២. អាហារវគ្គោ

១. អាហារសុត្តវណ្ណនា

១១. អាហរន្តីតិ អានេន្តិ ឧប្បាទេន្តិ, ឧបត្ថម្ភេន្តីតិ អត្ថោ. និព្ពត្តាតិ បសុតា. ភូតា នាម យស្មា តតោ បដ្ឋាយ លោកេ ជាតវោហារោ បដិសន្ធិគ្គហណតោ បន បដ្ឋាយ យាវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តោ, តាវ សម្ភវេសិនោ, ឯស តាវ គព្ភសេយ្យកេសុ ភូតសម្ភវេសិវិភាគោ, ឥតរេសុ បន បឋមចិត្តាទិវសេន វុត្តោ. សម្ភវ-សទ្ទោ ចេត្ថ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន បសូតិបរិយាយោ, ឥតរេសំ វសេន ឧប្បត្តិបរិយាយោ. បឋមចិត្តបឋមឥរិយាបថក្ខណេសុ ហិ តេ សម្ភវំ ឧប្បត្តិំ ឯសន្តិ ឧបគច្ឆន្តិ នាម, ន តាវ ភូតា ឧបបត្តិយា ន សុប្បតិដ្ឋិតត្តា, ភូតា ឯវ សព្ពសោ ភវេសនាយ សមុច្ឆិន្នត្តា. ន បុន ភវិស្សន្តីតិ អវធារណេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតិ. យោ ច ‘‘កាលឃសោ ភូតោ’’តិអាទីសុ ភូត-សទ្ទស្ស ខីណាសវវាចិតា ទដ្ឋព្ពា. វា-សទ្ទោ ចេត្ថ សម្បិណ្ឌនត្ថោ ‘‘អគ្គិនា វា ឧទកេន វា’’តិអាទីសុ វិយ.

យថាសកំ បច្ចយភាវេន អត្តភាវស្ស បឋបនមេវេត្ថ អាហារេហិ កាតព្ពអនុគ្គហោ ហោតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វចនភេទោ…បេ… ឯកោ យេវា’’តិ. សត្តស្ស ឧប្បន្នធម្មានន្តិ សត្តស្ស សន្តានេ ឧប្បន្នធម្មានំ. យថា ‘‘វស្សសតំ តិដ្ឋតី’’តិ វុត្តេ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតិយាតិ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយាតិ អត្ថោ, សា បន អវិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘អវិច្ឆេទាយា’’តិ. អនុប្បពន្ធធម្មុប្បត្តិយា សត្តសន្តានោ អនុគ្គហិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទាយា’’តិ. ឯតានីតិ ឋិតិអនុគ្គហបទានិ. ឧភយត្ថ ទដ្ឋព្ពានិ ន យថាសម្ពន្ធតោ.

វត្ថុគតា ឱជា វត្ថុ វិយ តេន សទ្ធិំ អជ្ឈោហរិតព្ពតំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘អជ្ឈោហរិតព្ពកោ អាហារោ’’តិ, និព្ពត្តិតឱជំ បន សន្ធាយ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតី’’តិ វក្ខតិ. ឱឡារិកតា អប្បោជតាយ ន វត្ថុនោ ថូលតាយ កថិនតាយ វា, តស្មា យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បរិត្តា ឱជា ហោតិ, តំ ឱឡារិកំ. សប្បាទយោ ទុក្ខុប្បាទកតាយ ឱឡារិកា វេទិតព្ពា. វិសាណាទីនំ តិវស្សឆឌ្ឌិតានំ បូតិភូតត្តា មុទុកតាតិ វទន្តិ. តរច្ឆខេឡតេមិតតាយ បន តថាភូតានំ តេសំ មុទុកតា. ធម្មសភាវោ ហេស. សសានំ អាហារោ សុខុមោ តរុណតិណសស្សខាទនតោ. សកុណានំ អាហារោ សុខុមោ តិណពីជាទិខាទនតោ. បច្ចន្តវាសីនំ អាហារោ សុខុមោ មាសមុគ្គកុរាទិភោជនត្តា. តេសន្តិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ. សុខុមោត្វេវាតិ ន កិញ្ចិ ឧបាទាយ, អថ ខោ សុខុមោឥច្ចេវ និដ្ឋំ បត្តោ តតោ បរមសុខុមស្ស អភាវតោ.

វត្ថុវសេន បនេត្ថ អាហារស្ស ឱឡារិកសុខុមតា វុត្តា, សា ចស្ស អប្បោជមហោជតាហិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. បរិស្សយន្តិ ខុទាវសេន ឧប្បន្នំ វិហិំសំ សរីរទរថំ. វិនោទេតីតិ វត្ថុ តស្ស វិនោទនមត្តំ ករោតិ. ន បន សក្កោតិ បាលេតុន្តិ សរីរំ យាបេតុំ នប្បហោតិ និរោជត្តា. ន សក្កោតិ បរិស្សយំ វិនោទេតុំ អាមាសយស្ស អបូរណតោ.

ឆព្ពិធោបីតិ ឥមិនា កស្សចិ ផស្សស្ស អនវសេសិតព្ពតមាហ. ទេសនក្កមេនេវេត្ថ ផស្សាទីនំ ទុតិយាទិតា, ន អញ្ញេន ការណេនាតិ អាហ ‘‘ទេសនានយោ ឯវ ចេសា’’តិអាទិ. មនសោ សញ្ចេតនា ន សត្តស្សាតិ ទស្សនត្ថំ មនោគហណំ យថា ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ, ចេតោវិមុត្តិ ចា’’តិ អាហ ‘‘មនោសញ្ចេតនាតិ ចេតនាវា’’តិ. ចិត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ ចិត្តមេវ. ឯករាសិំ កត្វាតិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វិភាគំ អកត្វា, សាមញ្ញេន គហិតាតិ អត្ថោ. តត្ថ លព្ភមានំ ឧបាទិណ្ណកាទិវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាហារត្ថំ ន សាធេន្តីតិ តាទិសស្ស អាហារស្ស អនាហរណតោ. តទាបីតិ ភិជ្ជិត្វា វិគតកាលេបិ. ឧបាទិណ្ណកាហារោតិ វុច្ចន្តីតិ កេចិ. ឥទំ បន អាចរិយានំ ន រុច្ចតិ តទា ឧបាទិណ្ណករូបស្សេវ អភាវតោ. បដិសន្ធិចិត្តេនេវ សហជាតាតិ លក្ខណវចនមេតំ, សព្ពាយបិ កម្មជរូបបរិយាបន្នាយ ឱជាយ អត្ថិភាវស្ស អវិច្ឆេទប្បវត្តិសម្ភវទស្សនត្ថោ. សត្តមាតិ ឧប្បន្នទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ សត្តមទិវសាបិ. រូបសន្តតិំ បាលេតិ បវេណិឃដនវសេន. អយមេវាតិ កម្មជឱជា. កម្មជឱជំ បន បដិច្ច ឧប្បន្នឱជា អកម្មជត្តា អនុបាទិណ្ណអាហារោត្វេវ វេទិតព្ពោ. អនុបាទិណ្ណកា ផស្សាទយោ វេទិតព្ពាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. លោកុត្តរា ផស្សាទយោ កថន្តិ អាហ ‘‘លោកុត្តរា បន រុឡ្ហីវសេន កថិតា’’តិ. យស្មា តេសំ កុសលានំ ឧបេតបរិយាយោ នត្ថិ, តស្មា វិបាកានំ ឧបាទិណ្ណបរិយាយោ នត្ថេវាតិ អនុបាទិណ្ណបរិយាយោបិ រុឡ្ហីវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘អាហារាតិ បច្ចយា’’តិ វុត្តត្តា យទិ បច្ចយដ្ឋោ អាហារដ្ឋោតិអាទិនា ចោទេតិ, អថ កស្មា ឥមេ ឯវ ចត្តារោ វុត្តាតិ អថ កស្មា ចត្តារោវ វុត្តា. ឥមេ ឯវ ច វុត្តាតិ យោជនា. វិសេសប្បច្ចយត្តាតិ ឯតេន យថា អញ្ញេ បច្ចយធម្មា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយាវ ហោន្តិ, ឥមេ បន តថា ច ហោតិ អញ្ញថា ចាតិ សមានេបិ បច្ចយត្តេ អតិរេកបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘អាហារាតិ វុត្តា’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទានិ តំ អតិរេកបច្ចយតំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសបច្ចយោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិសេសប្បច្ចយោ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ ឧបថម្ភកភាវតោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘រូបារូបានំ ឧបថម្ភកត្តេន ឧបការកា ចត្តារោ អាហារា អាហារបច្ចយោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦០៨; បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា). ឧបថម្ភកត្តញ្ហិ សតីបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ អាហារជរូបសមុដ្ឋានករូបាហារស្ស ច ហោតិ, អសតិ បន ឧបថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបថម្ភកត្តំ បធានំ. ជនយមានោបិ ហិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបថម្ភយមានោ ឯវ ជនេតីតិ ឧបថម្ភកភាវោ ឯវ អាហារភាវោ. វេទនាយ ផស្សោ វិសេសបច្ចយោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា. ‘‘ចេតនា តិវិធំ ភវំ ជនេតី’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ បន វចនតោ នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ វិសេសបច្ចយោ. ន ហិ ឱក្កន្តវិញ្ញាណាភាវេ នាមរូបស្ស អត្ថិ សម្ភវោ. យថាហ ‘‘វិញ្ញាណញ្ច ហិ, អានន្ទ, មាតុកុច្ឆិស្មិំ ន ឱក្កមិស្សថ, អបិ នុ ខោ នាមរូបំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ សមុច្ចិស្សថា’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១១៥). វុត្តមេវត្ថំ សុត្តេន សាធេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវំ យទិបិ បច្ចយត្ថោ អាហារត្ថោ, វិសេសបច្ចយត្តា បន ឥមេវ អាហារាតិ វុត្តាតិ តំ នេសំ វិសេសបច្ចយតំ អវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘កោ បនេត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មុខេ ឋបិតមត្តោ ឯវ អសង្ខាទិតោ, តត្តកេនាបិ អព្ភន្តរស្ស អាហារស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. សុខវេទនាយ ហិតោ សុខវេទនីយោ. សព្ពថាបីតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិវសេន. យត្តកា ផស្សស្ស បការភេទា, តេសំ វសេន សព្ពប្បការោបិ ផស្សាហារោ យថារហំ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ, អនាហារកោ នត្ថិ.

សព្ពថាបីតិ ឥធាបិ ផស្សាហារេ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តិសន្តតិវសេនាតិ កាយទសកំ ភាវទសកំ វត្ថុទសកន្តិ តិវិធសន្តតិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយនយេនាតិ សហជាតាទិបច្ចយវិធិនា. បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ហិ អត្តនា សហជាតនាមស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញវិបាកិន្ទ្រិយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តោយេវ អាហារបច្ចយតាយ តំ អាហារេតិ វុត្តំ, សហជាតរូបេសុ បន វត្ថុនោ សម្បយុត្តបច្ចយំ ឋបេត្វា វិប្បយុត្តបច្ចយេន, សេសរូបានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយញ្ច ឋបេត្វា ឥតរេសំ បច្ចយានំ វសេន យោជនា កាតព្ពា. តានីតិ នបុំសកនិទ្ទេសោ អនបុំសកានម្បិ នបុំសកេហិ សហ វចនតោ. សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ វុត្តា វិសេសបច្ចយភាវទស្សនំ ហេតន្តិ, តេនាហ ‘‘អវិសេសេន បនា’’តិអាទិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ វុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យថា តស្ស តស្ស ផលស្ស វិសេសតោ បច្ចយតាយ ឯតេសំ អាហារត្ថោ, ឯវំ អវិសេសតោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសេសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តំសម្បយុត្តតំសមុដ្ឋានធម្មានន្តិ តេហិ ផស្សាទីហិ សម្បយុត្តធម្មានញ្ចេវ តំសមុដ្ឋានរូបធម្មានញ្ច. តត្ថ សម្បយុត្តគ្គហណំ យថារហតោ ទដ្ឋព្ពំ, សមុដ្ឋានគ្គហណំ បន អវិសេសតោ.

