៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. លិង្គេន អចេលកោតិ បព្ពជិតលិង្គេន អចេលកោ. តេន អចេលកចរណេន អចេលោ, ន និច្ចេលតាមត្តេនាតិ ទស្សេតិ. នាមេនាតិ គោត្តនាមេន កស្សបោតិ. ទេសេតិ បវេទេតិ សំសយវិគមនំ ឯតេនាតិ ទេសោ, និច្ឆយហេតូតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ ទេស’’ន្តិអាទិ. សោ ហិ សំសយវិគមនំ ករោតីតិ ការណំ. ឱកាសន្តិ អវសំសន្ទនបទេសំ. តេនាហ ‘‘ខណំ កាល’’ន្តិ. អន្តរឃរំ អន្តោនិវេសនំ. អន្តរេ ឃរានិ ឯតស្សាតិ អន្តរឃរំ, អន្តោគាមោ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ. ឥតិ ភគវា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារេតិ. តេនាហ ‘‘យំ ឥច្ឆសី’’តិ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ, កស្សប, តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបន្តោបិ បុច្ឆសិ, យំ អាកង្ខសិ, តមេវ បុច្ឆាតិ អត្ថោ.

‘‘យាវតតិយំ បដិក្ខិបី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តតិយម្បិ ខោ’’តិអាទិនា បាឋេន ភវិតព្ពំ. សោ បន នយវសេន សំខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យេន ការណេន ភគវា អចេលកស្ស តិក្ខត្តុំ យាចាបេត្វា ចស្ស បញ្ហំ កថេសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. គារវជននត្ថំ យាវតតិយំ បដិក្ខិបិ តញ្ច ធម្មស្ស សុស្សូសាយ. ធម្មគរុកា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ. សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ យាវតតិយំ យាចាបេតីតិ វិភត្តិវិបរិណាមវសេន សាធារណតោ បទំ យោជេត្វា បុន ‘‘ឯត្តកេន កាលេនា’’តិ កស្សបស្ស វសេន យោជេតព្ពំ.

មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ភណីតិ បុនវចនវសេន កិរិយាបទំ វទតិ. មា ឯវំ ភណិ, កថេសីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥតិ ភគវា អវោចា’’តិ បន សង្គីតិការវចនំ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជមានទុក្ខំ, តេន កតំ នាម តស្ស ការណស្ស បុព្ពេ តេនេវ កម្មស្ស ឧបចិតត្តាតិ អយំ នយោ អនវជ្ជោ. ទិដ្ឋិគតិកោ បន បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ និច្ចំ ការកវេទកលក្ខណំ អត្តានំ បរិកប្បេត្វា តស្ស វសេន ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆតីតិ ភគវា ‘‘មា ហេវ’’ន្តិ អវោច, តេនាហ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច យទិ ពាហិរកេហិ បរិកប្បិតោ អត្តា នាម កោចិ អត្ថិ, សោ ច និច្ចោ, តស្ស និព្ពិការតាយ, បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ, ហិតេ ច វត្តនត្ថំ ឧបទេសោ ច និប្បយោជនោ សិយា អត្តវាទិនោ. កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ? វិការាភាវតោ. ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ, តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវនពន្ធោ ឯវ អត្តវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពន្ធាភាវតោ. ជាតិអាទីនញ្ច អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ. អថ បន ‘‘ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច. យស្ស វសេនាយំ កិរិយាវោហារោ’’តិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ. តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា, តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ, តស្មា តទត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ. កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា. អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ. តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាបត្តីតិ ពន្ធវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតេវាយំ អត្តវាទោ. តេនាហ ‘‘អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ. បរតោតិ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកេ បរស្មិំ តិវិធេបិ នយេ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អធិច្ច យទិច្ឆាយ កិញ្ចិ ការណំ កស្សចិ វា បុព្ពំ វិនា សមុប្បន្នំ. តេនាហ ‘‘អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. កស្មា ឯវមាហាតិ ឯវំ វក្ខមានោតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ អចេលស្ស. អយន្តិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. សោធេន្តោតិ សយំ វិសុទ្ធំ កត្វា បុច្ឆិតមត្ថំ ឯវ អត្តនោ បុច្ឆាយ សុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ. លទ្ធិយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ មិច្ឆាគហណស្ស បដិសេធនត្ថាយ.

