៤. កឡារខត្តិយវគ្គោ

១. ភូតសុត្តវណ្ណនា

៣១. អជិតមាណវេនាតិ សោឡសសុ ពាវរិយព្រាហ្មណបរិចារកេសុ ‘‘អជិតោ’’តិ លទ្ធនាមេន មាណវេន. សង្ខា វុច្ចតិ បញ្ញា, សង្ខាតា បរិញ្ញាតា ធម្មា យេសំ តេ សង្ខាតធម្មា, បដិវិទ្ធសច្ចា ខីណាសវា. សេក្ខា បន វិបាកស្ស អបរិញ្ញាតត្តា ‘‘សង្ខាតធម្មា’’តិ ន វុច្ចន្តិ. សេក្ខធម្មសមន្នាគមេន តេ សេក្ខា. តេ បន កាមំ បុគ្គលបដិលាភវសេន អនេកសហស្សាវ ហោន្តិ, ចតុមគ្គហេដ្ឋិមផលត្តយស្ស បន វសេន តំសមង្គិតាសាមញ្ញេន ន សត្តជនតោ ឧទ្ធន្តិ អាហ ‘‘សត្ត ជនេ’’តិ និយមេត្វា វិសេសេតិ. សំកិលេសវជ្ជំ, តតោ វា អត្តានំ វិយ វិនេយ្យលោកំ និបាតិ រក្ខតីតិ និបកោ, តស្ស ភាវោ នេបក្កំ, ញាណន្តិ អាហ ‘‘នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ សមន្នាគតត្តា និបកោ’’តិ.

‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្ស បញ្ហស្ស អត្ថោ’’តិ ចិន្តេន្តោ បញ្ហាយ កង្ខតិ នាម. ‘‘កថំ ព្យាករមានោ នុ ខោ សត្ថុ អជ្ឈាសយំ ន វិរោធេមី’’តិ ចិន្តេន្តោ អជ្ឈាសយំ កង្ខតិ នាម. សុជាននីយត្ថបរិច្ឆេទំ កត្វា ចិន្តនា ហេត្ថ ‘‘កង្ខា’’តិ អធិប្បេតា, ន វិចិកិច្ឆាតិ. បហីនវិចិកិច្ឆោ ហិ មហាថេរោ អាយស្មតោ អស្សជិមហាថេរស្ស សន្តិកេយេវ, វិចិននភូតំ កុក្កុច្ចសទិសំ បនេតំ វីមំសនមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បត្តំ អាទាយ ចរន្តោតិ បព្ពជិតភាវលក្ខណំ. ធម្មសេនាបតិភាវេន វា មម បត្តធម្មទេសនាវារំ អាទាយ ចរន្តោតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ជាតន្តិ យថារហំ បច្ចយតោ ឧប្បន្នំ, សង្ខតន្តិ អត្ថោ. បញ្ហព្យាករណំ ឧបដ្ឋាសីតិ បញ្ហស្ស ព្យាករណតា បដិភាសិ. ‘‘សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតី’’តិ បាឋោ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘បស្សន្តស្សា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. តំ ‘‘ភូតន្តិ…បេ… បដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា ន សមេតិ, តស្មា យថាទស្សិតបាឋោ ឯវ យុត្តោ. យាវ អរហត្តមគ្គា និព្ពិទាទីនំ អត្ថាយាតិ សមិតាបេក្ខធម្មវសា បទំ វទន្តិ. អាហារសម្ភវន្តិ បច្ចយហេតុកំ. សេក្ខបដិបទា កថិតា ‘‘និព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ វចនតោ. ឯស នយោ និរោធវារេបិ. និព្ពិទាតិ ករណេ បច្ចត្តវចនំ, វិរាគា និរោធាតិ ករណេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘សព្ពានិ ការណវចនានី’’តិ. អនុបាទាតិ អនុបាទាយ. ភូតមិទន្តិអាទិមាហ សព្ពសុត្តំ អាហច្ចភាសិតំ ជិនវចនមេវ ករោន្តោ.

ភូតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កឡារសុត្តវណ្ណនា

៣២. តស្ស ថេរស្ស នាមំ ជាតិសមុទាគតំ. និវត្តោតិ បុព្ពេ វដ្ដសោតស្ស បដិសោតំ គន្តុំ អារទ្ធោ, តំ អវិសហន្តោ អនុសោតមេវ គច្ឆន្តោ, តតោ និវត្តោ បរិក្លេសវិធមេ អសំសដ្ឋោ វិយុត្តោ ហោតិ. ឯត្ថ ចេតនាតិ វា អស្សាសោ. ហីនាយាវត្តនំ នាម កាមេសុ សាបេក្ខតាយ, តត្ថ ច និរបេក្ខតា តតិយមគ្គាធិគមេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តយោ មគ្គេ’’តិអាទិមាហ. សាវកបារមីញាណំ ថេរស្ស អរហត្តាធិគមេន និប្ផន្នំ, តស្មា តស្ស តំ ឧបរិមកោដិយា អស្សាសោ វុត្តោ. ឧគ្ឃាដិតាតិ វិវដា, វូបសមិតាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ អរហត្តប្បត្តិយំ. វិចិកិច្ឆាភាវន្តិ និព្ពេមតិកតំ.