ឧបត្ថម្ភេន្តោ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ ឧបត្ថម្ភេន្តោ ឯវ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឱជដ្ឋមកសមុដ្ឋាបនេនេវ បនស្ស ឧបថម្ភនកិច្ចសិទ្ធិ. ផុសន្តោយេវាតិ ផុសនកិច្ចំ ករោន្តោ ឯវ. អាយូហមានាវាតិ ចេតយមានា ឯវ អភិសន្ទហន្តី ឯវ. វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវ អាហារកិច្ចំ សាធេតីតិ យោជនា. សព្ពត្ថ អាហារកិច្ចសាធនញ្ច តេសំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ អត្តភាវស្ស បវត្តនមេវ. កាយដ្ឋបនេនាតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ កម្មជាទិរូបំ កម្មាទិនាវ បវត្តតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កម្មជនិតោបី’’តិអាទិ.

ឧបាទិណ្ណរូបសន្តតិយា ឧបត្ថម្ភនេនេវ ឧតុចិត្តជរូបសន្តតីនម្បិ ឧបត្ថម្ភនសិទ្ធិ ហោតីតិ ‘‘ទ្វិន្នំ រូបសន្តតីន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភនមេវ សន្ធាយ ‘‘អនុបាលកោ ហុត្វា’’តិ ច វុត្តំ. រូបកាយស្ស ឋិតិហេតុតា ហិ យាបនា អនុបាលនា. សុខាទិវត្ថុភូតន្តិ សុខាទីនំ បវត្តិដ្ឋានភូតំ. អារម្មណម្បិ ហិ វសតិ ឯត្ថ អារម្មណករណវសេន តទារម្មណា ធម្មាតិ វត្ថូតិ វុច្ចតិ. ផុសន្តោយេវាតិ ឥទំ ផស្សស្ស ផុសនសភាវត្តា វុត្តំ. ន ហិ ធម្មានំ សភាវេន វិនា បវត្តិ អត្ថិ, វេទនាបវត្តិយា វិនា សត្តានំ សន្ធាវនតា នត្ថីតិ អាហ ‘‘សុខាទិ…បេ… ហោតី’’តិ. ន ចេត្ថ សញ្ញីភវកថាយំ អសញ្ញីភវោ ទស្សេតព្ពោ, តស្សាបិ វា ការណភូតវេទនាបវត្តិវសេនេវ ឋិតិយា ហេតុនោ អព្យាបិតត្តា, តថា ហិ ‘‘មនោសញ្ចេតនា…បេ… ភវមូលនិប្ផាទនតោ សត្តានំ ឋិតិយា ហោតី’’តិ វុត្តា. តតោ ឯវ វិញ្ញាណំ វិជានន្តមេវាតិ ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានន្តមេវាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

ចត្តារិ ភយានិ ទដ្ឋព្ពានិ អាទីនវវិភាវនតោ. និកន្តីតិ និកាមនា, រសតណ្ហំ សន្ធាយ វទតិ. សា ហិ កពឡីការេ អាហារេ ពលវតី, តេនេវេត្ថ អវធារណំ កតំ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, និកន្តិយេវ ភយំ មហានត្ថហេតុតោ. ឧបគមនំ វិសយិន្ទ្រិយវិញ្ញាណេសុ វិសយវិញ្ញាណេសុ ច សង្គតិវសេន បវត្តិ, តំ វេទនាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អវធារណេ បយោជនំ វុត្តនយមេវ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អាយូហនំ អភិសន្ទហនំ, សំវិធានន្តិបិ វទន្តិ. តំ ភវូបបត្តិហេតុតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. អភិនិបាតោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន វិញ្ញាណស្ស និព្ពត្តិ. សោ ភវូបបត្តិហេតុកានំ សព្ពេសំ អនត្ថានំ មូលការណតាយ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ និកន្តិអាទីនំ សប្បដិភយតំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ ការណា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ និកន្តិំ កត្វាតិ អាលយំ ជនេត្វា, តណ្ហំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. សីតាទីនំ បុរក្ខតាតិ សីតាទីនំ បុរតោ ឋិតា, សីតាទីហិ ពាធិយមានាតិ អត្ថោ.

ផស្សំ ឧបគច្ឆន្តាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិភេទំ ផស្សំ បវត្តេន្តា. ផស្សស្សាទិនោតិ កាយសម្ផស្សវសេន ផោដ្ឋព្ពសង្ខាតស្ស អស្សាទនសីលា. កាយសម្ផស្សវសេន ហិ សត្តានំ ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា បវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ផស្សាហារាទីនវទស្សនេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ឧទ្ធដំ ‘‘បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសូ’’តិអាទិនា. ផស្សស្សាទិនោតិ វា ផស្សាហារស្សាទិនោតិ អត្ថោ. សតិ ហិ ផស្សាហារេ សត្តានំ ផស្សារម្មណេ អស្សាទោ, នាសតិ, តេនាហ ‘‘ផស្សស្សាទមូលក’’ន្តិអាទិ.

ជាតិនិមិត្តស្ស ភយស្ស អភិនិបាតសភាវេន គហិតត្តា ‘‘តម្មូលក’’ន្តិ វុត្តំ. កម្មាយូហននិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ភយំ សព្ពន្តិ បញ្ចវីសតិ, តិវិធមហាភយំ, អញ្ញញ្ច សព្ពភយំ អាគតមេវ ហោតិ ភយាធិដ្ឋានស្ស អត្តភាវស្ស និប្ផាទនតោ.

អភិនិបតតីតិ អភិនិព្ពត្តតិ. បឋមាភិនិព្ពត្តិ ហិ សត្តានំ តត្ថ តត្ថ អង្គារកាសុសទិសេ ភវេ អភិនិបាតសទិសី. តម្មូលកត្តាតិ នាមរូបនិព្ពត្តិមូលកត្តា. សព្ពភយានំ អភិនិបាតោយេវ ភយំ ភាយតិ ឯតស្មាតិ កត្វា.

អប្បេតិ វិយាតិ ផលស្ស អត្តលាភហេតុភាវតោ ការណំ, តំ និយ្យាទេតិ វិយ. តន្តិ ផលំ. តតោតិ ការណតោ. ឯតេសន្តិ អាហារានំ. យថាវុត្តេនាតិ ‘‘ផលំ និទេតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន អត្ថេន. សព្ពបទេសូតិ ‘‘វេទនានិរោធេនា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ.

បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វាតិ បដិសន្ធិក្ខណំ អាទិំ កត្វា. ឧបាទិណ្ណកអាហារេ សន្ធាយ ‘‘អត្តភាវសង្ខាតានំ អាហារាន’’ន្តិ វុត្តំ. តេ ហិ និប្បរិយាយតោ តណ្ហានិទានា. បរិបុណ្ណាយតនានំ សត្តានំ សត្តសន្តតិវសេនាតិ បរិបុណ្ណាយតនានំ សភាវកានំ ចក្ខុ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហា កាយោ ភាវោ វត្ថូតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ សន្តតីនំ វសេន. សេសានំ អបរិបុណ្ណាយតនានំ អន្ធពធិរអភាវកានំ. ឩនឩនសន្តតិវសេនាតិ ចក្ខុនា, សោតេន, តទុភយេន, ភាវេន ច ឩនឩនសន្តតិវសេន. បដិសន្ធិយំ ជាតា បដិសន្ធិកា. បឋមភវង្គចិត្តក្ខណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន តទារម្មណចិត្តស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

តណ្ហាយបិ និទានំ ជានាតីតិ យោជនា. តណ្ហានិទានន្តិបិ បាឋោ. វដ្ដំ ទស្សេត្វាតិ សរូបតោ នយតោ ច សកលមេវ វដ្ដំ ទស្សេត្វា. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ វិភាវេតុំ ‘‘ឥមស្មិញ្ច បន ឋានេ’’តិអាទិមាហ. អតីតាភិមុខំ ទេសនំ កត្វាតិ បច្ចុប្បន្នភវតោ បដ្ឋាយ អតីតធម្មាភិមុខំ តព្ពិសយំ ទេសនំ កត្វា តថាការណេន. អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតីតិ អតីតភវេន កម្មកិលេសវិបាកវដ្ដំ ទស្សេតិ. អត្តភាវោតិ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘អតីតេន វដ្ដំ ទស្សេតី’’តិ វុត្តន្តិ? នាយំ ទោសោ ‘‘អតីតេនេវា’’តិ អនវធារណតោ, ឯវញ្ច កត្វា អតីតាភិមុខគ្គហណំ ជនកកម្មំ គហិតំ, តណ្ហាសីសេន នានន្តរិយភាវតោ. ន ហិ កម្មុនា វិនា តណ្ហា ភវនេត្តិ យុជ្ជតិ.

តំ កម្មន្តិ តណ្ហាសីសេន វុត្តកម្មំ. ទស្សេតុន្តិ តំ អតីតំ អត្តភាវំ ទស្សេតុំ. តស្សត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មន្តិ តស្ស យថាវុត្តស្ស អត្តភាវស្ស ជនកំ. តតោ បរម្បិ អត្តភាវំ អាយូហិតំ កម្មំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អវិជ្ជា ច នាម តណ្ហា វិយ កម្មត្តាតិ កម្មស្សេវ គហណំ. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ អាហារគ្គហណេន វេទនាទិគ្គហណេនាតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ. អត្តភាវោតិ បច្ចុប្បន្នកាលិកោ អតីតកាលិកោ ច អត្តភាវោ. បុន ទ្វីសូតិ តណ្ហាគ្គហណេ អវិជ្ជាសង្ខារគ្គហណេតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ. តស្ស ជនកន្តិ បច្ចុប្បន្នស្ស ចេវ អតីតស្ស ច អត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ វុត្តន្តិ យោជនា. កម្មគ្គហណេន ចេត្ថ យត្ថ តំ កម្មំ អាយូហិតំ, សា អតីតា ជាតិ អត្ថតោ ទស្សិតា ហោតិ. តេន សំសារវដ្ដស្ស អនមតគ្គតំ ទីបេតិ. សង្ខេបេនាតិ សង្ខេបេន ហេតុបញ្ចកផលបញ្ចកគ្គហណម្បិ ហិ សង្ខេបោ ឯវ ហេតុផលភាវេន សង្គហេតព្ពធម្មានំ អនេកវិធត្តា.

យទិ អតីតេន វដ្ដំ ទស្សិតំ, ឯវំ សតិ សប្បទេសា បដិច្ចសមុប្បាទធម្មទេសនា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តេន ហិ យទិបិ សរូបតោ អនាគតេន វដ្ដំ ឥធ ន ទស្សិតំ, នយតោ បន តស្សបិ ទស្សិតត្តា និប្បទេសា ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទកបិដ្ឋេ និបន្នន្តិ ឧទកំ បរិប្លវវសេន និបន្នំ. បរភាគន្តិ បរឧត្តមង្គភាគំ. ឱរតោតិ តតោ អបរភាគតោ ឱលោកេន្តោ. អបរិបុណ្ណោតិ វិកលាវយវោ. ឯវំសម្បទន្តិអាទិ ឧបមាយ សំសន្ទនំ.

យថា ហិ គីវា សរីរសន្ធារកកណ្ឌរានំ មូលដ្ឋានភូតា, ឯវំ អត្តភាវសន្ធារកានំ សង្ខារានំ មូលភូតា តណ្ហាតិ វុត្តំ ‘‘គីវាយ ទិដ្ឋកាលោ’’តិ. យថា វេទនាទិអនេកាវយវសមុទាយភូតោ អត្តភាវោ, ឯវំ ផាសុកបិដ្ឋិកណ្ឌកាទិអនេកាវយវសមុទាយភូតា បិដ្ឋីតិ ‘‘បិដ្ឋិយា…បេ… តស្ស ទិដ្ឋកាលោ’’តិ វុត្តំ. តណ្ហាសង្ខាតន្តិ តណ្ហាយ កថិតំ. ឥធ ទេសនាយ បច្ចយា អវិជ្ជាសង្ខារា វេទិតព្ពាតិ ‘‘នង្គុដ្ឋមូលស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ បរិយោសានេ ‘‘នង្គុដ្ឋមូលំ បស្សេយ្យា’’តិ ឧបមាទស្សនំ កតំ. នយតោ បរិបុណ្ណភាវគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ អនាគតស្សាបិ បច្ចយវដ្ដស្ស ហេតុវសេន ផលវសេន វា បរិបុណ្ណភាវស្ស មុខមត្តទស្សនីយត្តា អាទិតោ ផលហេតុសន្ធិ, មជ្ឈេ ហេតុផលសន្ធិ, អន្តេបិ ផលហេតុសន្ធីតិ ឯវំ តិសន្ធិកត្តា ចតុសង្ខេបមេវ វដ្ដំ ទស្សិតន្តិ.

អាហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា

១២. ឥមស្មិំយេវ ឋានេតិ ‘‘ចត្តារោមេ ភិក្ខុ…បេ… អាហារា’’តិ ឯវំ ចត្តារោ អាហារេ សរូបតោ ទស្សេត្វា ‘‘ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ…បេ… អនុគ្គហាយា’’តិ និគមនវសេន ទស្សិតេ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ. ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ ចតុអាហារវិភាគទីបកំ ទេសនំ ឧទ្ទេសវសេនេវ និដ្ឋាបេសិ, ឧបរិ អាវជ្ជេត្វា តុណ្ហី និសីទិ. ទិដ្ឋិគតិកោតិ អត្តទិដ្ឋិវសេន ទិដ្ឋិគតិកោ. វរគន្ធវាសិតន្តិ សភាវសិទ្ធេន ចន្ទនគន្ធេន ចេវ តទញ្ញនានាគន្ធេន ច បរិភាវិតត្តា វរគន្ធវាសិតំ. រតនចង្កោដវរេនាតិ រតនមយេន ឧត្តមចង្កោដកេន. ទេសនានុសន្ធិំ ឃដេន្តោតិ យថាទេសិតាយ ទេសនាយ អនុសន្ធិំ ឃដេន្តោ, យថា ឧបរិទេសនា វទ្ធេយ្យ, ឯវំ ឧស្សាហំ ករោន្តោ. វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតីតិ តស្ស អាហារណកិរិយាយ វុត្តបុច្ឆាយ តំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាដេន្តោ ‘‘យោ ឯតំ…បេ… ភុញ្ជតិ វា’’តិ អាហ.

វិញ្ញាណាហារេ នាម ឥច្ឆិតេ តស្ស ឧបភុញ្ជកេនបិ ភវិតព្ពំ, សោ ‘‘កោ នុ ខោ’’តិ អយំ បុច្ឆាយ អធិប្បាយោ. ឧតុសមយេតិ គព្ភវុដ្ឋានសមយេ. សោ ហិ ឧតុសមយស្ស មត្តកសមយត្តា តថា វុត្តោ. ‘‘ឧទកេន អណ្ឌានិ មា នស្សន្តូ’’តិ មហាសមុទ្ទតោ និក្ខមិត្វា. គិជ្ឈបោតកា វិយ អាហារសញ្ចេតនាយ តានិ កច្ឆបណ្ឌានិ មនោសញ្ចេតនាហារេន យាបេន្តីតិ អយំ តស្ស ថេរស្ស លទ្ធិ. កិញ្ចាបិ អយំ លទ្ធីតិ ផស្សមនោសញ្ចេតនាហារេសុ កិញ្ចាបិ ថេរស្ស យុត្តា អយុត្តា វា អយំ លទ្ធិ. ឥមំ បញ្ហន្តិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ ឥមំ បញ្ហំ ឯតាយ យថាវុត្តាយ លទ្ធិយា ន បន បុច្ឆតិ, អថ ខោ សត្តុបលទ្ធិយា បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. សោតិ ទិដ្ឋិគតិកោ. ន និគ្គហេតព្ពោ ឧម្មត្តកសទិសត្តា អធិប្បាយំ អជានិត្វា បុច្ឆាយ កតត្តា. តេនាហ ‘‘អាហារេតីតិ នាហំ វទាមី’’តិអាទិ.

តស្មិំ មយា ឯវំ វុត្តេតិ តស្មិំ វចនេ មយា ‘‘អាហារេតី’’តិ ឯវំ វុត្តេ សតិ. អយំ បញ្ហោតិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារំ អាហារេតី’’តិ អយំ បញ្ហោ យុត្តោ ភវេយ្យ. ឯវំ បុច្ឆិតេ បញ្ហេតិ សត្តុបលទ្ធិំ អនាទាយ ‘‘កតមស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ’’តិ ឯវំ ធម្មបវត្តវសេនេវ បញ្ហេ បុច្ឆិតេ. តេនេវ វិញ្ញាណេនាតិ តេនេវ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សហ ឧប្បន្នំ នាមញ្ច រូបញ្ច អតីតភវេ ទិដ្ឋិគតិកស្ស វសេន អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ ឥធាធិប្បេតំ. នាមរូបេ ជាតេ សតីតិ នាមរូបេ និព្ពត្តេ តប្បច្ចយភូតំ ភិន្ទិត្វា សឡាយតនំ ហោតិ.

តត្រាយំ បច្ចយវិភាគោ – នាមន្តិ វេទនាទិខន្ធត្តយំ ឥធាធិប្បេតំ, រូបំ បន សត្តសន្តតិបរិយាបន្នំ, និយមតោ ចត្តារិ ភូតានិ ឆ វត្ថូនិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អាហារោ ច. តត្ថ វិបាកនាមំ បដិសន្ធិក្ខណេ ហទយវត្ថុនោ សហាយោ ហុត្វា ឆដ្ឋស្ស មនាយតនស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តវិបាកអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ ឯវំ ឧក្កំសាវកំសោ វេទិតព្ពោ. ឥតរេសំ បន បញ្ចាយតនានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ សហាយោ ហុត្វា សហជាតនិស្សយវិបាកវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. កិញ្ចិ បនេត្ថ ហេតុបច្ចយេន កិញ្ចិ អាហារបច្ចយេនាតិ សព្ពំ បុរិមសទិសំ. បវត្តេ វិបាកនាមំ វិបាកស្ស ឆដ្ឋាយតនស្ស វុត្តនយេន សត្តធា បច្ចយោ ហោតិ, អវិបាកំ បន អវិបាកស្ស ឆដ្ឋស្ស តតោ វិបាកបច្ចយំ អបនេត្វា បច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខាយតនាទីនំ បន បច្ចុប្បន្នំ ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកម្បិ ឥតរម្បិ វិបាកនាមំ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ, តថា អវិបាកម្បិ វេទិតព្ពំ. រូបតោ បន វត្ថុរូបំ បដិសន្ធិយំ ឆដ្ឋស្ស សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ឆធា បច្ចយោ ហោតិ. ចត្តារិ បន ភូតានិ ចក្ខាយតនាទីនំ បញ្ចន្នំ សហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ ចតុធា បច្ចយោ ហោតិ. រូបជីវិតំ អត្ថិអវិគតិន្ទ្រិយវសេន តិធា បច្ចយោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គតោ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៤) គហេតព្ពោ.

បញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោតិ ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតី’’តិ ឥមស្ស ទិដ្ឋិគតិកបញ្ហស្ស ឱកាសំ ទេន្តោ. តតោ វិវេចេតុកាមោតិ អធិប្បាយោ. សព្ពបទេសូតិ ទិដ្ឋិគតិកេន ភគវតា ច វុត្តបទេសុ. សត្តោតិ អត្តា. សោ បន ឧច្ឆេទវាទិនោបិ យាវ ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អត្ថេវាតិ លទ្ធិ, បគេវ សស្សតវាទិនោ. ភូតោតិ វិជ្ជមានោ. និប្ផត្តោតិ និប្ផន្នោ. ន តស្ស ទានិ និប្ផាទេតព្ពំ កិញ្ចិ អត្ថីតិ លទ្ធិ. ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ឥមស្មា វិញ្ញាណាហារបច្ចយា ឥទំ នាមរូបំ. បុន ឥទប្បច្ចយា ឥទន្តិ ឥមស្មា នាមរូបបច្ចយា ឥទំ សឡាយតនន្តិ ឯវំ ពហូសុ ឋានេសុ ភគវតា កថិតត្តា យថា បច្ចយតោ និព្ពត្តំ សង្ខារមត្តមិទន្តិ សញ្ញត្តិំ ឧបគតោ. តេនាបីតិ សញ្ញត្តុបគតេនាបិ. ឯកាពទ្ធំ កត្វាតិ យថា បុច្ឆាយ អវសរោ ន ហោតិ, តថា ឯកាពទ្ធំ កត្វា. ទេសនារុឡ្ហន្តិ យតោ សឡាយតនបទតោ បដ្ឋាយ ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិអាទិនា ទេសនា បដិច្ចសមុប្បាទវីថិំ អារុឡ្ហមេវ. តមេវាតិ សឡាយតនបទមេវ គហេត្វា. វិវជ្ជេន្តោតិ វិវដ្ដេន្តោ. ឯវមាហាតិ ‘‘ឆន្នំត្វេវា’’តិអាទិអាការេន ឯវំ ទេសិតេ, ‘‘វិនេយ្យជនោ បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឯវមាហ. វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយាតិ ឯវំ បុរិមភវតោ អាយតិភវស្ស បច្ចយវសេន មូលការណវសេន ច ទេសិតត្តា ‘‘វិញ្ញាណនាមរូបានំ អន្តរេ ឯកោ សន្ធី’’តិ វុត្តំ. តទមិនា វិញ្ញាណគ្គហណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្សាបិ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មោឡិយផគ្គុនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៣. យេ បច្ចយសមវាយេ តេនត្តភាវេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថា, តេ ពាហិរកលិង្គេ ឋិតាបិ តេនេវ តត្ថ សមត្ថតាយោគេន ភាវិនំ សមិតពាហិតបាបតំ អបេក្ខិត្វា សមណសម្មតាយេវ ព្រាហ្មណសម្មតាយេវាតិ តេ និវត្តេតុំ ‘‘សច្ចានិ បដិវិជ្ឈិតុំ អសមត្ថា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចវសេនាតិ ទុក្ខអរិយសច្ចវសេន. អញ្ញថា កថំ ពាហិរកាបិ ជរាមរណំ ទុក្ខន្តិ ន ជានន្តិ. សច្ចទេសនាភាវតោ ‘‘សហ តណ្ហាយា’’តិ វុត្តន្តិ កេចិ. តំ ន សុដ្ឋុ. យស្មា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិ, ឥធ ជាតីតិ អធិប្បេតា, សា ច តណ្ហា ឯវ សន្តានេន, តណ្ហេវ សា ជាតិ. ជរាមរណញ្ចេត្ថ បាកដមេវ អធិប្បេតំ, ន ខណិកំ, តស្មា សតណ្ហា ឯវ ជាតិជរាមរណស្ស សមុទយោតិ ភូតកថនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. សមុទយសច្ចវសេន ន ជានន្តីតិ យោជនា. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. សព្ពបទេសូតិ យត្ថ តណ្ហា វិសេសនភាវេន វត្តព្ពា, តេសុ សព្ពបទេសុ. យេន សមន្នាគតត្តា បុគ្គលោ បរមត្ថតោ សមណោ ព្រាហ្មណោតិ វុច្ចតិ, តំ សាមញ្ញំ ព្រហ្មញ្ញញ្ចាតិ អាហ ‘‘អរិយ…បេ… ព្រហ្មញ្ញញ្ចា’’តិ. យេន ហិ បវត្តិនិមិត្តេន សមណ-សទ្ទោ ព្រាហ្មណ-សទ្ទោ ច សកេ អត្ថេ និរុឡ្ហោ, តស្ស វសេន អភិន្នោបិ វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ ទ្វិធា កត្វា វត្តុំ អរហតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧភយត្ថាបី’’តិ. ឯកាទសសុ ឋានេសុ ចត្តារិ សច្ចានិ កថេសិ អវិជ្ជាសមុទយស្ស អនុទ្ធដត្តា.

សមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

១៤. ឥមេ ធម្មេ កតមេ ធម្មេតិ ច ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘ឥមេសំ ធម្មានំ កតមេសំ ធម្មាន’’ន្តិ ឥមេសំ បទានំ សង្គហោ. ឯតានិ ហិ បទានិ ជរាមរណាទីនំ សាធារណភាវេន វុត្តានិ ឥមិស្សា ទេសនាយ បបញ្ចភូតានីតិ អាហ ‘‘ឯត្តកំ បបញ្ចំ កត្វា កថិតំ, ទេសនំ…បេ… អជ្ឈាសយេនា’’តិ. ឥមិនា តានេវ ជរាមរណាទីនិ គហេត្វា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន អាទិតោ ‘‘ឥមេ ធម្មេ’’តិអាទិនា សព្ពបទសាធារណតោ ទេសនា អារទ្ធា. យថានុលោមសាសនញ្ហិ សុត្តន្តទេសនា, ន យថាធម្មសាសនន្តិ.

