១. ពុទ្ធវគ្គោ

១. បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា

១. ទុតិយសុត្តាទីនិបិ បដិច្ចសមុប្បាទវសេនេវ ទេសិតានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ បដិច្ចសមុប្បាទសុត្ត’’ន្តិ. តត្រាតិ បទំ យេ ទេសកាលា ឥធ វិហរណកិរិយាយ វិសេសនភាវេន វុត្តា, តេសំ បរិទីបនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សមយំ…បេ… ទីបេតី’’តិ អាហ. តំ-សទ្ទោ ហិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិនិទ្ទេសោ, តស្មា ឥធ ទេសស្ស កាលស្ស វា បដិនិទ្ទេសោ ភវិតុំ អរហតិ, ន អញ្ញស្ស. អយំ តាវ តត្រសទ្ទស្ស បដិនិទ្ទេសភាវេ អត្ថវិភាវនា. យស្មា បន ឦទិសេសុ ឋានេសុ តត្រសទ្ទោ ធម្មទេសនាវិសិដ្ឋំ ទេសំ កាលញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ’’តិ. តេន តត្រាតិ យត្ថ ភគវា ធម្មទេសនត្ថំ ភិក្ខូ អាលបិ អភាសិ, តាទិសេ ទេសេ, កាលេ វាតិ អត្ថោ. ន ហីតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ.

ននុ ច យត្ថ ឋិតោ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិអាទិនា ពាហិយស្ស ធម្មទេសនំ បដិក្ខិបិ, តត្ថេវ អន្តរវីថិយំ ឋិតោវ តស្ស ធម្មំ ទេសេសីតិ? សច្ចមេតំ. អទេសេតព្ពកាលេ អទេសនាយ ហិ ឥទំ ឧទាហរណំ. តេនាហ ‘‘អកាលោ ខោ តាវា’’តិ. យំ បន តត្ថ វុត្តំ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ, តម្បិ តស្ស អកាលភាវស្សេវ បរិយាយេន ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស ហិ តទា អទ្ធានបរិស្សមេន រូបកាយេ អកម្មញ្ញតា អហោសិ, ពលវបីតិវេគេន នាមកាយេ. តទុភយស្ស វូបសមំ អាគមេន្តោ បបញ្ចបរិហារត្ថំ ភគវា ‘‘អកាលោ ខោ’’តិ បរិយាយេន បដិក្ខិបិ. អទេសេតព្ពទេសេ អទេសនាយ បន ឧទាហរណំ ‘‘អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ, វិហារតោ និក្ខមិត្វា វិហារបច្ឆាយាយំ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ ឯវមាទិកំ ឥធ អាទិសទ្ទេន សង្គហិតំ. ‘‘ស ខោ សោ ភិក្ខវេ ពាលោ ឥធ បាបានិ កម្មានិ ករិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ៣.២៤៨) បទបូរណមត្តេ ខោ-សទ្ទោ, ‘‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.២១) អវធារណេ, ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣១) អាទិកាលត្ថេ, វាក្យារម្ភេតិ អត្ថោ. តត្ថ បទបូរណេន វចនាលង្ការមត្តំ កតំ ហោតិ, អាទិកាលត្ថេន វាក្យស្ស ឧបញ្ញាសមត្តំ, អវធារណត្ថេន បន និយមទស្សនំ. ‘‘តស្មា អាមន្តេសិ ឯវា’’តិ អាមន្តនេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតីតិ.

‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បុព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ បទំ វុត្តន្តិ? យទិបិ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ បន យថាវុត្តដ្ឋានេ វិហរណកិរិយាយ កត្តុវិសេសទស្សនបរំ, ន អាមន្តនកិរិយាយ, ឥធ បន អាមន្តនកិរិយាយ, តស្មា តទត្ថំ បុន ភគវាតិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ. តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវាតិ លោកគរុទីបន’’ន្តិ អាហ. កថាសវនយុត្តបុគ្គលវចនន្តិ វក្ខមានាយ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយ សវនយោគ្យបុគ្គលវចនំ. ចតូសុបិ បរិសាសុ ភិក្ខូ ឯវ ឯទិសានំ ទេសនានំ វិសេសេន ភាជនភូតាតិ សាតិសយេន សាសនសម្បដិគ្គាហកភាវទស្សនត្ថំ ឥធ ភិក្ខុគហណន្តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទ្ទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិ អាហ. តត្ថ ភិក្ខកោតិ ភិក្ខូតិ ភិក្ខនសីលត្តា ភិក្ខនធម្មត្តា ភិក្ខូតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ពុទ្ធាទីហិបិ អជ្ឈុបគតំ ភិក្ខាចរិយំ ឧញ្ឆាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា អនុដ្ឋិតត្តា ភិក្ខុ. យោ ហិ កោចិ អប្បំ វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ, សោ កសិគោរក្ខាទីហិ ជីវិកកប្បនំ ហិត្វា លិង្គសម្បដិច្ឆនេនេវ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតត្តា ភិក្ខុ. បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា វា វិហារមជ្ឈេ កាជភត្តំ ភុញ្ជមានោបិ ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខុ បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាយ ឧស្សាហជាតត្តា វា ភិក្ខាចរិយំ អជ្ឈុបគតោតិ ភិក្ខូតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អាទិនា នយេនាតិ ‘‘ភិន្នបដធរោតិ ភិក្ខុ, ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ ភិក្ខុ, ភិន្នត្តា បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥០៩) អាគតនយេន. ញាបនេតិ អវពោធនេ, បដិវេទនេតិ អត្ថោ. ភិក្ខនសីលតា, ន កសិវាណិជ្ជាទីហិ ជីវនសីលតា. ភិក្ខនធម្មតា ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តី’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) ឯវំ វុត្តភិក្ខនសភាវតា, ន យាចនាកោហញ្ញសភាវតា. ភិក្ខនេ សាធុការិតា ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) វចនំ អនុស្សរិត្វា តត្ថ អប្បមជ្ជតា. អថ វា សីលំ នាម បកតិសភាវោ. ឥធ បន តថាធិដ្ឋានំ. ធម្មោតិ វតំ. អបរេ បន ‘‘សីលំ នាម វតវសេន សមាទានំ. ធម្មោ នាម បវេណិ-អាគតំ ចារិត្តំ. សាធុការិតា សក្កច្ចការិតា អាទរកិរិយា’’តិ វណ្ណេន្តិ.

ហីនាធិកជនសេវិតវុត្តិន្តិ យេ ភិក្ខុភាវេ ឋិតាបិ ជាតិមទាទិវសេន ឧទ្ធតា ឧន្នឡា, យេ ច គិហិភាវេ បរេសុ អត្ថិកភាវម្បិ អនុបគតតាយ ភិក្ខាចរិយំ បរមកាបញ្ញំ មញ្ញន្តិ, តេសំ ឧភយេសម្បិ យថាក្កមំ ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនេន ហីនជនេហិ ទលិទ្ទេហិ បរមកាបញ្ញតំ បត្តេហិ បរកុលេសុ ភិក្ខាចរិយាយ ជីវិកំ កប្បេន្តេហិ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតភាវនិគ្គហំ ករោតិ, អធិកជនេហិ ឧឡារភោគខត្តិយកុលាទិតោ បព្ពជិតេហិ ពុទ្ធាទីហិ អាជីវសោធនត្ថំ សេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ទីនភាវនិគ្គហំ ករោតីតិ យោជេតព្ពំ. យស្មា ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ វចនំ អាមន្តនភាវតោ អភិមុខីករណំ, បករណតោ សាមត្ថិយតោ ច សុស្សូសាជននំ, សក្កច្ចសវនមនសិការនិយោជនញ្ច ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភិក្ខវោតិ ឥមិនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ សាធុកំ មនសិការេបីតិ សាធុកំ សវនេ សាធុកំ មនសិការេ ច. កថំ បវត្តិតា សវនាទយោ សាធុកំ បវត្តិតា ហោន្តីតិ? ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបត្តិយា សកលសាសនសម្បត្តិ ហត្ថគតា ភវិស្សតី’’តិ អាទរគារវយោគេន កថាទីសុ អបរិភវាទិនា ច. វុត្តញ្ហិ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ ច មនសិ ករោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ៥.១៥១). តេនាហ ‘‘សាធុកំ មនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តី’’តិ. សាសនសម្បត្តិ នាម សីលាទិនិប្ផត្តិ. បឋមំ ឧប្បន្នត្តា អធិគមវសេន. សត្ថុចរិយានុវិធាយកត្តា សីលាទិគុណានុដ្ឋានេន. តិណ្ណំ យានានំ វសេន អនុធម្មបដិបត្តិសម្ភវតោ សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា.

