បស្សន្តោបី’’តិអាទិ. សមុទយត្ថង្គមំ និព្ពត្តិភេទន្តិ សមុទយសង្ខាតំ និព្ពត្តិំ អត្ថង្គមសង្ខាតំ ភេទញ្ច. និស្សយវសេនាតិ ចក្ខុស្ស សន្និស្សយវសេន បច្ចយំ កត្វា. អារម្មណវសេនាតិ រូបេ អារម្មណំ កត្វា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ មធុបិណ្ឌិកសុត្តដីកាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោតិ ‘‘ចក្ខុ រូបានិ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សង្គតិ សមាគមេ និព្ពត្តិ ផស្សោតិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិយា ផស្សោ’’តិ. តិណ្ណន្តិ ច បាកដបច្ចយវសេន វុត្តំ, តទញ្ញេបិ បន មនសិការាទយោ ផស្សបច្ចយា ហោន្តិយេវ. ឯវន្តិ តណ្ហាទីនំ អសេសវិរាគនិរោធក្កមេន. ភិន្នំ ហោតីតិ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អប្បដិសន្ធិយ’’ន្តិ.

ទុក្ខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. លោកសុត្តវណ្ណនា

៤៤. អយមេត្ថ វិសេសោតិ ‘‘អយំ លោកស្សា’’តិ សមុទយត្ថង្គមានំ វិសេសទស្សនំ. ឯត្ថ ចតុត្ថសុត្តេ តតិយសុត្តតោ វិសេសោ.

លោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ញាតិកសុត្តវណ្ណនា

៤៥. អញ្ញមញ្ញំ ទ្វិន្នំ ញាតីនំ គាមោ ញាតិកោតិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ ញាតកានំ គាមេ’’តិ. គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិ ឯវ កតោ អាវសថោ គិញ្ជកាវសថោ. សោ កិរ អាវាសោ យថា សុធាបរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា ឆាទេត្វា កតោ. តាទិសញ្ហិ ឆទនំ សន្ធាយ ភគវតា ឥដ្ឋកាឆទនំ អនុញ្ញាតំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាហិ កតេ មហាបាសាទេ’’តិ. តត្ថ ទ្វារពន្ធកវាដផលកាទីនិ បន ទារុមយានិយេវ. បរិយាយតិ អត្តនោ ផលំ បរិគ្គហេត្វា វត្តតីតិ បរិយាយោ, ការណន្តិ អាហ ‘‘ធម្មបរិយាយន្តិ ធម្មការណ’’ន្តិ, បរិយត្តិធម្មភូតំ វិសេសាធិគមស្ស ហេតុន្តិ អត្ថោ. ឧបេច្ច សុយ្យតិ ឯត្ថាតិ ឧបស្សុតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបស្សុតីតិ ឧបស្សុតិដ្ឋាន’’ន្តិ. អត្តនោ កម្មន្តិ យទត្ថំ តត្ថ គតោ, តំ បរិវេណសមជ្ជនកិរិយំ. បហាយាតិ អកត្វា. ឯវំ មហត្ថញ្ហិ វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា សុណន្តស្ស មហតោ អត្ថាយ សំវត្តតិ. ឯកង្គណំ អហោសីតិ សព្ពំ វិវដំ អហោសិ. តីសុ ហិ ភវេសុ សង្ខារគតំ បច្ចយុប្បន្នវសេន មនសិករោតោ ភគវតោ កិញ្ចិ អសេសេត្វា សព្ពម្បិ តំ ញាណមុខេ អាបាថំ ឧបគច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘យាវភវគ្គា ឯកង្គណំ អហោសី’’តិ. តន្តិវសេន តមត្ថំ វាចាយ និច្ឆារេន្តោ ‘‘វចសា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ’’តិ វុត្តោ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវសេន ច អត្ថំ អាហរិត្វា តេសំ និរោធេន វិវដ្ដស្ស អាហតត្តា ‘‘យថានុសន្ធិនា’’តិ វុត្តំ. អទ្ទស ញាណចក្ខុនា.