ន ឯវំ ព្យាកតាតិ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិកា ឯវំ ឧត្តានកំ ន ព្យាកតា, បរិយាយេន បន ព្យាកតា. កេនចីតិ កេនចិបិ ការណេន. ឯវំ ឧត្តានកំ ព្យាករិស្សតិ.

តស្ស បច្ចយស្ស ខយាតិ តស្ស កម្មភវសង្ខាតស្ស បច្ចយស្ស អវិជ្ជាយ សហការិតាយំ សង្គហិតស្ស ខយា អនុប្បាទា និរោធា. ខីណស្មិន្តិ ខីណេ. អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេ ជាតិយា យថាវុត្តេ បច្ចយេ. ជាតិសង្ខាតំ ផលំ ខីណំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតន្តិ. វិទិតំ ញាតំ. អាជានាតិ ចតុសច្ចំ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ញាតំ អនតិក្កមិត្វាវ បដិវិជ្ឈតីតិ អញ្ញា អគ្គមគ្គោ. តទុបចារេន អគ្គផលំ ឥធ ‘‘អញ្ញា’’ នាម. បច្ចយោតិ ភវូបបត្តិយា បច្ចយោ បដិច្ចសមុប្បាទោ.

មេតិ មយា. អញ្ញាសិ អាការគ្គហណេន ចិត្តាចារំ ជានាតិ. តេនាតិ ភគវតា. ព្យាករណំ អនុមោទិតំ បញ្ហព្យាករណស្ស វិសយកតភាវតោ.

អយមស្ស វិសយោតិ អយំ វេទនា អស្ស សារិបុត្តត្ថេរស្ស សវិសយោ តត្ថ វិសយភាវេន បវត្តត្តា. កិញ្ចាបីតិ កិញ្ចាបិ សុខា វេទនា ឋិតិសុខា ទុក្ខា វេទនា វិបរិណាមសុខា, អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា. វិបរិណាមកោដិយាតិ អនិច្ចភាវេន សព្ពាវ វេទនា ទុក្ខា នាម. សុខបដិក្ខេបតោបិ ហិ សុខបីតិយា ផរណតាយ សុខាតិ តិក្ខមត្តេន វិបរិណាមទុក្ខាតិ វិបរិណាមតោ អភាវាធិគមេន សុខនិរោធក្ខណមត្តេន. តថា ហិ វុត្តំ បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘សុខាយ វេទនាយ អត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. សុខកាមោ ទុក្ខំ តិតិក្ខតិ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានញ្ហិ សុខវេទនុបរមោ ទុក្ខតោ ឧបដ្ឋាតិ, តស្មាយមត្ថោ វិយោគេន ទីបេតព្ពោ. ‘‘ទុក្ខា វិបរិណាមសុខា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តថាចាហ បបញ្ចសូទនិយំ ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ នត្ថិភាវោ សុខ’’ន្តិ. ទុក្ខវេទនុបរមោ ហិ វុត្តានំ សុខតោ ឧបដ្ឋាតិ ឯវាតិ វទន្តិ. តស្ស យោគស្ស វូបសមេន ‘‘អហោ សុខំ ជាត’’ន្តិ មជ្ឈត្តវេទនាយ ជាននភាវោ យាថាវតោ អវពុជ្ឈនំ សុខំ. អទុក្ខមសុខាបិ វេទនា វិជានន្តស្ស សុខំ ហោតិ តស្ស សុខុមតាយ វិញ្ញេយ្យភាវតោ. យថា រូបារូបធម្មានំ សលក្ខណតោ សាមញ្ញលក្ខណតោ ច សម្មទេវ អវពោធោ បរមំ សុខំ. តេនាហ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

អញ្ញាណទុក្ខាតិ អជាននភាវោ អទុក្ខមសុខាវេទនាយ ទុក្ខំ. សម្មា វិភាគជាននសភាវោ ញាណស្ស សម្ភវោ. ញាណសម្បយុត្តា ហិ ញាណូបនិស្សយា អទុក្ខមសុខា វេទនា បសត្ថាការា, យតោ សា ឥដ្ឋា ចេវ ឥដ្ឋផលា ចាតិ. អជាននភាវោតិ ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ទុក្ខន្តិ វិទិតោ’’តិ បាឡិ, អដ្ឋកថាយំ បន វិទិតន្តិ បទុទ្ធារោ កតោ, តំ អត្ថទស្សនមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វេទនាបរិច្ឆេទជាននេតិ ‘‘តិស្សោ ឥមា វេទនា’’តិ ឯវំ បរិច្ឆេទតោ ជាននេ. អញ្ញាសីតិ កទា អញ្ញាសិ? ឥមស្មិំ ទេសនាកាលេតិ វទន្តិ, បដិវេធកាលេតិ បន យុត្តំ. យថាបដិវិទ្ធា ហិ វេទនា ឥធ ថេរេន ទេសិតាតិ. ឥមិនា ការណេនាតិ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ វេទនានំ អនិច្ចតាយ ទុក្ខភាវជាននសង្ខាតេន ការណេន. តំនិមិត្តំ ហិស្ស វេទនាសុ តណ្ហា ន ឧប្បជ្ជតិ. អតិប្បបញ្ចោតិ អតិវិត្ថារោ. ទុក្ខស្មិំ អន្តោគធំ ទុក្ខបរិយាបន្នត្តា. ទុក្ខន្តិ សព្ពំ វេទយិតំ ទុក្ខំ សង្ខារទុក្ខភាវតោ. ញាតមត្តេតិ យាថាវតោ អវពុជ្ឈនមត្តេ. តណ្ហា ន តិដ្ឋតីតិ ន សន្តិដ្ឋតិ នប្បវត្តតិ.