សន្តិកត្តាតិ សមីបភាវតោ. សន្តិកាវចរត្តាតិ សព្ពកាលំ សំវុត្តិភាវតោ. យថានុសិដ្ឋន្តិ អនុសាសនិយានុរូបំ, អនុសាសនិំ អនវសេសតោ បដិគ្គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូតិ យេ បដិច្ចសមុប្បាទធម្មេ ទេសនាបសុតា, តេ. បុព្ពេ ‘‘សព្ពបរិសសាធារណា ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនា’’តិអាទិនា ភិក្ខូនំ ឯវ អាមន្តនការណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មទេសនាយ បយោជនំ ទស្សេតុំ កិមត្ថំ បន ភគវាតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ អញ្ញំ ចិន្តេន្តាតិ អញ្ញវិហិតា. វិក្ខិត្តចិត្តាតិ អសមាហិតចិត្តា. ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តាតិ ហិយ្យោ តតោ បរទិវសេសុ វា សុតធម្មំ បតិ មនសា អវេក្ខន្តា. ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ធម្មេ ទេសិយមានេ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទេសនំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោតីតិ ឥមមេវត្ថំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘តេ អនាមន្តេត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិក្ខវោតិ ច សន្ធិវសេន ឥ-ការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ភិក្ខវោ ឥតី’’តិ, អយញ្ហិ ឥតិសទ្ទោ ហេតុបរិសមាបនាទិបទត្ថវិបរិយាយបការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថបភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេតុម្ហិ ទិស្សតិ, ‘‘តស្មាតិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) បរិសមាបនេ, ‘‘ឥតិ វា ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៣) អាទិអត្ថេ ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣, ៧៥) បទត្ថវិបរិយាយេ, ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ. សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ, ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ, ‘‘សព្ពមត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, សព្ពំ នត្ថីតិ អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) និទស្សនេ. ឥធាបិ និទស្សនេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការោ តមេស ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សេតិ ‘‘ភិក្ខវោតិ អាមន្តេសី’’តិ. ឥមិនា នយេន ភទ្ទន្តេតិអាទីសុបិ យថារហំ ឥតិសទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បុព្ពេ ‘‘ភគវា អាមន្តេសី’’តិ វុត្តត្តា ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ឥធ ភគវតោតិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធីអន្តរំ អបេក្ខតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ភគវតោ អាមន្តនំ បដិអស្សោសុ’’ន្តិ វុត្តំ. ភគវតោតិ ឥទំ បន បដិស្សវសម្ពន្ធេន សម្បទានវចនំ. ឯត្តាវតា យំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសបដិមណ្ឌិតំ និទានំ ភាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាហ – កិមត្ថំ បន ធម្មវិនយសង្គហេ ករិយមានេ និទានវចនំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – ទេសនាយ ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកនិមិត្តបរិសាបទេសេហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសធម្មា សទ្ធេយ្យា ច, ទេសកាលកត្តុសោតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពន្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ. តេនេវ ចាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទិបុច្ឆាសុ កតាសុ តាសំ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អាយស្មតា អានន្ទេន ឥមស្ស សុត្តស្ស និទានំ ភាសិតំ.

អបិច សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពរចនាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ, សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ច ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសត្ថុសាវកានុរោធាភាវតោ ខីណាសវត្តសិទ្ធិ. ន ហិ សព្ពសោ ខីណាសវស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សុវិសុទ្ធា ចស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ, ឯវំ ទេសកសំកិលេសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បទាទូសកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អច្ចន្តាភាវសំសូចកេហិ ញាណសម្បទាបហានសម្បទាភិព្យញ្ជនកេហិ ច សំពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ឯវ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោតិ, តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកបដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ, ឥធ បន មូលទ្វយវសេន អន្តទ្វយរហិតស្ស តិសន្ធិកាលពន្ធស្ស ចតុព្ពិធនយសង្ខេបគម្ភីរភាវយុត្តស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ពោធិយា និទស្សនតោ ចាតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថិកា បវត្តិ, អត្តហិតត្ថា វា, តស្មា បរេសំ ឯវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កព្ពរចនា. តយិទំ សត្ថុចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសេហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេហិ យថារហំ បកាសីយតិ, ឥធ បន ទ្វាទសបទិកបច្ចយាការវិភាវនេន តេន. តេន វុត្តំ ‘‘សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

អបិច សត្ថុ បមាណភាវប្បកាសនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ, តញ្ចស្ស បមាណភាវទស្សនំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា បទេន វិភាវិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវា’’តិ ច ឥមិនា តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិ-សព្ពសំកិលេសមលទុច្ចរិតាទិទោសប្បហានទីបនេន វចនេន អនញ្ញសាធារណសុបរិសុទ្ធញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ. ឥទមេត្ថ និទានវចនេ បយោជននិទស្សនំ.

និក្ខិត្តស្សាតិ ទេសិតស្ស. ទេសនាបិ ហិ ទេសេតព្ពស្ស សីលាទិអត្ថស្ស វិនេយ្យសន្តានេសុ និក្ខិបនតោ ‘‘និក្ខេបោ’’តិ វុច្ចតីតិ ‘‘សុត្តនិក្ខេបំ តាវ វិចារេត្វា វុច្ចមានា បាកដា ហោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ភគវតោ ទេសនាយ សមុដ្ឋានស្ស វិភាគំ ទស្សេត្វា ‘‘ឯត្ថាយំ ទេសនា ឯវំសមុដ្ឋានា’’តិ ទេសនាយ សមុដ្ឋានេ ទស្សិតេ សុត្តស្ស សម្មទេវ និទានបរិជាននេន វណ្ណនាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ. តតោ ហេដ្ឋា ‘‘កស្មា ភគវតា បដិច្ចសមុប្បាទវសេនេវ ទេសនា អារទ្ធា’’តិ កេនចិ ចោទនាយ កតាយ ‘‘បរជ្ឈាសយោយំ សុត្តនិក្ខេបោ’’តិ បរិហារោ សុកថិតោ ហោតិ. តត្ថ យថា អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តន្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបធាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវន្តិ អាហ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ. ឯត្ថ ច យថា អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អត្តជ្ឈាសយោ ច បរជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បុច្ឆាវសិកោ ច, អដ្ឋុប្បត្តិកោ ច បរជ្ឈាសយោ ច បុច្ឆាវសិកោ ចា’’តិ អជ្ឈាសយបុច្ឆានុសន្ធិសម្ភវតោ, ឯវំ យទិបិ អដ្ឋុប្បត្តិយា អជ្ឈាសយេនបិ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ, អត្តជ្ឈាសយាទីហិ បន បុរតោ ឋិតេហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា សំសគ្គោ នត្ថីតិ. នយិធ និរវសេសោ វិត្ថារនយោ សម្ភវតីតិ ‘‘ចត្តារោ ហិ សុត្តនិក្ខេបា’’តិ វុត្តំ. តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោវ ទស្សិតា, តថាទស្សនញ្ចេត្ថ អយំ សំសគ្គភេទោ គហេតព្ពោតិ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបីយតីតិ និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អថ វា និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសេន បវត្តធម្មោ ឯតស្ស អត្ថីតិ, បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាយ វត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ សុត្តនិក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិត្វា ញាតព្ពោ អត្ថោ. តស្ស បុច្ឆាវសេន បវត្តំ ធម្មបដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសិកំ, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុល្លិង្គវសេន ‘‘បុច្ឆាវសិកោ’’តិ វុត្តំ. តថា អដ្ឋុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អបិចេត្ថ បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា. បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាលធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ ‘‘អដ្ឋុប្បត្តី’’តិ វុច្ចតិ. បរេសំ បុច្ឆំ វិនា អជ្ឈាសយំ ឯវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ឯវ ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោវាយមត្ថោតិ. អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ កថេតិ ធម្មតន្តិឋបនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទសពលសុត្តន្តហារកោតិ ទសពលវគ្គេ អនុបុព្ពេន និក្ខិត្តានំ សុត្តានំ អាវលិ, តថា ចន្ទោបមហារកាទយោ.

វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ. អជ្ឈាសយន្តិ អធិមុត្តិំ. ខន្តិន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិំ. មនន្តិ ចិត្តំ. អភិនីហារន្តិ បណិធានំ. ពុជ្ឈនភាវន្តិ ពុជ្ឈនសភាវំ, បដិវិជ្ឈនាការំ វា.

ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ ឧគ្ឃដនំ នាម ញាណុគ្ឃដនំ, ញាណេន ឧគ្ឃដិតមត្តេ ឯវ ធម្មំ ជានាតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតមេវ អត្ថំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. ឧទ្ទេសាទីហិ នេតព្ពោតិ នេយ្យោ. ព្យញ្ជនបទំ បរមំ អស្សាតិ បទបរមោ. សហ ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហារធម្មស្ស ឧទ្ទេសេ ឧទាហដមត្តេ ឯវ. ធម្មាភិសមយោតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាណេន សទ្ធិំ អភិសមាយោគោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន សំខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ សំខិត្តេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘វិបញ្ចិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. ឧទ្ទេសតោតិ ឧទ្ទេសហេតុ, ឧទ្ទិសន្តស្ស ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វាតិ អត្ថោ, ‘‘ឧទ្ទិសតោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. បរិបុច្ឆតោតិ បរិបុច្ឆន្តស្ស. អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ អនុក្កមេន អរហត្តប្បត្តិ ហោតិ. ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ តេន អត្តភាវេន មគ្គំ វា ផលំ វា អន្តមសោ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ បុគ្គលោ ព្យញ្ជនបទមេវ បរមំ កត្វា ឋិតត្តា ‘‘បទបរមោ’’តិ វុច្ចតិ.

ឯកចរាតិ វិវេកាភិរតិយា ឯកវិហារិនោ. ទ្វិចរាតិ ទ្វេ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា ញាណចរិយាទិវសេន វិចរន្តា. ឯស នយោ សេសេសុ. សត្តសុញ្ញតាបកាសនេន សុញ្ញតំ. តតោ ឯវ សណ្ហំ សុខុមំ. ‘‘បរេសំ អជ្ឈាសយវសេន ភគវា ឥទំ សុត្តំ អារភី’’តិ វត្វា តេ បន ‘‘បរេ’’តិ វុត្តបុគ្គលា អបរិកម្មិកា សុបរិសោធិតបុព្ពភាគបដិបទា ចាតិ ទុវិធា, តទុភយេសុ សត្ថុ បដិបត្តិំ ឧបមាមុខេន បកាសេន្តោ យថា ហីតិអាទិមាហ. រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតិ លិខនវសេន ន ឧប្បាទេតិ. អកតាភិនិវេសន្តិ វិបស្សនាភាវនាយ អកតានុយោគំ. សីល…បេ… សម្បទាយាតិ អសមាទិន្នសីលំ សីលសម្បទាយ, សុបរិសុទ្ធសីលំ សមាធិសម្បទាយ, អនុជុកតទិដ្ឋិជុកម្មំ ទិដ្ឋិសម្បទាយ យោជេន្តោតិ យោជនា.

យន្តិ យំ បុព្ពភាគបដិបទំ សន្ធាយ. សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ទិដ្ឋិ ចាតិ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ ចេវ កម្មបថសម្មាទិដ្ឋិ ច. តិវិធេនាតិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាតិ ឯវំ វិសយភាវតោ តិប្បការេន. យថាវុត្តទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយា វិសេសបច្ចយំ សីលំយេវ ភាវនាយ អធិដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ‘‘សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិ.

សុធន្តសុវណ្ណំ អបគតសព្ពកាឡកំ. ចតុរស្សាទិធោតោ សុបរិមជ្ជិតមណិក្ខន្ធោ. បច្ចយធម្មានំ អវិជ្ជាទីនំ តស្ស តស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស ហេតុបច្ចយាទិភាវោ បច្ចយាការោ. សោ បន អត្ថតោ អវិជ្ជា ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បច្ចយាការ’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយាការោ ហី’’តិអាទិ.

កាមំ វោ-សទ្ទោ បទបរដ្ឋិតោ បដិយោគីអត្ថវិសេសវាចកោ, នាមបរភូតោ បន តំ តំ កត្តុកម្មករណាទិសាធនវិសិដ្ឋមេវ បពោធេតិ, ហិ-និបាតបរភូតោ បន វចនាលង្ការមត្តមេវាតិ អាហ ‘‘វោតិ…បេ… ទិស្សតី’’តិ. តំទេសនន្តិ តស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនំ. សា ហិ ឥធ ត-សទ្ទេន បច្ចាមសីយតិ. ‘‘សុណាថា’’តិ សោតវិញ្ញេយ្យតាវចនតោ ន កេវលំ បដិច្ចសមុប្បាទោ.

ឯកត្ថមេតំ បទំ ក-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនមត្តស្ស កតត្តា, តស្មា សាធុសទ្ទស្ស កតោ អត្ថុទ្ធារោ សាធុកសទ្ទស្សបិ កតោ ឯវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. សាធុ ភន្តេតិ យាចាមហំ ភន្តេតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘អាយាចនេ’’តិ. បុន សាធុ ភន្តេតិ ឯវំ ភន្តេតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សម្បដិច្ឆនេ’’តិ. សាធុ សាធូតិ អហោ អហោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនេ’’តិ. សាធុ ធម្មរុចីតិ បុញ្ញកាមោ សុន្ទរោតិ អត្ថោ. បញ្ញាណវាតិ បញ្ញវា. អទ្ទុព្ភោតិ អទូសកោ. ទឡ្ហីកម្មេតិ ថិរីករណេ សក្កច្ចកិរិយាយំ. អាណត្តិយន្តិ អាណាបនេ. ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ ហិ វុត្តេ សាធុកសទ្ទេន សវនមនសិការានំ សក្កច្ចកិរិយា វិយ តទាណាបនម្បិ វុត្តំ ហោតិ. អាយាចនត្ថតា វិយ ចស្ស អាណាបនត្ថតា វេទិតព្ពា.

ឥទានេត្ថ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ សវនេ និយោជនវសេន កិរិយន្តរបដិសេធនភាវតោ, សោតំ ឱទហថាតិ ហិ អត្ថោ. មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបនិវារណំ អញ្ញចិន្តាបដិសេធនតោ. បុរិមន្តិ ‘‘សុណាថា’’តិ បទំ. ឯត្ថាតិ ‘‘សុណាថ, មនសិ ករោថា’’តិ បទទ្វយេ, ឯតស្មិំ វា អធិការេ. ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហនិវារណំ សោតទ្វារេ វិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ យាថាវតោ សុណន្តស្ស សទ្ទតោ វិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. អត្ថវិបល្លាសគ្គាហនិវារណំ មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបបដិពាហកត្តា. ន ហិ សក្កច្ចំ ធម្មំ ឧបធារេន្តស្ស អត្ថវិបល្លាសគ្គាហោ ហោតិ. ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ ‘‘សុណាថា’’តិ វិទហនតោ. ធារណូបបរិក្ខាសូតិ ឯត្ថ ឧបបរិក្ខគ្គហណេនេវ តុលនតីរណាទិកេ ទិដ្ឋិយា ច សុប្បដិវេធំ សង្គណ្ហាតិ. សព្យញ្ជនោតិ ឯត្ថ យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, សភាវនិរុត្តិ. សហ ព្យញ្ជនេហីតិ សព្យញ្ជនោ, ព្យញ្ជនសម្បន្នោតិ អត្ថោ. អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ អត្ថោ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទិកោ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថោ, អត្ថសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ធម្មគម្ភីរោតិអាទីសុ ធម្មោ នាម តន្តិ. ទេសនា នាម តស្សា មនសា វវត្ថបិតាយ តន្តិយា ទេសនា កថនំ. អត្ថោ នាម តន្តិយា អត្ថោ. បដិវេធោ នាម តន្តិយា តន្តិអត្ថស្ស ច យថាភូតាវពោធោ. យស្មា ចេតេ ធម្មទេសនាអត្ថបដិវេធា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាឡ្ហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ…បេ… សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិ.

ឯត្ថ ច បដិវេធស្ស ទុក្ករភាវតោ ធម្មត្ថានំ ទេសនាញាណស្ស ទុក្ករភាវតោ ទេសនាយ ទុក្ខោគាហតា, បដិវេធស្ស បន ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តព្ពិសយញាណុប្បត្តិយា ច ទុក្ករភាវតោ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា. ទេសនំ នាម ឧទ្ទិសនំ សង្ខេបទស្សនសទិសំ. តថា ហិ វិភង្គសុត្តេ ‘‘ទេសេស្សាមី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តំ. តស្ស និទ្ទិសនំ ភាសនន្តិ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘វិត្ថារតោបិ នំ ភាសិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. បរិព្យត្តំ កថនំ វា ភាសនំ.