សោ ករោតីតិ សោ កម្មំ ករោតិ. សោ បដិសំវេទយតីតិ ការកវេទកានំ អនញ្ញត្តទស្សនបរំ ឯតំ, ន បន កម្មកិរិយាផលានំ បដិសំវេទនានំ សមានកាលតាទស្សនបរំ. ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ. ខោតិ អវធារណេ. ‘‘សោ ឯវា’’តិ ទស្សិតោ. អនិយតាទេសា ហិ ឯតេ និបាតា. អាទិតោតិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ. ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តិ. សញ្ញាវិបល្លាសតោ ហិ ចិត្តវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសតោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, តេនាហ ‘‘ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតី’’តិ. ឯវំ សតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសានំ ព្រូហិតោ មិច្ឆាភិនិវេសោ, យទិទំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិ. តស្មា បដិនិស្សជ្ជេតុំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សយំកតំ…បេ… ឯតំ បរេតី’’តិ. វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ អវិសេសតោ អត្ថីតិ ច វុត្តត្តា. សស្សតំ សស្សតគាហំ ទីបេតិ បរេសំ បកាសេតិ, តថាភូតោ ច សស្សតំ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតីតិ. តស្សាតិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. តំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតទស្សនំ. ឯតំ សស្សតគ្គហណំ. បរេតិ ឧបេតិ. តេនាហ ‘‘ការកញ្ច…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឯកមេវ គណ្ហន្តន្តិ សតិបិ វត្ថុភេទេ អយោនិសោ ឧប្បជ្ជនេន ឯកមេវ កត្វា គណ្ហន្តំ.

ឥធ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ បទេ. ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវាតិអាទិនា ហេត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ យោជនា – ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតីតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ មុទុកេ ឧច្ឆេទវិបល្លាសេ បឋមុប្បន្នេ សតិ បច្ឆា ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ការកោតិ កម្មស្ស ការកោ. តេន កតន្តិ កម្មការកេន កតំ. កម្មុនា ហិ ផលស្ស វោហារោ អភេទោបចារកត្តា. ឯវន្តិ ទិដ្ឋិសហគតា វេទនា សាតសភាវា កិលេសបរិឡាហាទិនា សបរិស្សយា សឧបាយាសា, ឯវំ. ‘‘បគេវ ឥតរេ’’តិ វុត្តវេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស. ‘‘វុត្តនយេន យោជេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តំ យោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិមាហ. ឧច្ឆេទន្តិ សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ, វិភវន្តិ អត្ថោ. អសតោ ហិ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទោ. យថា ហេតុផលភាវេន បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ សតិបិ ឯកសន្តានបរិយាបន្នានំ ភិន្នសន្តតិបតិតេហិ វិសេសេ ហេតុផលានំ បរមត្ថតោ អវិនាភាវត្តា ភិន្នសន្តានបតិតានំ វិយ អច្ចន្តភេទសន្និដ្ឋានេន នានត្តនយស្ស មិច្ឆាគហណំ ឧច្ឆេទាភិនិវេសស្ស ការណំ. ឯវំ ហេតុផលភូតានំ ធម្មានំ វិជ្ជមានេបិ សភាវភេទេ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ ឯកត្តនយេន អច្ចន្តាភេទគហណម្បិ ការណមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តស្សា’’តិ វុត្តំ បាឡិយំ. សន្តានវសេន ហិ វត្តមានេសុ ខន្ធេសុ ឃនវិនិព្ភោគាភាវេន ឯកត្តគហណនិពន្ធនោ សត្តគ្គាហោ, សត្តស្ស ច អត្ថិភាវគ្គាហនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទគ្គាហោ, យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវាយំ វិជ្ជតិយេវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ ‘‘ឧច្ឆេទ’’ន្តិ វុត្តំ. វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ. សោ បន មំសចក្ខុបញ្ញាចក្ខូនំ ទស្សនបថាតិក្កមោយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាសសទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោតិ. សភាវវិគមោ សភាវាបគមោ វិភវោ. យោ ហិ និរុទយវិនាសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេន តិដ្ឋតិ.