មនសា សជ្ឈាយំ ករោន្តោ ‘‘តុណ្ហីភូតោវ បគុណំ ករោន្តោ’’តិ វុត្តោ. បទានុបទន្តិ បទញ្ច អនុបទញ្ច. បុរិមញ្ហិ បទំ នាម, តទនន្តរំ អនុបទំ. ឃដេត្វា សម្ពន្ធំ កត្វា អវិច្ឆិន្ទិត្វា. បរិយាបុណាតីតិ អជ្ឈយតិ. អាធារប្បត្តន្តិ អាធារំ ចិត្តសន្តានប្បត្តំ អប្បមុដ្ឋំ គតត្តា អាធារប្បត្តំ នាម. ការណនិស្សិតោតិ លោកុត្តរធម្មស្ស ការណសន្និស្សិតោ. អាទិព្រហ្មចរិយកោតិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តទេវ អាទិព្រហ្មចរិយកំ. ធម្មបរិយាយាបេក្ខាយ បុល្លិង្គនិទ្ទេសោ. តីសុបិ ឥមេសូតិ តតិយចតុត្ថបញ្ចមេសុ តីសុ សុត្តេសុ.

ញាតិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤៦. នាមវសេនាតិ គោត្តនាមវសេន ច កិត្តិវសេន ច អបាកដោ, តស្មា ‘‘ជាតិវសេន ព្រាហ្មណោ’’តិ វុត្តំ.

អញ្ញតរព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា

៤៧. ឯវំលទ្ធនាមោតិ ‘‘ជាណុស្សោណី’’តិ ឯវំលទ្ធនាមោ រញ្ញោ សន្តិកា អធិគតនាមោ.

ជាណុស្សោណិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. លោកាយតិកសុត្តវណ្ណនា

៤៨. អាយតិំ ហិតំ តេន លោកោ ន យតតិ ន ឦហតីតិ លោកាយតំ. ន ហិ តំ លទ្ធិំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេន្តិ, កុតោ បយោគោ, តំ ឯតស្ស អត្ថិ, តត្ថ វា និយុត្តោតិ លោកាយតិកោ. បឋមសទ្ទោ អាទិអត្ថវាចកត្តា ជេដ្ឋវេវចនោតិ អាហ ‘‘បឋមំ លោកាយត’’ន្តិ. សាធារណវចនោបិ លោកសទ្ទោ វិសិដ្ឋវិសយោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ពាលបុថុជ្ជនលោកស្សា’’តិ. ឥត្តរភាវេន លកុណ្ឌកភាវេន តស្ស វិបុលាទិភាវេន ពាលានំ ឧបដ្ឋានមត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាយតំ មហន្ត’’ន្តិអាទិមាហ. បរិត្តន្តិ ខុទ្ទកំ. ឯកសភាវន្តិ ឯកំ សភាវំ. អវិបរិណាមធម្មតាយាតិ អាហ ‘‘និច្ចសភាវមេវាតិ បុច្ឆតី’’តិ. បុរិមសភាវេន នានាសភាវន្តិ បុរិមសភាវតោ ភិន្នសភាវំ. បច្ឆា ន ហោតីតិ បច្ឆា កិញ្ចិ ន ហោតិ សព្ពសោ សមុច្ឆិជ្ជនតោ. តេនាហ ‘‘ឧច្ឆេទំ សន្ធាយ បុច្ឆតី’’តិ. ឯកត្តន្តិ សព្ពកាលំ អត្តសម្ភវំ. តថា ចេវ គហណេន ទ្វេបិ វាទា សស្សតទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. នត្ថិ ន ហោតិ. បុថុត្តំ នានាសភាវំ, ឯករូបំ ន ហោតីតិ វា គហណេន ទ្វេបិ វាទា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយោតិ.

លោកាយតិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា

៤៩. សំសយុប្បត្តិ អាការទស្សនន្តិ ‘‘កស្មិំ សតិ កិំ ហោតី’’តិ ការណស្ស ផលស្ស ច បច្ចាមសនេន វិនា កេវលំ ឥទប្បច្ចយតាយ សំសយស្ស ឧប្បជ្ជនាការទស្សនំ. សមុទយតិ សមុទេតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

អរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយអរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា

៥០. ទ្វេបិ នយា ឯកតោ វុត្តាតិ ឥទំ ‘‘វិញ្ញាណេ សតិ នាមរូបំ ហោតី’’តិអាទិនា នវមេ វុត្តស្ស នយស្ស ‘‘អវិជ្ជាយ សតិ សង្ខារា ហោន្តី’’តិអាទិនា ទសមេ វុត្តនយេ អន្តោគធត្តា. នានត្តន្តិ បុរិមតោ នវមតោ ទសមស្ស នានត្តំ.

ទុតិយអរិយសាវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គហបតិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.