សាឡិកាយិវ និគ្ឃោសោតិ សាឡិកាយ អាលាបោ វិយ មធុរោ កណ្ណសុខោ បេមនីយោ. បដិភានំ សទ្ទោ. ឧទីរយីតិ ឧច្ចារីយតិ, វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តេ ឧស្សាហជាតាតិ ឯវំ ‘‘សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ, ភាសិស្សាមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ន កិរ សត្ថា សង្ខេបេនេវ ទេសេស្សតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសិស្សតី’’តិ សញ្ជាតុស្សាហា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា.

កតមោតិ តស្ស បទស្ស សាមញ្ញតោ បុច្ឆាភាវោ ញាយតិ, ន វិសេសតោតិ តស្ស បុច្ឆាវិសេសភាវំ កថេន្តោ ‘‘កថេតុកម្យតាបុច្ឆា’’តិ វត្វា តេនេវ បសង្គេន មហានិទ្ទេសេ អាគតា សព្ពាបិ បុច្ឆា អត្ថុទ្ធារនយេន ទស្សេតិ ‘‘បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា’’តិអាទិនា. តត្ថ អទិដ្ឋំ ជោតេតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. ទិដ្ឋំ សំសន្ទីយតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា. សំសន្ទនញ្ចេត្ថ សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិំ ឆិន្ទតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆនំ អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ ភិក្ខវេ’’តិអាទិបុច្ឆាយ ហិ ‘‘កា តុម្ហាកំ អនុមតី’’តិ អនុមតិ បុច្ឆិតា ហោតិ. កថេតុកម្យតា កថេតុកម្យតាយ.

លក្ខណន្តិ ញាតុំ បុច្ឆិតោ យោ កោចិ សភាវោ. អញ្ញាតន្តិ យេន កេនចិ ញាណេន អញ្ញាតភាវមាហ. អទិដ្ឋន្តិ ទស្សនភូតេន ញាណេន ចក្ខុនា វិយ ន ទិដ្ឋតំ. អតុលិតន្តិ ‘‘ឯត្តកំ ឥទ’’ន្តិ តុលនភូតេន ញាណេន ន តុលិតតំ. អតីរិតន្តិ តីរណភូតេន ញាណេន អកតញាណកិរិយាសមាបនតំ. អវិភូតន្តិ ញាណស្ស អបាកដភាវំ. អវិភាវិតន្តិ ញាណេន អបាកដីកតភាវំ.

បញ្ចសុ បុច្ឆាសុ យា ពុទ្ធានំ សព្ពតោ ន សន្តិ, តា ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតបុច្ឆំ និគមេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. យទិ បដិច្ចសមុប្បាទោ បច្ចយាការោ, អថ កស្មា ភគវតា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយ សង្ខារាទយោ បច្ចយុប្បន្នា កថិតាតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. បច្ចយុប្បន្នម្បិ កថេតិ បច្ចយុប្បន្នទស្សនេន បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវស្ស កថិតភាវតោ. អាហារវគ្គស្សាតិអាទិ ‘‘បច្ចយាការោ បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សម្ភវន្តី’’តិ បាឡិយំ បរតោ វុត្តំ កិរិយាបទំ អានេត្វា យោជេតិ, អញ្ញថា សង្ខារា កិំ កតាតិ វា ករោន្តីតិ វា ន ញាយេយ្យ. បវត្តិយា អនុលោមតោ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទិកា អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា.

‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវា’’តិអាទិកា បន តស្ស វិលោមតោ បដិលោមកថា. អច្ចន្តមេវ សង្ខារេ វិរជ្ជតិ ឯតេនាតិ វិរាគោ, មគ្គោ. អសេសនិរោធាតិ អសេសេត្វា និរោធា សមុច្ឆិន្ទនា. ឯវំ និរោធានន្តិ ឯវំ អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធានំ សង្ខារានំ និរោធា. ឥតិ អវិជ្ជាទីនំ និរោធវចនេន អរហត្តំ វទតិ. សកលស្សាតិ អនវសេសស្ស. សត្តវិរហិតស្សាតិ បរបរិកប្បិតជីវរហិតស្ស. វិនិវត្តេត្វាតិ អនុប្បាទនិរោធទស្សនវសេន វិបរិវត្តេត្វា.

អត្តមនាតិ បីតិសោមនស្សេន គហិតចិត្តា. តថាភូតា ច ហដ្ឋចិត្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តុដ្ឋចិត្តា’’តិ. ‘‘តស្ស វចនំ អភិនន្ទិតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ អភិនន្ទនសទ្ទោ អនុមោទនត្ថោ. ‘‘អភិនន្ទិត្វា’’តិ ឯត្ថ សម្បដិច្ឆនត្ថោ. ឥធ បន ឧភយត្ថោបិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘អនុមោទិំសុ ចេវ សម្បដិច្ឆិំសុ ចា’’តិ.

បដិច្ចសមុប្បាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេបីតិ ទុតិយសុត្តេបិ. បិ-សទ្ទេន តទញ្ញេសុ សុត្តេសុបីតិ អត្ថោ. ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តា ឯវា’’តិ វត្វាបិ តទេកទេសំ ឥធ វិនិយោគក្ខមំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ មូលំ. វិត្ថារទេសនន្តិ ‘‘វិភជិស្សាមី’’តិ បទស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន បវត្តំ វិភង្គទេសនំ. ឧទ្ទេសទេសនា បឋមសុត្តេ អនុលោមទេសនាសទិសាវ. បុន វដ្ដវិវដ្ដំ ទស្សេន្តោតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា បវត្តិំ និវត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ. បឋមំ ឧទ្ទេសវសេន វិភជនវសេន វិវដ្ដំ ទស្សិតំ, តតោ ឯវ ព្យតិរេកនយេន វិវដ្ដម្បិ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ បុនគ្គហណំ.

តេសំ តេសំ សត្តានន្តិ ឥទំ កិញ្ចិ បការតោ អនាមសិត្វា សព្ពេបិ សត្តេ សាមញ្ញតោ ព្យាបេត្វា គហណន្តិ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ…បេ… និទ្ទេសោ’’តិ. គតិជាតិវសេនាតិ បញ្ចគតិវសេន, តត្ថាបិ ឯកេកាយ គតិយា ខត្តិយាទិភុម្មទេវាទិហត្ថិអាទិជាតិវសេន ច. ‘‘ចិត្តំ មនោ’’តិអាទីសុ វិយ កិច្ចវិសេសំ, ‘‘មានស’’ន្តិអាទីសុ វិយ សមានេ អត្ថេ សទ្ទវិសេសំ, ‘‘បណ្ឌរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ គុណវិសេសំ, ‘‘ចេតសិកំ ហទយ’’ន្តិអាទីសុ វិយ និស្សយវិសេសំ, ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតី’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស អវត្ថាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភនា’’តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវវិសេសំ, ‘‘អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អញ្ញស្ស អភាវតាវិសេសន្តិ ឯវមាទិកំ អនបេក្ខិត្វា ធម្មមត្តំ វា ទីបនា សភាវនិទ្ទេសោ. ជិណ្ណស្ស ជីរណវសេន បវត្តនាការោ ជីរណតាតិ អាហ ‘‘អាការនិទ្ទេសោ’’តិ.

កាលាតិក្កមេ កិច្ចនិទ្ទេសាតិ កលលកាលតោ បភុតិ បុរិមរូបានំ ជរាបត្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានិ បច្ឆិមរូបានិ បរិបក្ករូបានុរូបានិ បរិណតបរិណតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អនុក្កមេន សុបរិណតរូបានំ បរិបាកកាលេ ឧប្បជ្ជមានានិ ខណ្ឌិច្ចាទិសភាវានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ‘‘ខណ្ឌិច្ច’’ន្តិអាទយោ កាលាតិក្កមេ ជរាយ កិច្ចនិទ្ទេសា. បកតិនិទ្ទេសាតិ ផលវិបច្ចនបកតិយា និទ្ទេសា, ជរាយ វា បាបុណិតព្ពផលមេវ បកតិ, តស្សា និទ្ទេសា, ន ច ខណ្ឌិច្ចាទីនេវ ជរាតិ ឧទកាទិគតមគ្គេសុ តិណរុក្ខសំភគ្គតាទយោ វិយ បរិបាកគតមគ្គសង្ខាតេសុ បរិបុណ្ណរូបេសុ លព្ភមានា ខណ្ឌិច្ចាទយោ ជរាយ គតមគ្គាឥច្ចេវ វេទិតព្ពា, ន ជរាតិ.

យស្មា ជរំ បត្តស្ស អាយុ ហាយតិ, ឥន្ទ្រិយានិ ជជ្ជរានិ ហោន្តីតិ អាយុហានាទយោ បកតិនិទ្ទេសា, តស្មា វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមា ទ្វេ បកតិនិទ្ទេសា’’តិ. តេនាហ ‘‘ឥមេហិ បនា’’តិអាទិ.