ទុតិយសមណព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥. យស្មា ឥធ ជានន្តាបិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វទន្តិ អជានន្តាបិ ពាហិរកាបិ សាសនិកាបិ អនុស្សវាទិវសេនបិ អត្តបច្ចក្ខេនបិ, តស្មា តំ ពហូនំ វចនំ ឧបាទាយ អាមេឌិតវសេន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ, ភន្តេ, វុច្ចតី’’តិ អាហ. តថានិទ្ទិដ្ឋតាទស្សនត្ថំ ហិស្ស អយំ អាមេឌិតបយោគោ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘អបរេហិបិ សម្មាទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, សា បនាយំ ឯវំ វុច្ចមានា អត្ថញ្ច លក្ខណញ្ច ឧបាទាយ កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, សម្មាទិដ្ឋិ ហោតី’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វចនេ យស្មា វិញ្ញូ ឯវ បមាណំ, ន អវិញ្ញូ, តស្មា ‘‘យំ បណ្ឌិតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វេ អវយវា អស្សាតិ ទ្វយំ, ទុវិធំ ទិដ្ឋិគាហវត្ថុ, ទ្វយំ ទិដ្ឋិគាហវសេន និស្សិតោ អបស្សិតោតិ ទ្វយនិស្សិតោ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ កោដ្ឋាសេ និស្សិតោ’’តិ. យាយ ទិដ្ឋិយា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ អត្ថិ វិជ្ជតិ សព្ពកាលំ ឧបលព្ភតី’’តិ ទិដ្ឋិគតិកោ គណ្ហាតិ, សា ទិដ្ឋិ អត្ថិតា, សា ឯវ សទា សព្ពកាលំ លោកោ អត្ថីតិ បវត្តគាហតាយ សស្សតោ, តំ សស្សតំ. យាយ ទិដ្ឋិយា ‘‘សព្ពោយំ លោកោ នត្ថិ ន ហោតិ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិគតិកោ គណ្ហាតិ, សា ទិដ្ឋិ នត្ថិតា, សា ឯវ ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ឧប្បន្នគាហតាយ ឧច្ឆេទោ, តំ ឧច្ឆេទំ. លោកោ នាម សង្ខារលោកោ តម្ហិ គហេតព្ពតោ. សម្មប្បញ្ញាយាតិ អវិបរីតបញ្ញាយ យថាភូតបញ្ញាយ. តេនាហ ‘‘សវិបស្សនា មគ្គបញ្ញា’’តិ. និព្ពត្តេសុ ធម្មេសូតិ យថា បច្ចយុប្បន្នេសុ រូបារូបធម្មេសុ. បញ្ញាយន្តេ ស្វេវាតិ សន្តាននិពន្ធនវសេន បញ្ញាយមានេសុ ឯវ. យា នត្ថីតិ យា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តត្ថ តត្ថេវ សត្តានំ ឧច្ឆិជ្ជនតោ វិនស្សនតោ កោចិ ឋិតោ នាម សត្តោ ធម្មោ វា នត្ថីតិ សង្ខារលោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ បវត្តមានាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ តថាបវត្តសង្ខារារម្មណាវ. សា ន ហោតីតិ កម្មាវិជ្ជាតណ្ហាទិភេទំ បច្ចយំ បដិច្ច សង្ខារលោកស្ស សមុទយនិព្ពត្តិំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតោ, សា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, ន ហោតិ, នប្បវត្តតិ អវិច្ឆេទេន សង្ខារានំ និព្ពត្តិទស្សនតោ. លោកនិរោធន្តិ សង្ខារលោកស្ស ខណិកនិរោធំ. តេនាហ ‘‘សង្ខារានំ ភង្គ’’ន្តិ. យា អត្ថីតិ ហេតុផលសម្ពន្ធេន បវត្តមានស្ស សន្តានានុបច្ឆេទស្ស ឯកត្តគ្គហណេន សង្ខារលោកេ យា សស្សតទិដ្ឋិ សព្ពកាលំ លោកោ អត្ថីតិ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សា ន ហោតីតិ ឧប្បន្នុប្បន្នានំ និរោធស្ស នវនវានញ្ច ឧប្បាទស្ស ទស្សនតោ, សា សស្សតទិដ្ឋិ ន ហោតិ.

លោកោ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ លោកសមុទយោតិ អាហ ‘‘អនុលោមបច្ចយាការ’’ន្តិ. បច្ចយធម្មានញ្ហិ អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយភាវោ អនុលោមបច្ចយាការោ. បដិលោមំ បច្ចយាការន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. តំតំហេតុនិរោធតោ តំតំផលនិរោធោ ហិ បដិលោមបច្ចយាការោ. យោ ហិ អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយធម្មានំ ហេតុអាទិបច្ចយភាវោ, សោ និប្បរិយាយតោ លោកសមុទយោ. បច្ចយុប្បន្នស្ស សង្ខារាទិកស្ស. អនុច្ឆេទំ បស្សតោតិ អនុច្ឆេទទស្សនស្ស ហេតុ. អយម្បីតិ ន កេវលំ ខណតោ ឧទយវយនីហរណនយោ, អថ ខោ បច្ចយតោ ឧទយវយនីហរណនយោបិ.

ឧបគមនដ្ឋេន តណ្ហាវ ឧបយោ. តថា ទិដ្ឋុបយោ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ឧបយេហិ ឧបាទានាទីនំ អនត្ថន្តរតំ អតិទិសតិ. តថា ច បន តេសុ ទុវិធតា ឧបាទីយតិ. ននុ ច ចត្តារិ ឧបាទានានិ អញ្ញត្ថ វុត្តានីតិ? សច្ចំ វុត្តានិ, តានិ ច ខោ អត្ថតោ ទ្វេ ឯវាតិ ឥធ ឯវំ វុត្តំ. កាមំ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ អយថានុក្កមេន វុត្តំ, យថានុក្កមំយេវ បន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អាទិ-សទ្ទេន បរោបរស្ស សុភំ អសុភន្តិអាទីនញ្ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ. តេ ធម្មេតិ តេភូមកធម្មេ. វិនិវិសន្តីតិ វិរូបំ និវិសន្តិ, អភិនិវិសន្តីតិ អត្ថោ. តាហីតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ. វិនិពទ្ធោតិ វិរូបំ វិមុច្ចិតុំ វា អប្បទានវសេន និយមេត្វា ពទ្ធោ.

‘‘អភិនិវេសោ’’តិ ឧបយុបាទានានំ បវត្តិអាការវិសេសោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘តញ្ចាយន្តិ តញ្ច ឧបយុបាទាន’’ន្តិ. ចិត្តស្សាតិ អកុសលចិត្តស្ស. បតិដ្ឋានភូតន្តិ អាធារភូតំ. ទោសមោហវសេនបិ អកុសលចិត្តប្បវត្តិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសូបនិស្សយា ឯវាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ អកុសលស្ស ចិត្តស្ស អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តា. តស្មិន្តិ អកុសលចិត្តេ. អភិនិវិសន្តីតិ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិអាទិនា អភិនិវេសនំ បវត្តេន្តិ. អនុសេន្តីតិ ថាមគតា ហុត្វា អប្បហានភាវេន អនុសេន្តិ. តទុភយន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិទ្វយំ. ន ឧបគច្ឆតីតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋិគតិយា ន ឧបសង្កមតិ ន អល្លីយតិ. ន ឧបាទិយតីតិ ន ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតិ. ន អធិដ្ឋាតីតិ ន តណ្ហាទិដ្ឋិគាហេន អធិដ្ឋាយ បវត្តតិ. អត្តនិយគាហោ នាម សតិ អត្តគាហេ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តា មេ’’តិ. ឥទំ ទុក្ខគ្គហណំ ឧបាទានក្ខន្ធាបស្សយំ តព្ពិនិមុត្តស្ស ទុក្ខស្ស អភាវាតិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខមេវាតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធមត្តមេវា’’តិ. ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨៧; ម. និ. ១.១២០; ៣.៣៧៣; វិភ. ១៩០) ហិ វុត្តំ. កង្ខំ ន ករោតីតិ សំសយំ ន ឧប្បាទេតិ សព្ពសោ វិចិកិច្ឆាយ សមុច្ឆិន្ទនតោ.

ន បរប្បច្ចយេនាតិ បរស្ស អសទ្ទហនេន. មិស្សកសម្មាទិដ្ឋិំ អាហាតិ នាមរូបបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ សម្មាទិដ្ឋិយា វុត្តត្តា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ សម្មាទិដ្ឋិំ អវោច. និកូដន្តោតិ និហីនន្តោ. និហីនបរិយាយោ ហិ អយំ និកូដ-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘លាមកន្តោ’’តិ. បឋមកន្តិ ច គរហាយំ ក-សទ្ទោ. សព្ពំ នត្ថីតិ យថាសង្ខតំ ភង្គុប្បត្តិយា នត្ថិ ឯវ, សព្ពំ នត្ថិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពមត្ថីតិ ច យថា អសង្ខតំ អត្ថិ វិជ្ជតិ, សព្ពកាលំ ឧបលព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពន្តិ ចេត្ថ សក្កាយសព្ពំ វេទិតព្ពំ ‘‘សព្ពធម្មមូលបរិយាយ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១) វិយ. តញ្ហិ បរិញ្ញាញាណានំ បច្ចយភូតំ. ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនេ. កិំ និទស្សេតិ? អត្ថិ-សទ្ទេន វុត្តំ. ‘‘អត្ថិត’’ន្តិ និច្ចតំ. សស្សតគ្គាហោ ហិ ឥធ បឋមោ អន្តោតិ អធិប្បេតោ. ឧច្ឆេទគ្គាហោ ទុតិយោតិ តទុភយវិនិមុត្តា ច ឥទប្បច្ចយតា. ឯត្ថ ច ឧប្បន្ននិរោធកថនតោ សស្សតតំ, និរុជ្ឈន្តានំ អសតិ និព្ពានប្បត្តិយំ យថាបច្ចយំ បុនូបគមនកថនតោ ឧច្ឆេទតញ្ច អនុបគម្ម មជ្ឈិមេន ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ ឥទប្បច្ចយតានយេន. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតេ…បេ… អន្តេ’’តិអាទិ.

កច្ចានគោត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា

១៦. និព្ពិន្ទនត្ថាយាតិ និព្ពិទានុបស្សនាបដិលាភាយ. សា ហិ ជរាមរណសីសេន វុត្តេសុ សង្ខតធម្មេសុ និព្ពិន្ទនាការេន បវត្តតិ. វិរជ្ជនត្ថាយាតិ វិរាគានុបស្សនាបដិលាភាយ. សីលតោ បដ្ឋាយាតិ វិវដ្ដសន្និស្សិតសីលសមាទានតោ បដ្ឋាយ. សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ វិវដ្ដសន្និស្សិតសីលេ បតិដ្ឋិតោ ឧបាសកោបិ បគេវ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ សម្មាបដិបន្នោ នាម. តេនាហ ‘‘យាវ អរហត្តមគ្គា បដិបន្នោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. និព្ពានធម្មស្សាតិ និព្ពានាវហស្ស អរិយស្ស មគ្គស្ស. អនុរូបសភាវភូតន្តិ និព្ពានាធិគមស្ស អនុច្ឆវិកសភាវភូតំ. និព្ពិទាតិ ឥមិនា វុដ្ឋានគាមិនិបរិយោសានំ វិបស្សនំ វទតិ. វិរាគា និរោធាតិ បទទ្វយេន អរិយមគ្គំ, ឥតរេន ផលំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ឯកេន នយេនាតិ បឋមេន នយេន. តត្ថ ហិ ភគវា តេន ភិក្ខុនា ធម្មកថិកលក្ខណំ បុច្ឆិតោ តំ មត្ថកំ បាបេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. យោ ហិ វិបស្សនំ មគ្គំ អនុបាទាវិមុត្តិំ បាបេត្វា កថេតុំ សក្កោតិ, សោ ឯកន្តធម្មកថិកោ. តេនាហ ‘‘ធម្មកថិកស្ស បុច្ឆា កថិតា’’តិ. ទ្វីហីតិ ទុតិយតតិយនយេហិ. តន្តិ បុច្ឆំ. វិសេសេត្វាតិ វិសិដ្ឋំ កត្វា. យថាបុច្ឆិតមត្តមេវ អកថេត្វា អបុច្ឆិតម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិំ អនុបាទាយ វិមុត្តិសង្ខាតំ វិសេសំ បាបេត្វា. ភគវា ហិ អប្បំ យាចិតោ ពហុំ ទេន្តោ ឧឡារបុរិសោ វិយ ធម្មកថិកលក្ខណំ បុច្ឆិតោ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន តញ្ចេវ តតោ ច ឧត្តរិំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិំ អនុបាទាវិមុត្តញ្ច វិស្សជ្ជេសិ. តត្ថ ‘‘និព្ពិទាយ…បេ… ធម្មំ ទេសេតី’’តិ ឥមិនា ធម្មទេសនំ វាសនាភាគិយំ កត្វា ទស្សេសិ. ‘‘និរោធាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិ ឥមិនា និព្ពេធភាគិយំ, ‘‘អនុបាទាវិមុត្តោ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទេសនំ អសេក្ខភាគិយំ កត្វា ទស្សេសិ. តេនាហ ‘‘សេក្ខាសេក្ខភូមិយោ និទ្ទិដ្ឋា’’តិ.