កថំ វិមោក្ខាតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទេសុ វិមុត្តា. ហេតុម្ហិ ចេតំ និស្សក្កវចនន្តិ ហេតុអត្ថេន ករណវចនេន អត្ថមាហ ‘‘កតរេន វិមោក្ខេនា’’តិ. ករណត្ថេបិ វា ឯតំ និស្សក្កវចនន្តិ តថា វុត្តំ. អភិនិវេសោតិ វិបស្សនារម្ភោ. ពហិទ្ធាធម្មាបិ ទដ្ឋព្ពាយេវ សព្ពស្សបិ បរិញ្ញេយ្យស្ស បរិជានិតព្ពតោ. ញាណំ បវត្តេត្វា. តេតិ អជ្ឈត្តសង្ខារេ. វវត្ថបេត្វាតិ សលក្ខណតោ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ពហិទ្ធា ឱតារេតីតិ ពហិទ្ធាសង្ខារេសុ ញាណំ ឱតារេតិ. អជ្ឈត្តំ ឱតារេតីតិ អជ្ឈត្តសង្ខារេ សម្មសតិ. តត្រ តស្មិំ ចតុក្កេ. តេសំ វវត្ថានកាលេតិ តេសំ អជ្ឈត្តសង្ខារានំ វិបស្សនាកាលេ.

សព្ពុបាទានក្ខយាតិ សព្ពសោ ឧបាទានានំ ខយា. កាមំ ទិដ្ឋិសីលព្ពតអត្តវាទុបាទានានិ បឋមមគ្គេនេវ ខីយន្តិ, កាមុបាទានំ បន អគ្គមគ្គេនាតិ តស្ស វសេន ‘‘សព្ពុបាទានក្ខយា’’តិ វទន្តោ ថេរោ អត្តនោ អរហត្តបត្តិំ ព្យាករោតិ. តេនាហ ‘‘អាសវា នានុស្សវន្តី’’តិ. សតោតិ ឥមិនា សតិវេបុល្លប្បត្តិំ ទស្សេតិ. ចក្ខុតោ រូបេ សវន្តីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយំ តទនុគតមនោវិញ្ញាណវីថិយញ្ច រូបារម្មណា អាសវា បវត្តន្តីតិ. កិញ្ចាបិ តត្ថ កុសលាទីនម្បិ បវត្តិ អត្ថិ, កាមាសវាទយោ ឯវ វណតោ យូសំ វិយ បគ្ឃរណកអសុចិភាវេន សន្ទន្តិ, តថា សេសវារេសុ. តេនាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ, តស្មា តេ ឯវ ‘‘អាសវា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ហិ បគ្ឃរណកអសុចិម្ហិ និរុឡ្ហោ អាសវសទ្ទោ. ‘‘អត្តានំ នាវជានាមី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ឱមានបហានំ កថិត’’ន្តិ អាហ. តេន អាសវេសុ សមុទាយុបលក្ខណំ កថិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ សេយ្យមានាទិប្បហានេន វិនា ហីនមានំយេវ បជហតិ. បជាននាតិ ‘‘នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ វុត្តបជាននសម្បន្នោ ហោតីតិ.

សរូបភេទតោបីតិ ‘‘ចត្តារោ’’តិ ឯវំ បរិមាណបរិច្ឆេទតោបិ. ឥទំ ភគវា ទស្សេន្តោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទន្តិ ច ‘‘អយម្បិ ខោ’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយាហ.

អសម្ភិន្នាយ ឯវាតិ យថានិសិន្នាយ ឯវ, អវុដ្ឋិតាយ ឯវាតិ អត្ថោ. បុគ្គលថោមនត្ថន្តិ ទេសនាកុសលានំ អានន្ទត្ថេរាទីនំ បុគ្គលានំ បសំសនត្ថំ ឧក្កំសនត្ថំ. ធម្មថោមនត្ថន្តិ បដិបត្តិធម្មស្ស បសំសនត្ថំ. តេបីតិ អានន្ទត្ថេរាទយោ ភិក្ខូបិ. ធម្មបដិគ្គាហកា ភិក្ខូ. អត្ថេតិ សីលាទិអត្ថេ. ធម្មេតិ បាឡិធម្មេ.

អស្សាតិ ភគវតោ. អានុភាវំ ករិស្សតិ ‘‘ទិវសញ្ចេបិ ភគវា’’តិអាទិនា. នន្តិ សារិបុត្តត្ថេរំ. អហម្បិ តថេវ ថោមេស្សាមិ ‘‘សា ហិ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា. ឯវំ ចិន្តេសីតិ ឯវំ វក្ខមានេន ធម្មទាយាទទេសនាយ ចិន្តិតាការេន ចិន្តេសិ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ឯកជ្ឈាសយាយាតិ សមានាធិប្បាយាយ. មតិយាតិ បញ្ញាយ. អយំ ទេសនា អគ្គាតិ ភគវា ធម្មសេនាបតិំ គុណតោ ឯវំ បគ្គណ្ហាតីតិ កត្វា វុត្តំ.