អវិញ្ញាយមានន្តរត្តា អវីចិជរា មណិអាទីសុ មន្ទទសកាទីសុ ឯកេកទសកេសុ ច ខណេ ខណេ ជិណ្ណវិការាទីនំ ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. តតោ អញ្ញេសូតិ មណិអាទិតោ អញ្ញេសុ អហិច្ឆត្តកាទីសុ, បាណីនំ ឯកភវបរិយាបន្នេ សកលអាយុស្មិំ គហិតតរុណយុវាជរាកាលេសុ, ឯកទ្វិត្តិទិវសាតិក្កមេសុ បុប្ផាទីសុ វាតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ ជរាវិសេសស្ស សុវិញ្ញេយ្យត្តា សវីចិជរា នាម.

ចវនកវសេនាតិ ចវនកានំ ខន្ធានំ វសេន. ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធាយ ចុតិយា ចវនមេវ ចវនតាតិ អាហ ‘‘ភាវវចនេន លក្ខណនិទស្សន’’ន្តិ, បាឡិយំ ‘‘ចុតី’’តិ វុត្តស្ស មរណស្ស សភាវទស្សនន្តិ អត្ថោ. ភង្គុប្បត្តិ ភិជ្ជមានតា. តេន ‘‘ភេទោ’’តិ ឥមិនា ខន្ធានំ ភិជ្ជមានតា ភេទសមង្គិតា វុត្តាតិ ទស្សេតិ. ឋានាភាវបរិទីបនន្តិ កេនចិបិ អាការេន អវដ្ឋានាភាវទីបនំ. ឃដស្សេវាតិ ហិ វិសទិសូទាហរណំ. យថា ឃដេ ភិន្នេ កបាលាទិអវយវសេសោ លព្ភតិ, ន ឯវំ ចុតិក្ខន្ធេសុ ភង្គេសុ, ន កោចិ វិសេសោ តិដ្ឋតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តរធាន’’ន្តិ វុត្តំ. មច្ចុសង្ខាតំ មរណន្តិ មច្ចុសញ្ញិតំ មរណំ. ‘‘កាលមរណ’’ន្តិ វទន្តិ. សន្តានស្ស អច្ចន្តសមុច្ឆេទភូតំ ខីណាសវានំ មរណំ សមុច្ឆេទមរណំ. អាទិ-សទ្ទេន ខណិកមរណំ សង្គណ្ហាតិ. តស្ស កិរិយាតិ អន្តកស្ស កិរិយា, យា លោកេ វុច្ចតិ ‘‘មច្ចូ’’តិ, មរណន្តិ អត្ថោ. ចវនកាលោ ឯវ វា អនតិក្កមនីយត្តា វិសេសេន កាលោតិ វុត្តោតិ តស្ស កិរិយា អត្ថតោ ចុតិក្ខន្ធានំ ភេទបវត្តិយេវ. ‘‘មច្ចុ មរណ’’ន្តិ វា ឯត្ថ សមាសំ អកត្វា យោ ‘‘មច្ចូ’’តិ វុច្ចតិ ភេទោ, តមេវ មរណំ ‘‘បាណចាគោ’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុវោការវសេនាតិ ចតុវោការភវវសេន. តត្ថ ហិ រូបកាយសញ្ញិតោ កឡេវរោ នត្ថិ, យំ និក្ខិបេយ្យ. កិញ្ចាបិ ឯកវោការភវេបិ កឡេវរនិក្ខេបោ នត្ថិ, រូបកាយស្ស បន តត្ថ អត្ថិតាមត្តំ គហេត្វា ‘‘ឯកវោការវសេន កឡេវរស្ស និក្ខេបោ’’តិ វុត្តោ. ចតុវោការវសេន ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘សេសទ្វយវសេន ខន្ធានំ ភេទោ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ សព្ពត្ថេវ ខន្ធភេទសព្ភាវតោ. សេសទ្វយវសេនាតិ សេសភវទ្វយវសេនេវ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. យទិបិ ឯកវោការភវេ រូបកាយោ វិជ្ជតិ, កឡេវរនិក្ខេបោ បន នត្ថីតិ ‘‘កឡេវរស្ស សព្ភាវតោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. យស្មា មនុស្សាទីសុ កឡេវរនិក្ខេបោ អត្ថិ, តស្មា មនុស្សាទីសុ កឡេវរស្ស និក្ខេបោតិ យោជនា. កឡេវរំ និក្ខិបីយតិ ឯតេនាតិ មរណំ កឡេវរស្ស និក្ខេបោ. ឯកតោ កត្វាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា, ឯកជ្ឈំ គហណមត្តេន.

ជាយនដ្ឋេនាតិអាទិ អាយតនវសេន យោនិវសេន ច ទ្វីហិ បទេហិ សព្ពសត្តេ បរិយាទិយិត្វា បរិយាទិយិត្វា ជាតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘កត្តុភាវវសេន បទទ្វយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ ជាតិ សញ្ជាតី’’តិ បន កត្តរិ សាមិនិទ្ទេសស្ស កតត្តា ឧភយត្ថាបិ ភាវនិទ្ទេសោ. សម្បុណ្ណា ជាតិ សញ្ជាតិ. បាកដា និព្ពត្តិ អភិនិព្ពត្តិ. តេសំ តេសំ សត្តានំ…បេ… អភិនិព្ពត្តីតិ សត្តវសេន បវត្តត្តា វោហារទេសនា.

តត្រ តត្រាតិ ឯកចតុវោការភវេសុ ទ្វិន្នំ សេសរូបធាតុយំ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ បញ្ចន្នំ, កាមធាតុយំ វិកលាវិកលិន្ទ្រិយានំ វសេន សត្តន្នំ នវន្នំ ទសន្នំ បុន ទសន្នំ ឯកាទសន្នញ្ច អាយតនានំ វសេន សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សន្តតិយន្តិ យេន កម្មុនា ខន្ធានំ បាតុភាវោ, តេន អភិសង្ខតសន្តតិយំ. តញ្ច ខោ បដិសន្ធិក្ខណវសេន វេទិតព្ពំ.

កម្មំយេវ កម្មភវោ ‘‘ភវតិ ឯតស្មា ឧបបត្តិភវោ’’តិ កត្វា. កម្មេន និយ្យាទិតអត្តភាវុបបត្តិវសេន ភវតីតិ ភវោ, តថា តថា និព្ពត្តវិបាកោ កដត្តារូបញ្ច. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ភវតីតិ កត្វា ភវោ’’តិ ឧបបត្តិភវស្ស វក្ខមានត្តា ‘‘កម្មំ ផលវោហារេន ភវោតិ វុត្ត’’ន្តិ កថិតំ.

ឧបាទិយន្តិ សត្តា ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តិ ឯតេន កិលេសកាមេន. ន កេវលំ ឥធ ករណសាធនមេវ, អថ ខោ កត្តុសាធនម្បិ លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘សយំ វា’’តិ. តន្តិ វត្ថុកាមំ. កាមោ ច សោ កាមនដ្ឋេន, ឧបាទានញ្ច ភុសមាទានដ្ឋេនាតិ កាមុបាទានំ. ឯតន្តិ កាមុបាទានបទំ. បុន ឯតន្តិ កាមុបាទានសង្ខាតំ.

សស្សតោ អត្តាតិ ឥទំ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧបាទិយមានំ ឧត្តរទិដ្ឋិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យថា ឯសា ទិដ្ឋិ ទឡ្ហីករណវសេន បុរិមំ ឧត្តរា ឧបាទិយតិ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាបីតិ. អត្តគ្គហណំ បន ‘‘អត្តវាទុបាទាន’’ន្តិ ឥទំ ន ទិដ្ឋុបាទានទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លោកោ ចាតិ អត្តគ្គហណវិនិមុត្តគ្គហណំ ទិដ្ឋុបាទានភូតំ ឥធ បុរិមទិដ្ឋិឧត្តរទិដ្ឋិវចនេហិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យេន មិច្ឆាភិនិវេសេន គោសីលគោវតាទិំ សមាទិយតិ ចេវ អនុតិដ្ឋតិ ច, សោ គោសីលគោវតាទីនីតិ អធិប្បេតានិ. តេនាហ ‘‘គោសីល…បេ… សយមេវ ឧបាទានានី’’តិ. អភិនិវេសតោតិ អភិនិវេសនតោ.

អត្តវាទុបាទានន្តិ ‘‘អត្តា’’តិ វាទស្ស បញ្ញាបនស្ស គហណស្ស ការណភូតា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. អត្តវាទមត្តមេវាតិ អត្តស្ស អភាវា ‘‘អត្តា’’តិ ឥទំ វចនមត្តមេវ. ឧបាទិយន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តិ.