ឯតេ តេតិ វា យេ ឥមេ តយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ច បុដ្ឋេន មយា ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា, ‘‘អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា ច បដិក្ខិត្តា សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតា អន្តា, តេ ឧភោ អន្តេតិ យោជនា. អថ វា ឯតេ តេតិ យត្ថ បុថូ អញ្ញតិត្ថិយា អនុបចិតញាណសម្ភារតាយ បរមគម្ភីរំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ អប្បជានន្តា សស្សតុច្ឆេទេ និមុគ្គា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន វិសហន្តិ, ឯតេ តេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ យោជនា. ទេសេតីតិ បឋមំ តាវ អនញ្ញសាធារណេ បដិបត្តិធម្មេ ញាណានុភាវេន មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ, ករុណានុភាវេន ទេសនាធម្មេ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតិ. ឯត្ថ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ការណតោ…បេ… និទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតីតិ យោជនា. ការណតោ ផលំ ទីបិតន្តិ យោជនា, អភិធេយ្យានុរូបញ្ហិ លិង្គវចនានិ ហោន្តិ. អស្សាតិ ផលស្ស. ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ, អញ្ញទត្ថុ បដិក្ខិត្តោ ហេតុផលមត្តតាទស្សនតោ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធគហណតោតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯតេ តេ, កស្សប…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ ឯត្តកេន តាវ បទេន. សេសបញ្ហាតិ ‘‘សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកា សេសា ចត្តារោ បញ្ហា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ហោ បាឡិយំ សរូបេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ ន ឧទ្ធតោ. បដិសេធិតា ហោន្តីតិ តតិយបញ្ហោ, តាវ បឋមទុតិយបញ្ហបដិក្ខេបេនេវ បដិក្ខិត្តោ, សោ ហិ បញ្ហោ វិសុំ វិសុំ បដិក្ខេបេន ឯកជ្ឈំ បដិក្ខេបេន ច. តេនាហ ‘‘ឧភោ…បេ… បដិក្ខិត្តោ’’តិ. ឯត្ថ ច យស្ស អត្តា ការកោ វេទកោ វា ឥច្ឆិតោ, តេន វិបរិណាមធម្មោ អត្តា អនុញ្ញាតោ ហោតិ. តថា ច សតិ អនុបុព្ពធម្មប្បវត្តិយា រូបាទិធម្មានំ វិយ, សុខាទិធម្មានំ វិយ ចស្ស បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បាទវន្តតា អាបជ្ជតិ. ឧប្បាទេ ច សតិ អវស្សំភាវី និរោធោតិ អនវកាសា និច្ចតាតិ. តស្ស ‘‘សយំកត’’ន្តិ បឋមបញ្ហបដិក្ខេបោ បច្ឆា ចេ អត្តនោ និរុឡ្ហស្ស សមុទយោ ហោតីតិ បុព្ពេ វិយ អនេន ភវិតព្ពំ, បុព្ពេ វិយ វា បច្ឆាបិ. សេសបញ្ហាតិ តតិយបញ្ហាទយោ. តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោតិ ឯវញ្ច តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ វេទិតព្ពោ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា សតតំ សមិតំ បច្ចយាយត្តស្ស ទីបនេន ទុក្ខស្ស អធិច្ចសមុប្បន្នតា បដិក្ខិត្តា, តតោ ឯវ តស្ស អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.៣៩-៤០; មហាវ. ១; ឧទា. ១).

យំ បរិវាសំ សមាទិយិត្វា បរិវសតីតិ យោជនា. វចនសិលិដ្ឋតាវសេនាតិ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ យាចន្តេន តេន វុត្តវចនសិលិដ្ឋតាវសេន. គាមប្បវេសនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន នាតិទិវាបដិក្កមនំ, នវេសិយាទិគោចរតា, សព្រហ្មចារីនំ កិច្ចេសុ ទក្ខតាទិ, ឧទ្ទេសាទីសុ តិព្ពច្ឆន្ទតា, តិត្ថិយានំ អវណ្ណភណនេ អត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, តិត្ថិយានំ វណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ វណ្ណភណនេ អត្តមនតាតិ (មហាវ. ៨៧) ឥមេសំ សង្គហោ. អដ្ឋ វត្តានីតិ ឥមានិ អដ្ឋ តិត្ថិយវត្តានិ បូរេន្តេន. ឯត្ថ ច នាតិកាលេន គាមប្បវេសនា តត្ថ វិសុទ្ធកាយវចីសមាចារេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នាតិទិវាបដិក្កមនន្តិ ឥទមេកំ វត្តំ.

អយមេត្ថ បាឋោតិ ឯតស្មិំ កស្សបសុត្តេ អយំ បាឋោ. អញ្ញត្ថាតិ សីហនាទសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០២-៤០៣). ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វាតិ យថា សុវណ្ណំ និឃំសិត្វា អធិករណិយា កោដ្ដេត្វា និទ្ទោសមេវ គយ្ហតិ, ឯវំ បរិវាសវត្តចរណេន ឃំសិត្វា សុទ្ធភាវវីមំសនេន កោដ្ដេត្វា សុទ្ធោ ឯវ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥធ គយ្ហតិ. តិព្ពច្ឆន្ទតន្តិ សាសនំ អនុបវិសិត្វា ព្រហ្មចរិយវាសេ តិព្ពច្ឆន្ទតំ ទឡ្ហតរាភិរុចិតំ. អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសីតិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ឯកំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាយ ឧបនិស្សយាភាវតោ. គណេ និសីទិត្វាតិ ភិក្ខូ អត្តនោ សន្តិកេ បត្តាសនវសេន គណេ និសីទិត្វា.

អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.