បកាសេត្វាតិ គុណតោ បាកដំ បញ្ញាតំ កត្វា សព្ពសាវកេហិ សេដ្ឋភាវេ ឋបេតុកាមោ. ចិត្តគតិយា ចិត្តវសេន កាយស្ស បរិណាមនេន ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ កាយសមានគតិកត្តាធិដ្ឋានេន. កថំ បន កាយោ ទន្ធប្បវត្តិកោ លហុបរិវត្តេន ចិត្តេន សមានគតិកោ ហោតីតិ? ន សព្ពថា សមានគតិកោ. យថេវ ហិ កាយវសេន ចិត្តវិបរិណាមនេ ចិត្តំ សព្ពថា កាយេន សមានគតិកំ ហោតិ. ន ហិ តទា ចិត្តំ សភាវសិទ្ធេន អត្តនោ ខណេន អវត្តិត្វា ទន្ធវុត្តិកស្ស រូបធម្មស្ស ខណេន វត្តិតុំ សក្កោតិ, ‘‘ឥទំ ចិត្តំ អយំ កាយោ វិយ ហោតូ’’តិ បនាធិដ្ឋានេន ទន្ធគតិកស្ស កាយស្ស អនុវត្តនតោ យាវ ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បត្តិ ហោតិ, តាវ កាយគតិអនុលោមេនេវ ហុត្វា សន្តានវសេន បវត្តមានំ ចិត្តំ កាយគតិយា បរិណាមិតំ នាម ហោតិ, ឯវំ ‘‘អយំ កាយោ ឥទំ ចិត្តំ វិយ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋានេន បគេវ សុខលហុសញ្ញាយ សម្បាទិតត្តា អភាវិតិទ្ធិបាទានំ វិយ ទន្ធំ អវត្តិត្វា យថា លហុកតិបយចិត្តវារេហេវ ឥច្ឆិតដ្ឋានប្បតិ ហោតិ, ឯវំ បវត្តរូបតា វិញ្ញាយតីតិ.

អធិប្បាយានុរូបមេវ តស្ស ភគវតោ ថោមនាយ កតត្តា. ឥទំ នាម អត្ថជាតំ ភគវា បុច្ឆិស្សតីតិ បុព្ពេ មយា អវិទិតំ អបស្សំ. អាសយជាននត្ថន្តិ ‘‘ឯវំ ព្យាករោន្តេន សត្ថុ អជ្ឈាសយោ គហិតោ ហោតី’’តិ ឯវំ សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ. ទុតិយំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ភគវា បឋមំ បញ្ហំ អនុមោទិ ទុតិយំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តេនេវ បឋមបញ្ហវិស្សជ្ជនស្ស សម្បដិច្ឆិតភាវតោ.

ឯតំ អហោសីតិ ឯតំ បរិវិតក្កនំ អហោសិ. អស្សាតិ កឡារខត្តិយស្ស ភិក្ខុនោ. ធម្មេ ទហតីតិ ធម្មធាតុ, សាវកបារមីញាណំ, សាវកវិសយេ ធម្មេ ទហតិ យាថាវតោ អជិតេ កត្វា ឋបេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ធម្មធាតូ’’តិអាទិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកមេវ វិសយេ. គោចរធម្មេតិ គោចរភូតេ ញេយ្យធម្មេ.

កឡារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៣. ញាណមេវ ញាណវត្ថុ សម្បត្តីនំ ការណភាវតោ. ចតូសូតិ ចតុសច្ចស្ស ពោធនវសេន វុត្តេសុ ចតូសុ ញាណេសុ. បឋមន្តិ ‘‘ជរាមរណេ ញាណ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ ញាណំ, យេន ធារណបរិចយមនសិការវសេន បវត្តំ សព្ពំ គណ្ហិ. សន្និចយញាណមយំ សវនមយំ នាមត្វេវ វេទិតព្ពំ. សភាវតោ បច្ចយតោ ចស្ស បរិគ្គណ្ហនញាណំ សម្មសនញាណំត្វេវ វេទិតព្ពំ. ជរាមរណសីសេន ចេត្ថ ជរាមរណវន្តោវ ធម្មា គហិតា. បដិវេធញាណន្តិ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនញាណំ. ឥមិនា ធម្មេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. ឥមស្ស ហិ ធម្មស្ស អធិគមហេតុ អយំ អរិយោ អតីតានាគតេ នយេនបិ ចតុសច្ចធម្មេ អភិសម្ពុជ្ឈតិ. មគ្គញាណមេវ បន អតីតានាគតេ នយនសទិសំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គញាណធម្មេន វា’’តិ ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ ‘‘អកាលិក’’ន្តិ សមត្ថិតំ ហោតិ.

ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋេនាតិ ធម្មចក្ខុភូតេន ញាណចក្ខុនា អសម្មោហបដិវេធវសេន បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋេន. បញ្ញាយ វិទិតេនាតិ មគ្គបញ្ញាយ តថេវ វិទិតេន. យស្មា តថា ទិដ្ឋំ វិទិតំ សព្ពសោ បត្តំ មហាឧបាយោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរិយោគាឡ្ហេនា’’តិ. ទិដ្ឋេនាតិ វា ទស្សនេន, ធម្មំ បស្សិត្វា ឋិតេនាតិ អត្ថោ. វិទិតេនាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ វិទិត្វា បាកដានិ កត្វា ឋិតេន. អកាលិកេនាតិ ន កាលន្តរវិបាកទាយិនា. បត្តេនាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ បត្វា ឋិតត្តា ធម្មំ បត្តេន. បរិយោគាឡ្ហេនាតិ ចតុសច្ចធម្មេ បរិយោគាហិត្វា ឋិតេន. អតីតានាគតេ នយំ នេតីតិ អតីតេ ច អនាគតេ ច នយំ នេតិ ហរតិ បេសេតិ. ឥទំ បន បច្ចវេក្ខណញាណស្ស កិច្ចំ, សត្ថារា បន មគ្គញាណំ អតីតានាគតេ នយនសទិសំ កតំ តំមូលកត្តា. អតីតមគ្គស្ស ហិ បច្ចវេក្ខណំ នាម ហោតិ, តស្មា មគ្គញាណំ នយនសទិសំ កតំ នាម ហោតិ, បច្ចវេក្ខណញាណេន បន នយំ នេតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. យថា បន តេន នយំ នេតិ. តំ អាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ខោ កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច នយនុប្បាទនំ នយញាណស្សេវ បវត្តិវិសេសោ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចវេក្ខណញាណស្ស កិច្ច’’ន្តិ. កិញ្ចាបិ ‘‘ឥមិនាតិ មគ្គញាណធម្មេន វា’’តិ វុត្តំ, ទុវិធំ បន មគ្គផលញាណំ សម្មសនញាណបច្ចវេក្ខណាយ មូលការណំ, ន នយនស្សាតិ ទុវិធេន ញាណធម្មេនាតិ ន ន យុជ្ជតិ. តថា ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាតត្តា មគ្គផលសង្ខាតស្ស វា ធម្មស្ស សច្ចបដិវេធសម្បយោគំ គតត្តា ‘‘នយនំ ហោតូ’’តិ តេន ‘‘ឥមិនា ធម្មេនា’’តិ ញាណស្ស វិសយភាវេន ញាណសម្បយោគេន តទញាតេនាតិ ច អត្ថោ ន ន យុជ្ជតិ. អនុអយេតិ ធម្មញាណស្ស អនុរូបវសេន អយេ ពុជ្ឈនញាណេ ទិដ្ឋានំ អទិដ្ឋានយនតោ អទិដ្ឋស្ស ទិដ្ឋតាយ ញាបនតោ ច. តេនាហ ‘‘ធម្មញាណស្ស អនុគមនេ ញាណ’’ន្តិ. ខីណាសវស្ស សេក្ខភូមិ នាម អគ្គមគ្គក្ខណោ. កស្មា បនេតំ ឯវំ វុត្តន្តិ ចេ? ‘‘ឯវំ ជរាមរណំ បជានាតី’’តិអាទិនា វត្តមានវសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា.

ញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា

៣៤. សត្តរីតិ ត-ការស្ស រ-ការាទេសំ វុត្តំ. សត្តតិសទ្ទេន វា សមានត្ថោ សត្តរិសទ្ទោ. ព្យញ្ជនរុចិវសេន ព្យញ្ជនំ ភណន្តីតិ ព្យញ្ជនភាណកា. តេនាហ ‘‘ពហុព្យញ្ជនំ កត្វា’’តិអាទិ. តិដ្ឋតិ តត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋិតិ, បច្ចុប្បន្នលក្ខណស្ស ធម្មស្ស ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ. អថ វា ធម្មោតិ ការណំ, បច្ចយោតិ អត្ថោ. ធម្មស្ស យោ ឋិតិសភាវោ, សោវ ធម្មតោ អញ្ញោ នត្ថីតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយោ. តត្ថ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. តេនាហ អាយស្មា ធម្មសេនាបតិ – ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤). តថា ចាហ ‘‘បច្ចយាការេ ញាណ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ធម្មានន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ. បវត្តិដ្ឋិតិការណត្តាតិ បវត្តិសង្ខាតាយ ឋិតិយា ការណត្តា. ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិអាទិនា អទ្ធត្តយេ អន្វយព្យតិរេកវសេន បវត្តិយា ឆព្ពិធស្ស ញាណស្ស. ខយោ នាម វិនាសោ, សោវ ភេទោតិ. វិរជ្ជនំ បលុជ្ជនំ. និរុជ្ឈនំ អន្តរធានំ. ឯកេកស្មិន្តិ ជរាមរណាទីសុ ឯកេកស្មិំ. បុព្ពេ ‘‘យថាភូតញាណ’’ន្តិ តរុណវិបស្សនំ អាហ. តស្មា ឥធាបិ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ វិបស្សនាតិ គហេត្វា ‘‘វិបស្សនាបដិវិបស្សនា កថិតា’’តិ វុត្តំ.