ចក្ខុទ្វារាទីសុ បវត្តាយាតិ ឥទំ តណ្ហាយ រូបតណ្ហាទិភាវស្ស ការណវចនំ ឆទ្វារារម្មណិកធម្មានំ បដិនិយតារម្មណត្តា. ជវនវីថិយា បវត្តាយាតិ ឥទំ តស្សា បវត្តិដ្ឋានទស្សនំ. សភាវេនេវ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តស្ស វេឡុ វិយ និស្សយោ អហុត្វា ឱលុម្ភកភាវេន ភាវោ ឧបាទានស្ស បច្ចយភាវតោ អារម្មណម្បិ តំសទិសំ វុត្តំ. រូបេតិ វិសយេ ភុម្មំ. សា តិវិធា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កាមតណ្ហា កាមស្សាទភាវេន បវត្តិយា. ឯវំ អស្សាទេន្តីតិ សស្សតទិដ្ឋិយា សហជាតនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទិបច្ចយភូតាយ សំសដ្ឋត្តា និច្ចធុវសស្សតាភិនិវេសមុខេន អស្សាទេន្តី. ភវសហគតា តណ្ហា ភវតណ្ហា. ភវតិ តិដ្ឋតិ សព្ពកាលន្តិ ហិ ភវទិដ្ឋិ ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, ភវស្សាទវសេន បវត្តិយា ច. ឥមិនា នយេន វិភវតណ្ហាតិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិភវតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ វិភវោ ឧត្តរបទលោបេន. ឯវំ តានិ អដ្ឋារសាតិ យា ឆ កាមតណ្ហា, ឆ ភវតណ្ហា, ឆ វិភវតណ្ហា វុត្តា, ឯតានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ តណ្ហាបច្ចយោ. អជ្ឈត្តន្តិ សកសន្តតិយំ. ពហិទ្ធាតិ តតោ ពហិទ្ធា. អតីតារម្មណានិ វា ហោន្តុ ឥតរារម្មណានិ វា, សយំ បន អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា សម្ពន្ធោ. ឥទានិ អបរេនបិ បការេន អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ ទស្សេតុំ ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកស្សាតិ អជ្ឈត្តិកខន្ធបញ្ចកំ. ឧបយោគត្ថេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. ឧបាទាយាតិ គហេត្វា. អស្មីតិ ហោតីតិ យទេតំ អជ្ឈត្តិកំ ខន្ធបញ្ចកំ ឧបាទាយ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន សមុទាយគ្គាហតោ អស្មីតិ គាហោ ហោតិ, តស្មិំ សតីតិ អត្ថោ. ឥធ បន រូបាទិអារម្មណវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥត្ថមស្មីតិ ហោតីតិ ខត្តិយាទីសុ ‘‘ឥទំបការោ អហ’’ន្តិ ឯវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ហោតីតិ អត្ថោ. ឥទំ តាវ អនុបនិធាយ គហណំ.

ឯវមាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯវមស្មិ, អញ្ញថាស្មិ, អហំ ភវិស្សំ, ឥត្ថំ ភវិស្សំ, ឯវំ ភវិស្សំ, អញ្ញថា ភវិស្សំ, អសស្មិ, សតស្មិ, អហំ សិយំ, ឥត្ថំ សិយំ, ឯវំ សិយំ, អញ្ញថា សិយំ, អបាហំ សិយំ, អបាហំ ឥត្ថំ សិយំ, អបាហំ ឯវំ សិយំ, អបាហំ អញ្ញថា សិយ’’ន្តិ ឯតេសំ សង្គហោ. ឧបនិធាយ គហណម្បិ ទុវិធំ សមតោ អសមតោ វាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមស្មិ, អញ្ញថាស្មី’’តិ ច វុត្តំ. តត្ថ ឯវមស្មីតិ ឥទំ សមតោ ឧបនិធាយ គហណំ, យថា អយំ ខត្តិយោ, ឯវំ អហមស្មីតិ អត្ថោ. អញ្ញថាស្មីតិ ឥទំ បន អសមតោ គហណំ, យថាយំ ខត្តិយោ តតោ អញ្ញថា អហំ ហីនោ វា អធិកោ វាតិ អត្ថោ. ឥមានិ តាវ បច្ចុប្បន្នវសេន ចត្តារិ តណ្ហាវិចរិតានិ. ភវិស្សន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ អនាគតវសេន វុត្តានិ, តេសំ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសស្មីតិ សស្សតោ អស្មិ, និច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. សតស្មីតិ អសស្សតោ អស្មិ, អនិច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តានិ. ឥតោ បរានិ សិយន្តិអាទីនិ ចត្តារិ សំសយបរិវិតក្កវសេន វុត្តានិ, តានិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេន អត្ថតោ វេទិតព្ពានិ. អបាហំ សិយន្តិអាទីនិ បន ចត្តារិ ‘‘អបិ នាមាហំ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បត្ថនាកប្បនវសេន វុត្តានិ, តានិបិ បុរិមចតុក្កេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឯវមេតេសុ –

ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា ចត្តារោ, សុទ្ធសីសា សីសមូលកា;

តយោ តយោតិ ឯតានិ, អដ្ឋារស វិភាវយេ.

ឯតេ ហិ សស្សតុច្ឆេទវសេន វុត្តា ទ្វេ ទិដ្ឋិសីសា នាម, ‘‘អស្មិ, ភវិស្សំ សិយំ, អបាហំ សិយ’’ន្តិ ឯតេ ចត្តារោ សុទ្ធសីសា នាម, ‘‘ឥត្ថមស្មី’’តិអាទយោ តយោ តយោតិ ទ្វាទស សីសមូលកា នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បាឡិយំ រូបារម្មណាទិវសេន តណ្ហា អាគតាតិ អាហ ‘‘អជ្ឈត្តិករូបាទិនិស្សិតានី’’តិ. អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ឥមិនា អស្មីតិ ឥមិនា អភិសេកសេនាបច្ចាទិនា ‘‘ខត្តិយោ អហ’’ន្តិ មូលភាវតោ ‘‘អស្មី’’តិ ហោតិ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សង្គហេតិ តណ្ហាយ យថាវុត្តវិភាគស្ស សំខិបនវសេន សង្គណ្ហនេ ករិយមានេ. ‘‘ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, តណ្ហាកាយា’’តិអាទិ និទ្ទេសោ. ‘‘រូបេ តណ្ហា រូបតណ្ហា’’តិអាទិ និទ្ទេសត្ថោ. ‘‘កាមរាគភាវេនា’’តិអាទិកោ, ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុបាទាយា’’តិអាទិកោ ច និទ្ទេសវិត្ថារោ. ‘‘រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឆឡេវា’’តិអាទិកោ សង្គហោ.

យស្មា ចក្ខុទ្វារាទីសុ ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជនកវិញ្ញាណានិ វិយ អនេកា ឯវ វេទនា, តស្មា តា រាសិវសេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘ឆ វេទនាកាយា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វេទនាសមូហា’’តិ. និស្សយភាវេន ឧប្បត្តិទ្វារភាវេន នានាបច្ចយា ហោន្តិ ចក្ខុធាតុអាទយោ, តា កុច្ឆិនា ធារេន្តិយោ វិយ បោសេន្តិយោ វិយ ច ហោន្តីតិ តាសំ មាតុសទិសតា វុត្តា. ចក្ខុសម្ផស្សហេតូតិ និស្សយាទិចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា. អយន្តិ អយំ វេទនា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា’’តិអាទិនា សាធារណតោ វុត្តា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វេទនាបទេ. សព្ពសង្គាហិកាតិ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយានំ វសេន សព្ពសង្គាហិកា. ឯវំ វិភង្គេ អាគតនយេន សាធារណតោ វត្វាបិ ឥធាធិប្បេតវេទនមេវ ទស្សេតុំ ‘‘វិបាកវសេន បនា’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុម្ហិ សម្ផស្សោតិ ចក្ខុម្ហិ និស្សយភូតេ ឧប្បន្នផស្សោ. ឯស នយោ សេសេសុ. យស្មា ចក្ខាទីនិ វិសុទ្ធិមគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ លក្ខណាទិវិភាគតោ, អាយតននិទ្ទេសេ វិសេសតោ, សាមញ្ញតោ ច សទ្ទត្ថទស្សនាទិវសេន វិភាវិតានិ, តស្មា ‘‘យំ វត្តព្ពំ…បេ… វុត្តមេវា’’តិ អាហ.