ធម្មកថិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

១៧. លិង្គេន អចេលកោតិ បព្ពជិតលិង្គេន អចេលកោ. តេន អចេលកចរណេន អចេលោ, ន និច្ចេលតាមត្តេនាតិ ទស្សេតិ. នាមេនាតិ គោត្តនាមេន កស្សបោតិ. ទេសេតិ បវេទេតិ សំសយវិគមនំ ឯតេនាតិ ទេសោ, និច្ឆយហេតូតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ ទេស’’ន្តិអាទិ. សោ ហិ សំសយវិគមនំ ករោតីតិ ការណំ. ឱកាសន្តិ អវសំសន្ទនបទេសំ. តេនាហ ‘‘ខណំ កាល’’ន្តិ. អន្តរឃរំ អន្តោនិវេសនំ. អន្តរេ ឃរានិ ឯតស្សាតិ អន្តរឃរំ, អន្តោគាមោ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ. ឥតិ ភគវា សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារេតិ. តេនាហ ‘‘យំ ឥច្ឆសី’’តិ. យទាកង្ខសីតិ យំ អាកង្ខសិ, កស្សប, តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបន្តោបិ បុច្ឆសិ, យំ អាកង្ខសិ, តមេវ បុច្ឆាតិ អត្ថោ.

‘‘យាវតតិយំ បដិក្ខិបី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘តតិយម្បិ ខោ’’តិអាទិនា បាឋេន ភវិតព្ពំ. សោ បន នយវសេន សំខិត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. យេន ការណេន ភគវា អចេលកស្ស តិក្ខត្តុំ យាចាបេត្វា ចស្ស បញ្ហំ កថេសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. គារវជននត្ថំ យាវតតិយំ បដិក្ខិបិ តញ្ច ធម្មស្ស សុស្សូសាយ. ធម្មគរុកា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ. សត្តានំ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ យាវតតិយំ យាចាបេតីតិ វិភត្តិវិបរិណាមវសេន សាធារណតោ បទំ យោជេត្វា បុន ‘‘ឯត្តកេន កាលេនា’’តិ កស្សបស្ស វសេន យោជេតព្ពំ.

មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. ភណីតិ បុនវចនវសេន កិរិយាបទំ វទតិ. មា ឯវំ ភណិ, កថេសីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥតិ ភគវា អវោចា’’តិ បន សង្គីតិការវចនំ. សយំកតំ ទុក្ខន្តិ បុរិសស្ស ឧប្បជ្ជមានទុក្ខំ, តេន កតំ នាម តស្ស ការណស្ស បុព្ពេ តេនេវ កម្មស្ស ឧបចិតត្តាតិ អយំ នយោ អនវជ្ជោ. ទិដ្ឋិគតិកោ បន បញ្ចក្ខន្ធវិនិមុត្តំ និច្ចំ ការកវេទកលក្ខណំ អត្តានំ បរិកប្បេត្វា តស្ស វសេន ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ បុច្ឆតីតិ ភគវា ‘‘មា ហេវ’’ន្តិ អវោច, តេនាហ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខន្តិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច យទិ ពាហិរកេហិ បរិកប្បិតោ អត្តា នាម កោចិ អត្ថិ, សោ ច និច្ចោ, តស្ស និព្ពិការតាយ, បុរិមរូបាវិជហនតោ កស្សចិ វិសេសាធានស្ស កាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហិតតោ និវត្តនត្ថំ, ហិតេ ច វត្តនត្ថំ ឧបទេសោ ច និប្បយោជនោ សិយា អត្តវាទិនោ. កថំ វា សោ ឧបទេសោ បវត្តីយតិ? វិការាភាវតោ. ឯវញ្ច អត្តនោ អជដាកាសស្ស វិយ ទានាទិកិរិយា ហិំសាទិកិរិយា ច ន សម្ភវតិ, តថា សុខស្ស ទុក្ខស្ស ច អនុភវនពន្ធោ ឯវ អត្តវាទិនោ ន យុជ្ជតិ កម្មពន្ធាភាវតោ. ជាតិអាទីនញ្ច អសម្ភវតោ កុតោ វិមោក្ខោ. អថ បន ‘‘ធម្មមត្តំ តស្ស ឧប្បជ្ជតិ ចេវ វិនស្សតិ ច. យស្ស វសេនាយំ កិរិយាវោហារោ’’តិ វទេយ្យ, ឯវម្បិ បុរិមរូបាវិជហនេន អវដ្ឋិតស្ស អត្តនោ ធម្មមត្តន្តិ ន សក្កា សម្ភាវេតុំ. តេ វា បនស្ស ធម្មា អវត្ថាភូតា, តតោ អញ្ញេ វា សិយុំ អនញ្ញេ វា. យទិ អញ្ញេ, ន តាហិ តស្ស ឧប្បន្នាហិបិ កោចិ វិសេសោ អត្ថិ. យោ ហិ ករោតិ បដិសំវេទេតិ ចវតិ ឧបបជ្ជតិ ចាតិ ឥច្ឆិតំ, តស្មា តទត្ថោ ឯវ យថាវុត្តទោសោ. កិញ្ច ធម្មកប្បនាបិ និរត្ថិកា សិយា. អថ អនញ្ញេ, ឧប្បាទវិនាសវន្តីហិ អវត្ថាហិ អនញ្ញស្ស អត្តនោ តាសំ វិយ ឧប្បាទវិនាសសម្ភវតោ កុតោ និច្ចតាវកាសោ. តាសម្បិ វា អត្តនោ វិយ និច្ចតាបត្តីតិ ពន្ធវិមោក្ខានំ អសម្ភវោ ឯវាតិ ន យុជ្ជតេវាយំ អត្តវាទោ. តេនាហ ‘‘អត្តា នាម កោចិ ទុក្ខស្ស ការកោ នត្ថីតិ ទីបេតី’’តិ. បរតោតិ ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកេ បរស្មិំ តិវិធេបិ នយេ. អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ អធិច្ច យទិច្ឆាយ កិញ្ចិ ការណំ កស្សចិ វា បុព្ពំ វិនា សមុប្បន្នំ. តេនាហ ‘‘អការណេន យទិច្ឆាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. កស្មា ឯវមាហាតិ ឯវំ វក្ខមានោតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ អចេលស្ស. អយន្តិ ភគវន្តំ សន្ធាយ វទតិ. សោធេន្តោតិ សយំ វិសុទ្ធំ កត្វា បុច្ឆិតមត្ថំ ឯវ អត្តនោ បុច្ឆាយ សុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ. លទ្ធិយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ មិច្ឆាគហណស្ស បដិសេធនត្ថាយ.

សោ ករោតីតិ សោ កម្មំ ករោតិ. សោ បដិសំវេទយតីតិ ការកវេទកានំ អនញ្ញត្តទស្សនបរំ ឯតំ, ន បន កម្មកិរិយាផលានំ បដិសំវេទនានំ សមានកាលតាទស្សនបរំ. ឥតីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ. ខោតិ អវធារណេ. ‘‘សោ ឯវា’’តិ ទស្សិតោ. អនិយតាទេសា ហិ ឯតេ និបាតា. អាទិតោតិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ. ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តិ. សញ្ញាវិបល្លាសតោ ហិ ចិត្តវិបល្លាសោ, ចិត្តវិបល្លាសតោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ, តេនាហ ‘‘ឯវំ សតិ បច្ឆា សយំកតំ ទុក្ខន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតី’’តិ. ឯវំ សតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសានំ ព្រូហិតោ មិច្ឆាភិនិវេសោ, យទិទំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិ. តស្មា បដិនិស្សជ្ជេតុំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតន្តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សយំកតំ…បេ… ឯតំ បរេតី’’តិ. វដ្ដទុក្ខំ អធិប្បេតំ អវិសេសតោ អត្ថីតិ ច វុត្តត្តា. សស្សតំ សស្សតគាហំ ទីបេតិ បរេសំ បកាសេតិ, តថាភូតោ ច សស្សតំ ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហាតីតិ. តស្សាតិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. តំ ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តំ វិបរីតទស្សនំ. ឯតំ សស្សតគ្គហណំ. បរេតិ ឧបេតិ. តេនាហ ‘‘ការកញ្ច…បេ… អត្ថោ’’តិ. ឯកមេវ គណ្ហន្តន្តិ សតិបិ វត្ថុភេទេ អយោនិសោ ឧប្បជ្ជនេន ឯកមេវ កត្វា គណ្ហន្តំ.

ឥធ ‘‘អាទិម្ហិយេវា’’តិ បទេ. ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវាតិអាទិនា ហេត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ យោជនា – ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ លទ្ធិយា បគេវ អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតីតិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ភវន្តីតិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ មុទុកេ ឧច្ឆេទវិបល្លាសេ បឋមុប្បន្នេ សតិ បច្ឆា ‘‘បរំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ អយំ លទ្ធិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ការកោតិ កម្មស្ស ការកោ. តេន កតន្តិ កម្មការកេន កតំ. កម្មុនា ហិ ផលស្ស វោហារោ អភេទោបចារកត្តា. ឯវន្តិ ទិដ្ឋិសហគតា វេទនា សាតសភាវា កិលេសបរិឡាហាទិនា សបរិស្សយា សឧបាយាសា, ឯវំ. ‘‘បគេវ ឥតរេ’’តិ វុត្តវេទនាយ អភិតុន្នស្ស វិទ្ធស្ស. ‘‘វុត្តនយេន យោជេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តំ យោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិមាហ. ឧច្ឆេទន្តិ សតោ សត្តស្ស ឧច្ឆេទំ វិនាសំ, វិភវន្តិ អត្ថោ. អសតោ ហិ វិនាសាសម្ភវតោ អត្ថិភាវនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទោ. យថា ហេតុផលភាវេន បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ សតិបិ ឯកសន្តានបរិយាបន្នានំ ភិន្នសន្តតិបតិតេហិ វិសេសេ ហេតុផលានំ បរមត្ថតោ អវិនាភាវត្តា ភិន្នសន្តានបតិតានំ វិយ អច្ចន្តភេទសន្និដ្ឋានេន នានត្តនយស្ស មិច្ឆាគហណំ ឧច្ឆេទាភិនិវេសស្ស ការណំ. ឯវំ ហេតុផលភូតានំ ធម្មានំ វិជ្ជមានេបិ សភាវភេទេ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាយ ឯកត្តនយេន អច្ចន្តាភេទគហណម្បិ ការណមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តស្សា’’តិ វុត្តំ បាឡិយំ. សន្តានវសេន ហិ វត្តមានេសុ ខន្ធេសុ ឃនវិនិព្ភោគាភាវេន ឯកត្តគហណនិពន្ធនោ សត្តគ្គាហោ, សត្តស្ស ច អត្ថិភាវគ្គាហនិពន្ធនោ ឧច្ឆេទគ្គាហោ, យាវាយំ អត្តា ន ឧច្ឆិជ្ជតិ, តាវាយំ វិជ្ជតិយេវាតិ គហណតោ និរុទយវិនាសោ ឥធ ឧច្ឆេទោតិ អធិប្បេតោតិ ‘‘ឧច្ឆេទ’’ន្តិ វុត្តំ. វិសេសេន នាសោ វិនាសោ, អភាវោ. សោ បន មំសចក្ខុបញ្ញាចក្ខូនំ ទស្សនបថាតិក្កមោយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អទស្សន’’ន្តិ. អទស្សនេ ហិ នាសសទ្ទោ លោកេ និរុឡ្ហោតិ. សភាវវិគមោ សភាវាបគមោ វិភវោ. យោ ហិ និរុទយវិនាសេន ឧច្ឆិជ្ជតិ, ន សោ អត្តនោ សភាវេន តិដ្ឋតិ.