ទុតិយញាណវត្ថុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៣៥. ទេសនំ ឱសាបេសីតិ យថារទ្ធកថំ ឋបេសិ. តត្ថ និសិន្នស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស លទ្ធិយា ភិន្ទនវសេន ឧបរិ កថេតុកាមោ. ពុទ្ធានញ្ហិ ទេសនាវារំ បច្ឆិន្ទាបេត្វា បុច្ឆិតុំ សមត្ថោ នាម កោចិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិគតិកស្ស ឱកាសទានត្ថ’’ន្តិ. ទុប្បញ្ហោ ឯសោ សត្តូបលទ្ធិយា បុច្ឆិតត្តា. សត្តូបលទ្ធិវាទបទេនាតិ ‘‘សត្តោ ជីវោ ឧបលព្ភតី’’តិ ឯវំ បវត្តទិដ្ឋិទីបកបទវសេន. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ. ទិដ្ឋិ-សទ្ទោ បន ទ្វយសង្គហិតោ, ព្រហ្មចរិយវាសោ បន បរមត្ថតោ អរិយមគ្គភាវនាតិ អាហ ‘‘អរិយមគ្គវាសោ’’តិ. អយំ ទិដ្ឋីតិ អនញ្ញេ សរីរជីវាតិ ទិដ្ឋិ. ‘‘ជីវោ’’តិ ច ជីវិតមេវ វទន្តិ. វដ្ដន្តិ ទុវិធំ វដ្ដំ. និរោធេន្តោតិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទេន្តោ. សមុច្ឆិន្ទន្តោតិ អប្បវត្តិយំ បាបនេន ឧបច្ឆិន្ទន្តោ. តទេតំ មគ្គេន និរោធេតព្ពំ វដ្ដំ និរុជ្ឈតីតិ យោជនា. ‘‘អយំ សត្តោ វិនាសំ អភាវំ បត្វា សព្ពសោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ឯវំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា គហិតាការស្ស សម្ភវេ សច្ចភាវេ សតិ. ន ហោតីតិ សាត្ថកោ ន ហោតិ.

គច្ឆតីតិ សរីរតោ និក្ខមិត្វា គច្ឆតិ. វិវដ្ដេន្តោតិ អប្បវត្តិំ ករោន្តោតិ អត្ថោ. វិវដ្ដេតុំ ន សក្កោតិ និច្ចស្ស អប្បវត្តិំ បាបេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. មិច្ឆាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋិំ វិជ្ឈតិ អសមាហិតបុគ្គលសេវនវសេន តថា បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន ច បជហិតព្ពាបជហនវសេន សម្មាទិដ្ឋិំ វិជ្ឈតិ. វិសូកមិវាតិ កណ្ឌកោ វិយ. ន កេវលំ អននុវត្តកោវ, អថ ខោ វិរោធោបិ ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា បវត្តនធម្មតាយ វិញ្ញាបនតោ. វិរូបំ ពីភច្ឆំ ផន្ទិតំ វិប្ផន្ទិតំ. បណ្ណបុប្ផផលបល្លវានំ អវត្ថុភូតោ តាលោ ឯវ តាលាវត្ថុ ‘‘អសិវេ សិវា’’តិ វោហារោ វិយ. កេចិ បន ‘‘តាលវត្ថុកតានី’’តិ បឋន្តិ, អវត្ថុភូតតាយ តាលោ វិយ កតានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយា’’តិ. អនុអភាវន្តិ វិនាសំ.

អវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឥតិ វាតិ ឯវំ វា. ជរាមរណស្ស ចេវ ជរាមរណសាមិកស្ស ច ខណវសេន យោ វទេយ្យ. អវិសារទធាតុកោ បុច្ឆិតុំ អច្ឆេកតាយ មង្កុភាវេន ជាតោ. តេនាហ ‘‘បុច្ឆិតុំ ន សក្កោតី’’តិ.

ទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. នតុម្ហសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ន តុម្ហាកន្តិ កាយស្ស អនត្តនិយភាវទស្សនមេវ បនេតន្តិ យា តស្ស អនត្តនិយតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ ន អត្តនិយំ, បរកិយំ នាម សិយាតិ, តម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នាបិ អញ្ញេស’’ន្តិ អាហ. នយិទំ បុរាណកម្មមេវាតិ ‘‘ឥទំ កាយោ’’តិ វុត្តសរីរំ បុរាណកម្មមេវ ន ហោតិ. ន ហិ កាយោ វេទនាសភាវោ. បច្ចយវោហារេនាតិ ការណោបចារេន. អភិសង្ខតន្តិអាទិ នបុំសកលិង្គវចនំ. បុរិមលិង្គសភាគតាយាតិ ‘‘បុរាណមិទំ កម្ម’’ន្តិ ឯវំ វុត្តបុរិមនបុំសកលិង្គសភាគតាយ. អញ្ញមញ្ញាភិមុខេហិ សមេច្ច បច្ចយេហិ កតោ អភិសង្ខតោតិ អាហ ‘‘បច្ចយេហិ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ. អភិសញ្ចេតយិតន្តិ តថា អភិសង្ខតត្តសង្ខាតេន អភិមុខភាវេន ចេតយិតំ បកប្បិតំ, បវត្តិតន្តិ អត្ថោ. ចេតនាវត្ថុកោតិ ចេតនាហេតុកោ. វេទនិយន្តិ វេទនាយ ហិតំ វត្ថារម្មណភាវេន វេទនាយ បច្ចយភាវតោ. តេនាហ ‘‘វេទនិយវត្ថូ’’តិ.