ឯតេ តេតិ វា យេ ឥមេ តយា ‘‘សយំកតំ ទុក្ខ’’ន្តិ ច បុដ្ឋេន មយា ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា, ‘‘អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនា ច បដិក្ខិត្តា សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតា អន្តា, តេ ឧភោ អន្តេតិ យោជនា. អថ វា ឯតេ តេតិ យត្ថ បុថូ អញ្ញតិត្ថិយា អនុបចិតញាណសម្ភារតាយ បរមគម្ភីរំ សណ្ហំ សុខុមំ សុញ្ញតំ អប្បជានន្តា សស្សតុច្ឆេទេ និមុគ្គា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន វិសហន្តិ, ឯតេ តេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្មាតិ យោជនា. ទេសេតីតិ បឋមំ តាវ អនញ្ញសាធារណេ បដិបត្តិធម្មេ ញាណានុភាវេន មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ, ករុណានុភាវេន ទេសនាធម្មេ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតិ. ឯត្ថ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ការណតោ…បេ… និទ្ទិដ្ឋោ, តស្មា មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ ឋិតោ ធម្មំ ទេសេតីតិ យោជនា. ការណតោ ផលំ ទីបិតន្តិ យោជនា, អភិធេយ្យានុរូបញ្ហិ លិង្គវចនានិ ហោន្តិ. អស្សាតិ ផលស្ស. ន កោចិ ការកោ វា វេទកោ វា និទ្ទិដ្ឋោ, អញ្ញទត្ថុ បដិក្ខិត្តោ ហេតុផលមត្តតាទស្សនតោ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធគហណតោតិ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឯតេ តេ, កស្សប…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ ឯត្តកេន តាវ បទេន. សេសបញ្ហាតិ ‘‘សយំកតញ្ច បរំកតញ្ច ទុក្ខ’’ន្តិអាទិកា សេសា ចត្តារោ បញ្ហា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កិំ នុ ខោ, ភោ គោតម, នត្ថិ ទុក្ខ’’ន្តិ បញ្ហោ បាឡិយំ សរូបេនេវ បដិក្ខិត្តោតិ ន ឧទ្ធតោ. បដិសេធិតា ហោន្តីតិ តតិយបញ្ហោ, តាវ បឋមទុតិយបញ្ហបដិក្ខេបេនេវ បដិក្ខិត្តោ, សោ ហិ បញ្ហោ វិសុំ វិសុំ បដិក្ខេបេន ឯកជ្ឈំ បដិក្ខេបេន ច. តេនាហ ‘‘ឧភោ…បេ… បដិក្ខិត្តោ’’តិ. ឯត្ថ ច យស្ស អត្តា ការកោ វេទកោ វា ឥច្ឆិតោ, តេន វិបរិណាមធម្មោ អត្តា អនុញ្ញាតោ ហោតិ. តថា ច សតិ អនុបុព្ពធម្មប្បវត្តិយា រូបាទិធម្មានំ វិយ, សុខាទិធម្មានំ វិយ ចស្ស បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បាទវន្តតា អាបជ្ជតិ. ឧប្បាទេ ច សតិ អវស្សំភាវី និរោធោតិ អនវកាសា និច្ចតាតិ. តស្ស ‘‘សយំកត’’ន្តិ បឋមបញ្ហបដិក្ខេបោ បច្ឆា ចេ អត្តនោ និរុឡ្ហស្ស សមុទយោ ហោតីតិ បុព្ពេ វិយ អនេន ភវិតព្ពំ, បុព្ពេ វិយ វា បច្ឆាបិ. សេសបញ្ហាតិ តតិយបញ្ហាទយោ. តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោតិ ឯវញ្ច តតិយបញ្ហោ បដិក្ខិត្តោ វេទិតព្ពោ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា សតតំ សមិតំ បច្ចយាយត្តស្ស ទីបនេន ទុក្ខស្ស អធិច្ចសមុប្បន្នតា បដិក្ខិត្តា, តតោ ឯវ តស្ស អជាននញ្ច បដិក្ខិត្តំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.៣៩-៤០; មហាវ. ១; ឧទា. ១).

យំ បរិវាសំ សមាទិយិត្វា បរិវសតីតិ យោជនា. វចនសិលិដ្ឋតាវសេនាតិ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ លភេយ្យំ ឧបសម្បទ’’ន្តិ យាចន្តេន តេន វុត្តវចនសិលិដ្ឋតាវសេន. គាមប្បវេសនាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន នាតិទិវាបដិក្កមនំ, នវេសិយាទិគោចរតា, សព្រហ្មចារីនំ កិច្ចេសុ ទក្ខតាទិ, ឧទ្ទេសាទីសុ តិព្ពច្ឆន្ទតា, តិត្ថិយានំ អវណ្ណភណនេ អត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, តិត្ថិយានំ វណ្ណភណនេ អនត្តមនតា, ពុទ្ធាទីនំ វណ្ណភណនេ អត្តមនតាតិ (មហាវ. ៨៧) ឥមេសំ សង្គហោ. អដ្ឋ វត្តានីតិ ឥមានិ អដ្ឋ តិត្ថិយវត្តានិ បូរេន្តេន. ឯត្ថ ច នាតិកាលេន គាមប្បវេសនា តត្ថ វិសុទ្ធកាយវចីសមាចារេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នាតិទិវាបដិក្កមនន្តិ ឥទមេកំ វត្តំ.

អយមេត្ថ បាឋោតិ ឯតស្មិំ កស្សបសុត្តេ អយំ បាឋោ. អញ្ញត្ថាតិ សីហនាទសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០២-៤០៣). ឃំសិត្វា កោដ្ដេត្វាតិ យថា សុវណ្ណំ និឃំសិត្វា អធិករណិយា កោដ្ដេត្វា និទ្ទោសមេវ គយ្ហតិ, ឯវំ បរិវាសវត្តចរណេន ឃំសិត្វា សុទ្ធភាវវីមំសនេន កោដ្ដេត្វា សុទ្ធោ ឯវ អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោ ឥធ គយ្ហតិ. តិព្ពច្ឆន្ទតន្តិ សាសនំ អនុបវិសិត្វា ព្រហ្មចរិយវាសេ តិព្ពច្ឆន្ទតំ ទឡ្ហតរាភិរុចិតំ. អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសីតិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ឯកំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាយ ឧបនិស្សយាភាវតោ. គណេ និសីទិត្វាតិ ភិក្ខូ អត្តនោ សន្តិកេ បត្តាសនវសេន គណេ និសីទិត្វា.

អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា

១៨. យស្មា តិម្ពរុកោ ‘‘វេទនា អត្តា. អត្តាវ វេទយតី’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ, តស្មា តាយ លទ្ធិយា ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិ វទតិ, តំ បដិសំហរិតុំ ភគវា ‘‘សា វេទនា’’តិអាទិំ អវោច. តេនាហ ‘‘សា វេទនាតិអាទិ សយំកតំ សុខទុក្ខន្តិ លទ្ធិយា និសេធនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. ឯត្ថាបីតិ ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ. តត្រាតិ យំ វុត្តំ ‘‘សា វេទនា…បេ… សុខទុក្ខ’’ន្តិ, តស្មិំ បាឋេ. អាទិម្ហិយេវាតិ ឯត្ថ ភុម្មវចនេន ‘‘អាទិតោ’’តិ តោ-សទ្ទោ ន និស្សក្កវចនេ. ឯវ-ការេន ខោ-សទ្ទោ អវធារណេតិ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តមេវ. តត្ថ បន ‘‘វេទនាតោ អញ្ញោ អត្តា, វេទនាយ ការកោ’’តិ លទ្ធិកស្ស ទិដ្ឋិគតិកស្ស វាទោ បដិក្ខិត្តោ, ឥធ ‘‘វេទនា អត្តា’’តិ ឯវំលទ្ធិកស្សាតិ អយមេវ វិសេសោ. តេនាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សតិ វេទនាយ ឯវ វេទនា កតា ហោតី’’តិអាទិ. ឥមិស្សាតិ យាយ វេទនាយ សុខទុក្ខំ កតំ, ឥមិស្សា. បុព្ពេបីតិ សស្សតាការតោ បុព្ពេបិ. បុរិមញ្ហិ អត្ថន្តិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តំ អត្ថំ. អដ្ឋកថាយន្តិ បោរាណដ្ឋកថាយំ. តន្តិ បុរិមសុត្តេ វុត្តមត្ថំ. អស្សាតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស. យស្មា តិម្ពរុកោ ‘‘វេទនាវ អត្តា’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អហំ សា វេទនា…បេ… ន វទាមី’’តិ.

អញ្ញា វេទនាតិអាទីសុបិ យំ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយមេវ. ការកវេទនាតិ កត្តុភូតវេទនា. វេទនាសុខទុក្ខន្តិ វេទនាភូតសុខទុក្ខំ កថិតំ, ន វដ្ដសុខទុក្ខំ. ‘‘វិបាកសុខទុក្ខមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិវចនតោ.

តិម្ពរុកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា

១៩. អវិជ្ជា នីវរណា ភវាទិ-អាទីនវស្ស និវារិតបដិច្ឆាទិកា ឯតស្សាតិ អវិជ្ជានីវរណោ, អវិជ្ជាយ និវុតោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាយ និវារិតស្សា’’តិ. អយំ កាយោតិ ពាលស្ស អប្បហីនកិលេសស្ស បច្ចុប្បន្នំ អត្តភាវំ រក្ខំ កត្វា អវិជ្ជាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ អយាថាវទស្សនវសេន តណ្ហាយ បដិលទ្ធចិត្តស្ស តំតំភវូបគា សង្ខារា សង្ខរីយន្តិ. តេហិ ច អត្តភាវស្ស អភិនិព្ពត្តិ, តស្មា អយញ្ច អវិជ្ជាយ កាយោ និព្ពត្តោតិ. អស្សាតិ ពាលស្ស. អយំ អត្ថោតិ ‘‘អយំ កាយោ នាមរូបន្តិ ច វុត្តោ’’តិ អត្ថោ ទីបេតព្ពោ ឧបាទានក្ខន្ធសឡាយតនសង្គហតោ តេសំ ធម្មានំ. ឯវមេតំ ទ្វយន្តិ ឯវំ អវិជ្ជាយ និវារិតត្តា, តណ្ហាយ ច សំយុត្តត្តា ឯវំ សបរសន្តានគតសវិញ្ញាណកកាយសង្ខាតំ ទ្វយំ ហោតិ. អញ្ញត្ថាតិ សុត្តន្តរេសុ. ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ៤.៦០-៦១; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានិ ភិន្ទិត្វា ចក្ខុរូបាទិទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អភិន្ទិត្វា ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា ‘‘ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោ’’តិ, តស្មា មហាទ្វយំ នាម កិរេតំ អនវសេសតោ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនានំ គហិតត្តា. អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានីតិ ឯត្ថាបិ ហិ សឡាយតនានិ សង្គហិតានេវ. ផស្សការណានីតិ ផស្សបវត្តិយា បច្ចយានិ. យេហីតិ ហេតុទស្សនមត្តន្តិ អាហ ‘‘យេហិ ការណភូតេហី’’តិ. ផស្សោ ឯវ ផុសនកិច្ចោ, ន ផស្សាយតនានីតិ វុត្តំ ‘‘ផស្សេន ផុដ្ឋោ’’តិ. បរិបុណ្ណវសេនាតិ អវេកល្លវសេន. អបរិបុណ្ណាយតនានំ ហីនានិ ផស្សស្ស ការណានិ ហោន្តិ, តេសំ វិយាតិ ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេនា’’តិ វុត្តំ. កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហីតិ សវិញ្ញាណកស្ស កាយស្ស និព្ពត្តនំ កាយនិព្ពត្តនំ, កាយោ វា និព្ពត្តតិ ឯតេនាតិ កាយនិព្ពត្តនំ, កិលេសាភិសង្ខារា. អាទិសទ្ទេន ផស្សសឡាយតនាទិសង្គហោ. អធិកំ បយសតិ បយុញ្ជតិ ឯតេនាតិ អធិប្បយាសោ, វិសេសការណន្តិ អាហ ‘‘អធិកបយោគោ’’តិ.

ភគវា អម្ហាកំ ឧប្បាទកភាវេន មូលភាវេន ភគវំមូលកា. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ ការណធម្មា. យេហិ មយំ ពាលបណ្ឌិតានំ សមានេបិ កាយនិព្ពត្តនាទិម្ហិ វិសេសំ ជានេយ្យាម, តេនាហ ‘‘បុព្ពេ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធេន ឧប្បាទិតា’’តិអាទិ. អាជានាមាតិ អភិមុខំ បច្ចក្ខតោ ជានាម. បដិវិជ្ឈាមាតិ តស្សេវ វេវចនំ, អធិគច្ឆាមាតិ អត្ថោ. នេតាតិ អម្ហាកំ សន្តានេ បាបេតា. វិនេតាតិ យថា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ ហោតិ, ឯវំ វិសេសតោ នេតា, តទង្គវិនយាទិវសេន វា វិនេតា. អនុនេតាតិ អនុរូបំ នេតា. អន្តរន្តរា យថាធម្មបញ្ញត្តិយា បញ្ញាបិតានំ ធម្មានំ អនុរូបតោ ទស្សនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘យថាសភាវតោ …បេ… ទស្សេតា’’តិ. អាបាថំ ឧបគច្ឆន្តានំ ភគវា បដិសរណំ សមោសរណដ្ឋានន្តិ ភគវំបដិសរណា ធម្មា. តេនាហ ‘‘ចតុភូមកធម្មា’’តិអាទិ. បដិសរតិ បដិវិជ្ឈតីតិ បដិសរណំ, តស្មា បដិវិជ្ឈនវសេន ភគវា បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ភគវំបដិសរណា. តេនាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. ផស្សោ អាគច្ឆតីតិ បដិវិជ្ឈនកវសេន ផស្សោ ញាណស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, អាបាថំ អាគច្ឆន្តោយេវ សោ អត្ថតោ ‘‘អហំ កិន្នាមោ’’តិ នាមំ បុច្ឆន្តោ វិយ, ភគវា ចស្ស នាមំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អហំ ភគវា’’តិអាទិ. ឧបដ្ឋាតូតិ ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋាតុ. ភគវន្តំយេវ បដិភាតូតិ ភគវតោ ឯវ ភាគោ ហោតុ, ភគវាវ នំ អត្តនោ ភាគំ កត្វា វិស្សជ្ជេតូតិ អត្ថោ, ភគវតោ ភាគោ យទិទំ ធម្មស្ស អក្ខានំ, អម្ហាកំ បន សវនំ ភាគោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សទ្ទលក្ខណេន សមេតិ. កេចិ បន បដិភាតូតិ អត្ថំ វទន្តិ ញាណេន ទិស្សតុ ទេសីយតូតិ វា អត្ថោ. តេនាហ ‘‘តុម្ហេយេវ នោ កថេត្វា ទេថាតិ អត្ថោ’’តិ.

ពាលស្ស បណ្ឌិតស្ស ច កាយស្ស និព្ពត្តិយា បច្ចយភូតា អវិជ្ជា ច តណ្ហា ច. តេនាហ ‘‘កម្មំ…បេ… និរុទ្ធា’’តិ. ជវាបេត្វាតិ គហិតជវនំ កត្វា, យថា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ សមត្ថំ ហោតិ, ឯវំ កត្វា. យទិ និរុទ្ធា, កថំ អប្បហីនាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានេវ ឱសធានិ, តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ ច. ទុក្ខក្ខយាយាតិ តទត្ថវិសេសនត្ថន្តិ អាហ ‘‘ខយត្ថាយា’’តិ. បដិសន្ធិកាយន្តិ បដិសន្ធិគហណបុព្ពកំ កាយំ. បាឡិយំ ‘‘ពាលេនា’’តិ ករណវចនំ និស្សក្កេតិ អាហ ‘‘ពាលតោ’’តិ. ភាវិនា សហ បដិសន្ធិនា សប្បដិសន្ធិកោ. យោ បន ឯកន្តតោ តេនត្តភាវេន អរហត្តំ បត្តុំ ភព្ពោ, សោ ភាវិនា បដិសន្ធិនា ‘‘អប្បដិសន្ធិកោ’’តិ, តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘សប្បដិសន្ធិកោ’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ វុត្តំ, សោ ច យាវ អរិយភូមិំ ន ឱក្កមតិ, តាវ ពាលធម្មសមង្គី ឯវាតិ កត្វា ‘‘សព្ពោបិ បុថុជ្ជនោ ពាលោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ‘‘អប្បដិសន្ធិកោ ខីណាសវោ បណ្ឌិតោ’’តិ ខីណាសវ-សទ្ទេន អប្បដិសន្ធិកោ វិសេសិតោ. យទិ ឯវំ សេក្ខា កថន្តិ អាហ ‘‘សោតាបន្នា’’តិអាទិ. តេ ហិ សិខាបត្តបណ្ឌិច្ចភាវលក្ខណាភាវតោ បណ្ឌិតាតិ ន វត្តព្ពា ខីណាសវា វិយ, ពលវតរានំ បន ពាលធម្មានំ បហីនត្តា ពាលាតិបិ ន វត្តព្ពា បុថុជ្ជនា វិយ. ភជិយមានា បន ចតុសច្ចសម្បដិវេធំ ឧបាទាយ បណ្ឌិតបក្ខំ ភជន្តិ, ន ពាលបក្ខំ វុត្តការណេនាតិ.

ពាលបណ្ឌិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បច្ចយសុត្តវណ្ណនា

២០. សព្ពម្បិ សង្ខតំ អប្បដិច្ច ឧប្បន្នំ នាម នត្ថីតិ បច្ចយធម្មោបិ អត្តនោ បច្ចយធម្មំ ឧបាទាយ បច្ចយុប្បន្នោ, តថា បច្ចយុប្បន្នធម្មោបិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នំ ឧបាទាយ បច្ចយធម្មោតិ យថារហំ ធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតា. យេសំ វិនេយ្យានំ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយេវ សុពោធតោ ឧបដ្ឋាតិ, តេសំ វសេន សុដ្ឋុ វិភាគំ កត្វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ. យេសំ បន វិនេយ្យានំ តទុភយស្មិំ វិភជ្ជ សុតេ ឯវ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, តេ សន្ធាយ ភគវា តទុភយំ វិភជ្ជ ទស្សេន្តោ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ បដិច្ចសមុប្បន្នេ ច ធម្មេ’’តិ ឥមំ ទេសនំ អារភីតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘សត្ថា ឥមស្មិំ សុត្តេ’’តិអាទិមាហ. បច្ចយស្ស ភាវោ បច្ចយត្តំ, បច្ចយនិព្ពត្តតា. អសភាវធម្មេ ន លព្ភតីតិ ‘‘សភាវធម្មេ’’តិ វុត្តំ. ននុ ច ជាតិ ជរា មរណញ្ច សភាវធម្មោ ន ហោតិ, យេសំ បន ខន្ធានំ ជាតិ ជរា មរណញ្ច, តេ ឯវ សភាវធម្មា, អថ កស្មា ទេសនាយ តេ គហិតាតិ? នាយំ ទោសោ, ជាតិ ជរា មរណញ្ហិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ សភាវធម្មានំ វិការមត្តំ, នញ្ញេសំ, តស្មា តេ គហិតាតិ. ឧប្បាទា វា តថាគតានន្តិ ន វិនេយ្យបុគ្គលានំ មគ្គផលុប្បត្តិ វិយ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណុប្បត្តិ តថាគតុប្បាទាយត្តា, អថ ខោ សា តថាគតានំ ឧប្បាទេបិ អនុប្បាទេបិ ហោតិយេវ. តស្មា សា កាមំ អសង្ខតា វិយ ធាតុ ន និច្ចា, តថាបិ ‘‘សព្ពកាលិកា’’តិ ឯតេន ជាតិបច្ចយតោ ជរាមរណុប្បត្តីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ជាតិយេវ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ’’តិ. ជាតិបច្ចយាតិ ច ជាតិសង្ខាតបច្ចយា. ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ឋិតាវ សា ធាតុ, យាយំ ឥទប្បច្ចយតា ជាតិយា ជរាមរណស្ស បច្ចយតា តស្ស ព្យភិចារាភាវតោ. ឥទានិ ន កទាចិ ជាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ ហោតិយេវាតិ ជរាមរណស្ស បច្ចយភាវេ និយមេតិ. ឧភយេនបិ យថាវុត្តស្ស បច្ចយភាវោ យត្ថ ហោតិ, តត្ថ អវស្សំភាវិតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. ទ្វីហិ បទេហិ. តិដ្ឋន្តីតិ យស្ស វសេន ធម្មានំ ឋិតិ, សា ឥទប្បច្ចយតា ធម្មដ្ឋិតតា. ធម្មេតិ បច្ចយុប្បន្នេ ធម្មេ. និយមេតិ វិសេសេតិ. ហេតុគតវិសេសសមាយោគោ ហិ ហេតុផលស្ស ឯវំ ធម្មតានិយាមោ ឯវាតិ.

អបរោ នយោ – ឋិតាវ សា ធាតូតិ យាយំ ជរាមរណស្ស ឥទប្បច្ចយតា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ, ឯសា ធាតុ ឯស សភាវោ. តថាគតានំ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ ឧទ្ធញ្ច អប្បដិវិជ្ឈិយមានោ, មជ្ឈេ ច បដិវិជ្ឈិយមានោ ន តថាគតេហិ ឧប្បាទិតោ, អថ ខោ សម្ភវន្តស្ស ជរាមរណស្ស សព្ពកាលំ ជាតិបច្ចយតោ សម្ភវោតិ ឋិតាវ សា ធាតុ, កេវលំ បន សយម្ភុញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈនតោ ‘‘អយំ ធម្មោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ បវេទនតោ ច តថាគតោ ‘‘ធម្មសាមី’’តិ វុច្ចតិ, ន អបុព្ពស្ស ឧប្បាទនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. សា ឯវ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ វិបល្លាសាភាវតោ ឯវំ អវពុជ្ឈមានស្ស ឯតស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា តថេវ ភាវតោ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា, ជាតិ វា ជរាមរណស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តអាយូហន-សំយោគ-បលិពោធ-សមុទយ-ហេតុបច្ចយដ្ឋិតីតិ តទុប្បាទាទិភាវេនស្សា ឋិតតា ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ ផលំ បតិ សាមត្ថិយតោ ហេតុមេវ វទតិ. ធារីយតិ បច្ចយេហីតិ វា ធម្មោ, តិដ្ឋតិ តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលន្តិ ឋិតិ, ធម្មស្ស ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ. ធម្មោតិ វា ការណំ បច្ចយភាវេន ផលស្ស ធារណតោ, តស្ស ឋិតិ សភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយោ. តេនាហ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤). ធម្មដ្ឋិតិ ឯវ ធម្មដ្ឋិតតា. សា ឯវ ធាតុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឥមស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា អញ្ញថត្តាភាវតោ, ‘‘ន ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ វិញ្ញាយមានស្ស ច តព្ភាវាភាវតោ និយាមតា វវត្ថិតភាវោតិ ធម្មនិយាមតា. ផលស្ស វា ជរាមរណស្ស ជាតិយា សតិ សម្ភវោ ធម្មេ ហេតុម្ហិ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា, អសតិ អសម្ភវោ ធម្មនិយាមតាតិ ឯវំ ផលេន ហេតុំ វិភាវេតិ, តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិអាទិនា វុត្តំ. ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយតាសង្ខាតំ ឥទប្បច្ចយតំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ បច្ចក្ខករណេន អភិមុខំ ពុជ្ឈតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈតិ, តតោ ឯវ អភិសមេតិ អភិមុខំ សមាគច្ឆតិ, អាទិតោ កថេន្តោ អាចិក្ខតិ, ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. តមេវ ឧទ្ទេសំ បរិយោសាបេន្តោ ទេសេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្តំ និទ្ទិសនវសេន បការេហិ ញាបេន្តោ បញ្ញាបេតិ. បការេហិ ឯវ បតិដ្ឋបេន្តោ បដ្ឋបេតិ. យថានិទ្ទិដ្ឋំ បដិនិទ្ទេសវសេន វិវរតិ វិភជតិ. វិវដញ្ហិ វិភត្តញ្ច អត្ថំ ហេតូទាហរណទស្សនេហិ បាកដំ ករោន្តោ ឧត្តានីករោតិ. ឧត្តានីករោន្តោ តថា បច្ចក្ខភូតំ កត្វា និគមនវសេន បស្សថាតិ ចាហ.

ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទីសូតិ ជាតិអាទីនំ ជរាមរណបច្ចយភាវេសុ. តេហិ តេហិ បច្ចយេហីតិ យាវតកេហិ បច្ចយេហិ យំ ផលំ ឧប្បជ្ជមានារហំ, អវិកលេហិ តេហេវ តស្ស ឧប្បត្តិ, ន ឩនាធិកេហីតិ. តេនាហ ‘‘អនូនាធិកេហេវា’’តិ. យថា តំ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោតិ. តេន តំតំផលនិប្ផាទនេ តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយា តប្បការតា តថតាតិ វុត្តាតិ ទស្សេតិ. សាមគ្គិន្តិ សមោធានំ, សមវាយន្តិ អត្ថោ. អសម្ភវាភាវតោតិ អនុប្បជ្ជនស្ស អភាវតោ. តថាវិធបច្ចយសាមគ្គិយញ្ហិ សតិបិ ផលស្ស អនុប្បជ្ជនេ តស្សាវិតថតា សិយា. អញ្ញធម្មបច្ចយេហីតិ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស បច្ចយេហិ. អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោតិ តតោ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. ន ហិ កទាចិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ សោតវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ អត្ថិ. យទិ សិយា, តស្សា សាមគ្គិយា អញ្ញថតា នាម សិយា, ន ចេតំ អត្ថីតិ ‘‘អនញ្ញថតា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយតោតិ បច្ចយភាវតោ. បច្ចយសមូហតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិ តា-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍិតំ យថា ‘‘ទេវោយេវ ទេវតា’’តិ, ឥទប្បច្ចយានំ សមូហោ ឥទប្បច្ចយតាតិ សមូហត្ថោ តាសទ្ទោ យថា ‘‘ជនានំ សមូហោ ជនតា’’តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘លក្ខណំ បនេត្ថ សទ្ទសត្ថតោ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ន និច្ចំ សស្សតន្តិ អនិច្ចំ. ជរាមរណំ ន អនិច្ចំ សង្ខារានំ វិការភាវតោ អនិប្ផន្នត្តា, តថាបិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បរិយាយេន វុត្តំ. ឯស នយោ សង្ខតាទីសុបិ. សមាគន្ត្វា កតំ សហិតេហេវ បច្ចយេហិ និព្ពត្តេតព្ពតោ យថាសភាវំ សមេច្ច សម្ភុយ្យ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ. បច្ចយារហំ បច្ចយំ បដិច្ច ន វិនា តេន សហិតសមេតមេវ ឧប្បន្នន្តិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ. តេនាហ ‘‘បច្ចយេ និស្សាយ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. ខយសភាវន្តិ ភិជ្ជនសភាវំ. វិគច្ឆនកសភាវន្តិ សកភាវតោ អបគច្ឆនកសភាវំ. វិរជ្ជនកសភាវន្តិ បលុជ្ជនកសភាវំ. និរុជ្ឈនកសភាវន្តិ ខណភង្គវសេន បភង្គុសភាវំ. វុត្តនយេនាតិ ជរាយ វុត្តនយេន. ជនកប្បច្ចយានំ កម្មាទីនំ. កិច្ចានុភាវក្ខណេតិ ឯត្ថ កិច្ចានុភាវោ នាម យថា បវត្តមានេ បច្ចយេ តស្ស ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា បវត្តិ, ឯវំ សន្តស្ស បវត្តនក្ខណេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំ ខណេ បច្ចយោ អត្តនោ ផលុប្បាទនំ បតិ ព្យាវដោ នាម ហោតិ, ឥមស្មិំ ខណេ យេ ធម្មា រូបាទយោ ឧបលព្ភន្តិ តតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អនុបលព្ភមានា, តេសំ តតោ ឧប្បត្តិ និទ្ធារីយតិ, ឯវំ ជាតិយាបិ សា និទ្ធារេតព្ពា តំខណូបលទ្ធតោតិ. យទិ ឯវំ និប្បរិយាយតោវ ជាតិយា កុតោចិ ឧប្បត្តិ សិទ្ធិ, អថ កស្មា ‘‘ឯកេន បរិយាយេនា’’តិ វុត្តន្តិ? ជាយមានធម្មានំ វិការភាវេន ឧបលទ្ធព្ពត្តា. យទិ និប្ផន្នធម្មា វិយ ជាតិ ឧបលព្ភេយ្យ, និប្បរិយាយតោវ តស្សា កុតោចិ ឧប្បត្តិ សិយា, ន ចេវំ ឧបលព្ភតិ, អថ ខោ អនិប្ផន្នត្តា វិការភាវេន ឧបលព្ភតិ. តស្មា ‘‘ឯកេន បរិយាយេនេត្ថ អនិច្ចាតិអាទីនិ យុជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ន បន ជរាមរណេ, ជនកប្បច្ចយានំ កិច្ចានុភាវក្ខណេ តស្ស អលព្ភនតោ. តេនេវ ‘‘ឯត្ថ ច អនិច្ចន្តិ…បេ… អនិច្ចំ នាម ជាត’’ន្តិ វុត្តំ.

សវិបស្សនាយាតិ ឯត្ថ សហ-សទ្ទោ អប្បធានភាវទីបនោ ‘‘សមក្ខិកំ, សមកស’’ន្តិអាទីសុ វិយ. អប្បធានភូតា ហិ វិបស្សនា, យថាភូតទស្សនមគ្គបញ្ញា បជានាតិ. ‘‘បុរិមំ អន្ត’’ន្តិ វុច្ចមានេ បច្ចុប្បន្នភាវស្សបិ គហណំ សិយាតិ ‘‘បុរិមំ អន្តំ អតីត’’ន្តិ វុត្តំ. វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ចាតិ សស្សតាសង្កំ និស្សាយ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, អធិច្ចសមុប្បត្តិអាសង្កំ និស្សាយ ‘‘យតោ បភុតិ អហំ, តតោ បុព្ពេ ន នុ ខោ អហោសិ’’ន្តិ អតីតេ អត្តនោ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កស្មា? វិចិកិច្ឆាយ អាការទ្វយាវលម្ពនតោ. តស្សា បន អតីតវត្ថុតាយ គហិតត្តា សស្សតាធិច្ចសមុប្បត្តិអាការនិស្សិតតា ទស្សិតា ឯវ. អាសប្បនបរិសប្បនបវត្តិកំ កត្ថចិបិ អប្បដិវត្តិហេតុភូតំ វិចិកិច្ឆំ កស្មា ឧប្បាទេតីតិ ន វិចារេតព្ពមេតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិំការណន្តិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. ការណំ វា វិចិកិច្ឆាយ អយោនិសោមនសិការោ, តស្ស អន្ធពាលបុថុជ្ជនភាវោ, អរិយានំ អទស្សាវិតា ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ជាតិលិង្គុបបត្តិយោតិ ខត្តិយព្រាហ្មណាទិជាតិំ, គហដ្ឋបព្ពជិតាទិលិង្គំ, ទេវមនុស្សាទិឧបបត្តិញ្ច. និស្សាយាតិ ឧបាទាយ. តស្មិំ កាលេ យំ សន្តានំ មជ្ឈិមំ បមាណំ, តេន យុត្តោ បមាណិកោ, តទភាវតោ អធិកភាវតោ វា ‘‘អប្បមាណិកោ’’តិ វេទិតព្ពោ. កេចីតិ សារសមាសាចរិយា. តេ ហិ ‘‘កថំ នុ ខោ’’តិ ឥស្សរេន វា ព្រហ្មុនា វា បុព្ពកតេន វា អហេតុតោ វា និព្ពត្តោតិ ចិន្តេតីតិ វទន្តិ. អហេតុតោ និព្ពត្តិកង្ខាបិ ហិ ហេតុបរាមសនមេវាតិ. បរម្បរន្តិ បុព្ពាបរប្បវត្តិំ. អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនំ, តញ្ច ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ចាតិ សស្សតាសង្កំ និស្សាយ ‘‘ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធាន’’ន្តិ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, ឧច្ឆេទាសង្កំ និស្សាយ ‘‘យស្មិញ្ច អត្តភាវេ ឧច្ឆេទនកង្ខា, តតោ បរំ នុ ខោ ភវិស្សាមី’’តិ អនាគតេ អត្តនោ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ.

បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានន្តិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា ‘‘បដិសន្ធិមាទិំ កត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ កថំ, ឥទំ កថ’’ន្តិ បវត្តនតោ កថំកថា, វិចិកិច្ឆា, សា អស្ស អត្ថីតិ កថំកថី. តេនាហ ‘‘វិចិកិច្ឆី’’តិ. កា ឯត្ថ ចិន្តា? ឧម្មត្តកោ វិយ ពាលបុថុជ្ជនោតិ បដិកច្ចេវ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តំ មហាមាតាយ បុត្តំ. មុណ្ឌេសុន្តិ មុណ្ឌេន អនិច្ឆន្តំ ជាគរណកាលេ ន សក្កាតិ សុត្តំ មុណ្ឌេសុំ កុលធម្មវសេន យថា ឯកច្ចេ កុលតាបសា. រាជភយេនាតិ ច វទន្តិ. សីតិភូតន្តិ ឥទំ មធុរកភាវប្បត្តិយា ការណវចនំ. ‘‘សេតភូត’’ន្តិបិ បាឋោ, ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សេតភាវំ បត្តន្តិ អត្ថោ.

អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ កណ្ណោ វិយ សូតបុត្តសញ្ញី, សូតបុត្តសញ្ញីតិ សូរិយទេវបុត្តស្ស បុត្តសញ្ញី. ជាតិយា វិភាវិយមានាយ ‘‘អហ’’ន្តិ តស្ស អត្តនោ បរាមសនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯវម្បិ សិយា កង្ខា’’តិ. មនុស្សាបិ ច រាជានោ វិយាតិ មនុស្សាបិ ច កេចិ ឯកច្ចេ រាជានោ វិយាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តនយមេវ ‘‘សណ្ឋានាការំ និស្សាយា’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ ‘‘កថំ នុ ខោស្មី’’តិ បទេ. អព្ភន្តរេ ជីវោតិ បរបរិកប្បិតំ អន្តរត្តានំ វទតិ. សោឡសំសាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សរីរបរិមាណអង្គុដ្ឋ-យវបរមាណុបរិមាណតាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. សត្តបញ្ញត្តិ ជីវវិសយាតិ ទិដ្ឋិគតិកានំ មតិមត្តំ, បរមត្ថតោ បន សា អត្តភាវវិសយាវាតិ អាហ ‘‘អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋាន’’ន្តិ. យតាយំ អាគតោ, យត្ថ ច គមិស្សតិ, តំ ឋានន្តិ អត្ថោ. សោតាបន្នោ អធិប្បេតោ វិចិកិច្ឆាបហានស្ស ទិដ្ឋត្តា. ឥតរេបិ តយោតិ សកទាគាមីអាទយោ អវារិតា ឯវ. ‘‘អយញ្ច…បេ… សុទិដ្ឋា’’តិ និប្បទេសតោ សច្ចសំបដិវេធស្ស ជោតិតត្តា.

បច្ចយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាហារវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.