នតុម្ហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៣៨. យញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ អដ្ឋានេ. តេន ចេតនាយ វិយ បកប្បានានុសយានម្បិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា វក្ខមានំយេវ អវិសិដ្ឋំ អារម្មណភាវំ ជោតេតិ. កាមំ តីសុបិ បទេសុ ‘‘បវត្តេតិ’’ឥច្ចេវ អត្ថោ វុត្តោ, វត្តនត្ថោ បន ចេតនាទីនំ យថាក្កមំ ចេតយនបកប្បនានុសយនរូបោ វិសិដ្ឋដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា គហិតា កម្មវិញ្ញាណស្ស បច្ចយនិទ្ធារណមេតន្តិ. តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បា គហិតា យថារហន្តិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋសុបិ ហិ លោភសហគតចិត្តេសុ តណ្ហាកប្បោ, តត្ថ ចតូស្វេវ ទិដ្ឋិកប្បោតិ. កាមំ អនុសយា លោកិយកុសលចេតនាសុបិ អនុសេន្តិយេវ, អកុសលេសុ បន បវត្តិ បាកដាតិ ‘‘ទ្វាទសន្នំ ចេតនាន’’ន្តិ វុត្តំ. សហជាតកោដិយាតិ ឥទំ បច្ចុប្បន្នាបិ កាមរាគាទយោ អនុសយាវ វុច្ចន្តិ តំសទិសតាយាតិ វុត្តំ. ន ហិ កាលភេទេន លក្ខណប្បភេទោ អត្ថីតិ. អនាគតា ឯវ ហិ កាមរាគាទយោ និប្បរិយាយតោ ‘‘អនុសយា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. បច្ចយុប្បន្នោ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘អារម្មណំ បច្ចយោ’’តិ. កម្មវិញ្ញាណស្ស ឋិតត្ថន្តិ កម្មវិញ្ញាណស្សេវ បវត្តិយា. តស្មិំ បច្ចយេ សតីតិ តស្មិំ ចេតនាបកប្បនានុសយសញ្ញិតេ បច្ចយេ សតិ បតិដ្ឋា វិញ្ញាណស្ស ហោតិ. សន្តានេ ផលទានសមត្ថតាយេវ ហោតីតិ ‘‘បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មិំ បតិដ្ឋិតេ’’តិ វុត្តំ. សន្និដ្ឋាបកចេតនាវសេន វិរុឡ្ហេតិ. បតិដ្ឋិតេតិ ហិ ឥមិនា កម្មស្ស កតភាវោ វុត្តោ, ‘‘វិរុឡ្ហេ’’តិ ឥមិនា ឧបចិតភាវោ. តេនាហ ‘‘កម្មំ ជវាបេត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ បុរេតរំ ឧប្បន្នាហិ កម្មចេតនាហិ លទ្ធបច្ចយត្តា ពលប្បត្តាយ សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ កម្មវិញ្ញាណំ លទ្ធបតិដ្ឋំ វិរុឡ្ហមូលញ្ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘និព្ពត្តមូលេ ជាតេ’’តិ. តថា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វិបាកំ ទេន្តំ អនន្តរេ ជាតិវសេន ទេតិ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មន្តិ.

តេភូមកចេតនាយាតិ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនាយ. អប្បវត្តនក្ខណោតិ ឥធ បវត្តនក្ខណោ ជាយមានក្ខណោ. ន ជាយមានក្ខណោ អប្បវត្តនក្ខណោ ន កេវលំ ភង្គក្ខណោ អប្បហីនានុសយស្ស អធិប្បេតត្តា. អប្បហីនកោដិយាតិ អសមុច្ឆិន្នភាវេន. តទិទំ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនាសុ អប្បវត្តមានាសុ អនុសយានំ សហជាតកោដិអាទិនា បវត្តិ នាម នត្ថិ, វិបាកាទីសុ អប្បហីនកោដិយា បវត្តតិ ករោន្តស្ស អភាវតោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. អវារិតត្តាតិ បដិបក្ខេតិ អវារិតព្ពត្តា. បច្ចយោវ ហោតិ វិញ្ញាណស្ស ឋិតិយា.

បឋមទុតិយវារេហិ វដ្ដំ ទស្សេត្វា តតិយវារេ ‘‘នោ ចេ’’តិអាទិនា វិវដ្ដំ ទស្សិតន្តិ ‘‘បឋមបទេ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា និវត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និវត្តាតិ អករណតោ អប្បវត្តិយា អបគតា. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ និវត្តាតិ យោជនា. វុត្តប្បការេសូតិ ‘‘តេភូមកវិបាកេសូ’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេសុ.

ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឯត្ថ ចេតនាបកប្បនានំ បវត្តនវសេន ធម្មបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោតិ ‘‘ចេតេតីតិ តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា គហិតា’’តិអាទិនយោ ឥធេវ ហោតីតិ ទស្សិតោ. ចតស្សោតិ បដិឃទ្វយមោហមូលសមាគតា ចតស្សោ អកុសលចេតនា. ចតូសុ អកុសលចេតនាសូតិ យថាវុត្តាសុ ឯវ ចតូសុ អកុសលចេតនាសុ, ឥតរា បន ‘‘ន បកប្បេតី’’តិ ឥមិនា បដិក្ខេបេន និវត្តាតិ. សុត្តេ អាគតំ វារេត្វាតិ ‘‘នោ ច បកប្បេតី’’តិ ឯវំ បដិក្ខេបវសេន សុត្តេ អាគតំ វជ្ជេត្វា. ‘‘ន បកប្បេតី’’តិ ហិ ឥមិនា អដ្ឋសុ លោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតកោដិយា បវត្តអនុសយោ និវត្តិតោ តេសំ ចិត្តានំ អប្បវត្តនតោ, តស្មា តំ ឋានំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. បុរិមសទិសោវ បុរិមនយេសុ វុត្តនយេន គហេតព្ពោ ធម្មបរិច្ឆេទត្តា.

តទប្បតិដ្ឋិតេតិ សមាសភាវតោ វិភត្តិលោបោ, សន្ធិវសេន ទ-ការាគមោ, តស្ស អប្បតិដ្ឋិតំ តទប្បតិដ្ឋិតំ, តស្មិំ តទប្បតិដ្ឋិតេតិ ឯវមេត្ថ សមាសបទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ តតិយវារេ អរហត្តមគ្គស្ស កិច្ចំ កថិតំ សព្ពសោ អនុសយនិព្ពត្តិភេទនតោ. ខីណាសវស្ស កិច្ចករណន្តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ សព្ពសោ វេទនាទីនំ បដិក្ខេបភាវតោ. នវ លោកុត្តរធម្មាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយា អនុសយសមុគ្ឃាដនតោ មគ្គានន្តរានិ ផលានិ, តទុភយារម្មណញ្ច និព្ពានន្តិ. វិញ្ញាណស្សាតិ កម្មវិញ្ញាណស្ស. បុនព្ភវសីសេន អនន្តរភវសង្គហិតំ នាមរូបំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វា គហិតន្តិ អាហ ‘‘បុនព្ភវស្ស ច អន្តរេ ឯកោ សន្ធី’’តិ. ភវជាតីនន្តិ ឯត្ថ ‘‘ទុតិយភវស្ស តតិយភវេ ជាតិយា’’តិ ឯវំ បរម្បរវសេន គហេតព្ពំ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិគហណេន បន នានន្តរិយតោ កម្មភវោ គហិតោ, ជាតិហេតុផលសិទ្ធិបេត្ថ វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ចេតេតិ នោ ច បកប្បេតិ, អថ ខោ អនុសេតី’’តិ ឯវំ ភគវតា ទុតិយនយេ បុព្ពភាគេ ភវនិព្ពត្តកកុសលាកុសលាយូហនំ, បកប្បនញ្ច វិនាបិ ភវេសុ ទិដ្ឋាទីនវស្ស យោគិនោ អនុសយបច្ចយា វិបស្សនាចេតនាបិ បដិសន្ធិជនកា ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ កុសលាកុសលស្ស អប្បវត្តិ ចេបិ, តទា វិជ្ជមានតេភូមកវិបាកាទិធម្មេសុ អប្បហីនកោដិយា អនុសយិតកិលេសប្បច្ចយា ភវវជ្ជស្ស កម្មវិញ្ញាណស្ស បតិដ្ឋិតតា ហោតីតិ ទស្សនត្ថញ្ច វុត្តោ. ‘‘ន ចេតេតិ បកប្បេតិ អនុសេតី’’តិ អយំ នយោ ន គហិតោ ចេតនំ វិនា បកប្បនស្ស អភាវតោ.

ចេតនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៣៩. វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធីតិ ហេតុផលសន្ធិ វិញ្ញាណគ្គហណេន កម្មវិញ្ញាណស្ស គហិតត្តា. នាមរូបំ បន វិបាកនាមរូបមេវាតិ បាកដមេវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទុតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. តតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា

៤០. រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ. តេន ចេត្ថ ភវត្តយំ សង្គណ្ហាតិ ឆឡារម្មណបរិយាបន្នត្តា. តស្សេវ ភវត្តយស្ស បត្ថនា បណិធានាទិវសេន នតិ នាម. អាគតិម្ហិ គតីតិ បច្ចុបដ្ឋានវសេន អភិមុខំ គតិ បវត្តិ ឯតស្មាតិ អាគតិ, កម្មាទិនិមិត្តំ. តស្មិំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស គតិ បវត្តិ និព្ពត្តិ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អាគតេ’’តិអាទិ. ចុតូបបាតោតិ ចវនំ ចុតិ, មរណំ. ឧបបជ្ជនំ និព្ពត្តិ, ឧបបាតោ. ចុតិតោ ឧបបាតោ បុនរុប្បាទោ. តេនាហ ‘‘ឯវំ វិញ្ញាណស្សា’’តិអាទិ. ឥតោតិ និព្ពត្តភវតោ. តត្ថាតិ បុនព្ភវសង្ខាតេ អាយតិភវេ. ឯកោវ សន្ធីតិ ឯកោ ហេតុផលសន្ធិ ឯវ កថិតោ.

តតិយចេតនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កឡារខត្តិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.