នមនលក្ខណន្តិ អារម្មណាភិមុខំ ហុត្វា នមនសភាវំ តេន វិនា អប្បវត្តនតោ. រុប្បនលក្ខណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. វេទនាក្ខន្ធោ បន ឯកាវ វេទនា. សព្ពទុព្ពលចិត្តានិ នាម បញ្ចវិញ្ញាណានិ. ននុ តត្ថ ជីវិតចិត្តដ្ឋិតិយោ ច សន្តីតិ? សច្ចំ, តាសំ បន កិច្ចំ ន តថា បាកដំ, យថា ចេតនាទីនន្តិ តេ ឯវេត្ថ បាឡិយំ ឧទ្ធដា. យេន មហន្តបាតុភាវាទិនា ការណេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ មហាភូតនិទ្ទេសេ. អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោតិ ‘‘វចនត្ថតោ កលាបតោ’’តិអាទិនា លក្ខណាទិនិច្ឆយតោ អញ្ញោ វិនិច្ឆយនយោ. ននុ សោ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តោ, ន រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេតិ? តត្ថ វុត្តេបិ ‘‘ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានី’’តិ អតិទេសវសេន វុត្តត្តា ‘‘រូបក្ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច. ភូតានិ ហិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានំ ឧបាទារូបំ ‘‘តានិ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ អវិស្សជ្ជនតោ. និស្សាយាតិបិ ឯកេ តេសំ និស្សយបច្ចយភាវតោ. បុព្ពកាលកិរិយា នាម ឯកំសតោ អបរកាលកិរិយាបេក្ខាតិ បាឋសេសេន អត្ថំ វទតិ. វិភត្តិវិបល្លាសេន វិនា ឯវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សមូហត្ថេ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមូហសម្ពន្ធេ សាមិនិទ្ទេសេន សមូហត្ថោ ទីបិតោតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមូហំ ឧបាទាយា’’តិ. ធម្មសង្គណិយំ (ធ. ស. ៥៨៤) អាគតនយេន ‘‘តេវីសតិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ហទយវត្ថុ ន និទ្ទិដ្ឋំ, ‘‘យំ រូបំ និស្សាយា’’តិ វា បដ្ឋានេ (បដ្ឋាន. ១.១.៨) អាគតត្តា ហទយវត្ថុម្បិ គហេត្វា ជាតិរូបភាវេន ឧបចយសន្តតិយោ ឯកតោ កត្វា ‘‘តេវីសតិវិធ’’ន្តិ វុត្តំ.

ចក្ខុស្ស វិញ្ញាណន្តិ វា ចក្ខុវិញ្ញាណំ. អសាធារណការណេន ចាយំ និទ្ទេសោ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯត្ថ សព្ពលោកិយវិបាកវិញ្ញាណស្ស គហេតព្ពត្តា ‘‘តេភូមកវិបាកចិត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ.

អភិសង្ខរណលក្ខណោតិ អាយូហនសភាវោ. ចោបនវសេនាតិ វិញ្ញត្តិសំចោបនវសេន, កាយវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋាបនវសេនាតិ អត្ថោ. វចនភេទវសេនាតិ វចីភេទុប្បាទវសេន, វចីវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋាបនវសេនាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោបនំ ន ភវេយ្យាតិ ទស្សេតុំ ‘‘រហោ និសីទិត្វា ចិន្តេន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯកូនតិំសាតិ ឯត្ថ អភិញ្ញាចេតនាវិនិមុត្តា ឯវ ឯកូនតិំស ចេតនា វេទិតព្ពា តស្សា វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយត្តាភាវតោ.

ទុក្ខេតិ ឯកម្បិ ឥទំ ភុម្មវចនំ សំសិលេសននិស្សយវិសយព្យាបនវសេន អត្តានំ ភិន្ទិត្វា វិនិយោគំ គច្ឆតីតិ ‘‘ចតូហិ ការណេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកោបិ ហិ វិភត្តិនិទ្ទេសោ អនេកធា វិនិយោគំ គច្ឆតិ យថា តទ្ធិតត្ថេ ឧត្តរបទសមាហារេតិ. តន្តិ អញ្ញាណំ. ទុក្ខសច្ចន្តិ ហទយវត្ថុលក្ខណំ ទុក្ខសច្ចំ. អស្សាតិ អញ្ញាណស្ស. និស្សយបច្ចយភាវេនាតិ បុរេជាតនិស្សយភាវេន. សហជាតនិស្សយបច្ចយភាវេន បន តំសហជាតា ផស្សាទយោ វត្តព្ពា. អារម្មណបច្ចយភាវេន ទុក្ខសច្ចំ អស្ស អារម្មណន្តិ យោជនា. ទុក្ខសច្ចន្តិ ឧបយោគឯកវចនំ. ឯតន្តិ អញ្ញាណំ. តស្សាតិ ទុក្ខសច្ចស្ស. ‘‘បដិច្ឆាទេតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បដិច្ឆាទនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាថាវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ ឯកទេសេន យាថាវតោ លក្ខណបដិវេធោ ហោតិយេវាតិ ‘‘យាថាវលក្ខណបដិវេធនិវារណេនា’’តិ វត្វា ‘‘ញាណបវត្តិយា ចេត្ថ អប្បទានេនា’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. បុរិមំ បន បដិវេធញាណុប្បត្តិយា និសេធកថាទស្សនំ, បច្ឆិមំ អនុពោធញាណុប្បត្តិយា. ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថាតិ ទុក្ខសច្ចេ.

សហជាតស្ស អញ្ញាណស្ស សមុទយសច្ចំ វត្ថុ ហោតិ និស្សយបច្ចយភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុតោ’’តិ. អារម្មណតោតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន. យស្មា សមុទយសច្ចំ អញ្ញាណស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. បដិច្ឆាទនំ ទុក្ខសច្ចេ វុត្តនយមេវ ឯកេនេវ ការណេន ឥតរេសំ តិណ្ណំ អសម្ភវតោ, កិំ បន ឯតំ ឯកំ ការណន្តិ អាហ ‘‘បដិច្ឆាទនតោ’’តិ. ឥទំ វិត្ថារតោ វិភាវេតុំ ‘‘និរោធបដិបទានំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តទារព្ភាតិ តំ អារព្ភ តំ អារម្មណំ កត្វា. បច្ឆិមញ្ហិ សច្ចទ្វយន្តិ និរោធោ មគ្គោ. តញ្ហិ នយគម្ភីរត្តា. ទុទ្ទសន្តិ សណ្ហសុខុមធម្មត្តា សភាវេនេវ គម្ភីរតាយ ទុទ្ទសំ ទុវិញ្ញេយ្យំ ទុរវគ្គាហំ. តត្ថាតិ បុរិមេ សច្ចទ្វយេ. អន្ធភូតន្តិ អន្ធការភូតំ. ន បវត្តតិ អារម្មណំ កាតុំ ន វិសហតិ. វចនីយត្តេនាតិ វាចកភាវេន តថា ឧបដ្ឋានតោ. សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តាតិ បីឡនាទិអាយូហនាទិវសេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ សមុទយោ’’តិ (ម. និ. ៤៨៤; ៣.១០៤) យាថាវតោ សភាវលក្ខណស្ស ទុទ្ទសត្តា ទុវិញ្ញេយ្យត្តា បុរិមទ្វយំ គម្ភីរំ. តត្ថាតិ បុរិមស្មិំ សច្ចទ្វយេ. វិបល្លាសគ្គាហវសេន បវត្តតីតិ សុភាទិវិបរីតគ្គាហានំ បច្ចយភាវវសេន អញ្ញាណំ បវត្តតិ.

ឥទានិ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ បការន្តរេនបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុក្ខេតិ ឯត្តាវតាតិ ‘‘អញ្ញាណន្តិ វុច្ចមានាយ អវិជ្ជាយ ទុក្ខេ’’តិ ឯត្តកេន. សង្គហតោតិ សមោធានតោ. កិច្ចតោតិ អសម្បដិវេធកិច្ចតោ. អញ្ញាណមិវាតិ វិសយសភាវំ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិតុំ អប្បទានកិច្ចមិវ. ‘‘ទុក្ខេ’’តិអាទិនា តត្ថ អវិជ្ជា បវត្តតិ, វិសេសតោ និទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ កត្វា សព្ពត្ថេវ តថា អវិសិដ្ឋសភាវទស្សនំ ឥទន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសេសតោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ខណិកនិរោធស្ស ឥធ អនធិប្បេតត្តា អយុជ្ជមានត្តា វិរាគគ្គហណតោ ច អវិជ្ជាទីនំ បដិបក្ខវសេន បដិពាហនំ ឥធ ‘‘និរោធោ’’តិ អធិប្បេតោ, សោ ច នេសំ សព្ពសោ អនុប្បជ្ជនមេវាតិ អាហ ‘‘និរោធោ ហោតីតិ អនុប្បាទោ ហោតី’’តិ. ‘‘អវិជ្ជា និរុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ អវិជ្ជានិរោធោ, សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថាតិ សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯវំ សព្ពេហិ ឯតេហិ និរោធបទេហិ និព្ពានស្ស ទេសិតត្តា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ ហី’’តិអាទិ. វដ្ដវិវដ្ដន្តិ វដ្ដញ្ច វិវដ្ដញ្ច. ‘‘ទ្វាទសហី’’តិ ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ‘‘អនុលោមតោ ទ្វាទសហិ បទេហិ វដ្ដំ, បដិលោមតោ ទ្វាទសហិ វិវដ្ដំ ឥធ ទស្សិត’’ន្តិ.

វិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៣. មិច្ឆា បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ មិច្ឆាបដិបទា, វដ្ដគាមិមគ្គោ ទុក្ខាវហត្តា. តំ មិច្ឆាបដិបទំ. តេនាហ ‘‘អនិយ្យានិកបដិបទា’’តិ. សោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ កថំ មិច្ឆាបដិបទា ហោតីតិ? សម្បត្តិភវេ សុខាវហោវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. វដ្ដសីសត្តាតិ វដ្ដបក្ខិយានំ ឧត្តមង្គភាវតោ. អន្តមសោតិ ឧក្កំសបរិយន្តំ សន្ធាយ វទតិ អវកំសបរិយន្តតោ. ‘‘ឥទំ មេ បុញ្ញំ និព្ពានាធិគមាយ បច្ចយោ ហោតូ’’តិ ឯវំ និព្ពានំ បត្ថេត្វា បវត្តិតំ. បណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តន្តិ សាកបណ្ណមុដ្ឋិទានមត្តំ. អប្បត្វាតិ អន្តោគធហេតុ ឯស និទ្ទេសោ, អបាបេត្វាតិ អត្ថោ. យទគ្គេន វា បដិបជ្ជនតោ អរហត្តំ បត្តោតិ វុច្ចតិ, តទគ្គេន តទាវហា បដិបទាបិ បត្តាតិ វុច្ចតីតិ ‘‘អប្បត្វា’’តិ វុត្តំ. អនុលោមវសេនាតិ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទវសេន. បដិលោមវសេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បដិបទា បុច្ឆិតាតិ ឯតេន បដិបទា ទេសេតុំ អារទ្ធាតិ អយម្បិ អត្ថោ សង្គហិតោ យថារទ្ធស្ស អត្ថស្ស កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ ឥធាគតត្តា. អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយម្បេត្ថ ព្យតិរេកមុខេន អវិជ្ជាទិនិរោធា បន វិជ្ជាយ សតិ ហោតិ សង្ខារានំ អសម្ភវោតិ វុត្តំ ‘‘និព្ពានំ ភាជិត’’ន្តិ. សរូបេន បន តាយ វដ្ដមេវ បកាសិតំ. វក្ខតិ ហិ បរិយោសានេ ‘‘វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិត’’ន្តិ. និយ្យាតនេតិ និគមនេ. ផលេនាតិ បត្តព្ពផលេន បដិបទាយ សម្បាបកហេតុនោ ទស្សិតត្តា. យថា ហិ តិវិធោ ហេតុ ញាបកោ, និព្ពត្តកោ, សម្បាបកោតិ, ឯវំ តិវិធំ ផលំ ញាបេតព្ពំ, និព្ពត្តេតព្ពំ, សម្បាបេតព្ពន្តិ. តស្មា បត្តព្ពផលេន និព្ពានេន តំសម្បាបកហេតុភូតាយ បដិបទាយ ទស្សិតត្តាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ផលេន ហេត្ថា’’តិអាទិ. អយំ វុច្ចតីតិ ឯវំ និព្ពានផលា អយំ ‘‘សម្មាបដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. អសេសវិរាគា អសេសនិរោធាតិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន អវិជ្ជាយ អសេសវិរជ្ជនតោ អសេសនិរុជ្ឈនតោ ច. បទទ្វយេនបិ អនុប្បាទនិរោធមេវ វទតិ. តញ្ហិ និព្ពានំ. ទុតិយវិកប្បេ អយំ ឯត្ថ អធិប្បាយោ – យេន មគ្គេន ករណភូតេន អសេសនិរោធោ ហោតិ, អវិជ្ជាយ អសេសនិរោធោ យំ អាគម្ម ហោតិ, តំ មគ្គំ ទស្សេតុន្តិ. ឯវញ្ហិ សតីតិ ឯវំ បទភាជនស្ស និព្ពានស្ស បទត្ថេ សតិ. សានុភាវា បដិបទា វិភត្តា ហោតីតិ អវិជ្ជាយ អសេសនិរោធហេតុបដិបទា តត្ថ សាតិសយសាមត្ថិយសមាយោគតោ សានុភាវា វិភត្តា ហោតិ. មិច្ឆាបដិបទាគហណេនេត្ថ វដ្ដស្សបិ វិភត្តត្តា វុត្តំ ‘‘វដ្ដវិវដ្ដមេវ កថិត’’ន្តិ.

បដិបទាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វិបស្សីសុត្តវណ្ណនា

៤. វិប្ផន្ទន្តីតិ និមិសនវសេន. អនិមិសេហីតិ វិគតនិមិសេហិ ឧម្មីលន្តេហេវ. តេន វុត្តំ មហាបទានេ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ‘‘វិបស្សី’’តិ បទេ, ឯតស្មិំ វា ‘‘អនិមិសេហី’’តិអាទិកេ យថាគតេ សុត្តន្តេ.

មហាបុរិសស្ស អនិមិសលោចនតោ ‘‘វិបស្សី’’តិ សមញ្ញាបដិលាភស្ស ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ អញ្ញេសម្បិ មហាសត្តានំ ចរិមភវេ អនិមិសលោចនត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ វត្វា តតោ បន អញ្ញមេវ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បលាឡយមានស្សាតិ តោសេន្តស្ស. អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. អដ្ដស្សាតិ អត្ថស្ស.

បុញ្ញុស្សយសង្ខាតោ ភគោ អស្ស អតិសយេន អត្ថីតិ ភគវាតិ ‘‘ភាគ្យសម្បន្នស្សា’’តិ វុត្តំ. សម្មាតិ សម្មទេវ យាថាវតោ, ញាយេន ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘នយេន ហេតុនា’’តិ. សំ-សទ្ទោ ‘‘សាម’’ន្តិ ឥមិនា សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘សាមំ បច្ចត្តបុរិសការេនា’’តិ, សយម្ភុញាណេនាតិ អត្ថោ. សម្មា, សាមំ ពុជ្ឈិ ឯតេនាតិ សម្ពោធោ វុច្ចតិ មគ្គញាណំ, ‘‘ពុជ្ឈតិ ឯតេនា’’តិ កត្វា ឥធ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សបិ សង្គហោ. ពោធិមា សត្តោ ពោធិសត្តោ, បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបោ យថា ‘‘សាកបត្ថវោ’’តិ. ពុជ្ឈនកសត្តោតិ ឯត្ថ មហាពោធិយានបដិបទាយ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ ច សោ សត្តវិសេសយោគតោ សត្តោ ចាតិ ពោធិសត្តោ. បត្ថយមានោ បវត្តតីតិ ‘‘កុទាស្សុ នាម មហន្តំ ពោធិំ បាបុណិស្សាមី’’តិ សញ្ជាតច្ឆន្ទោ បដិបជ្ជតិ. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិមូលកំ ទុក្ខំ. កាមំ ចុតុបបាតាបិ មរណជាតិយោ, ‘‘ជាយតិ មីយតី’’តិ បន វត្វា ‘‘ចវតិ ឧបបជ្ជតី’’តិ វចនំ ន ឯកភវបរិយាបន្នានំ តេសំ គហណំ, អថ ខោ នានាភវបរិយាបន្នានំ ឯកជ្ឈំ គហណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. តស្ស និស្សរណន្តិ តស្ស ជរាមរណស្ស និស្សរណន្តិ វុច្ចតិ. យស្មា មហាសត្តោ ជិណ្ណព្យាធិមតេ ទិស្វា បព្ពជិតោ, តស្មាស្ស ជរាមរណមេវ អាទិតោ ឧបដ្ឋាសិ.

ឧបាយមនសិការេនាតិ ឧបាយេន វិធិនា ញាយេន មនសិការេន បថេន មនសិការស្ស បវត្តនតោ. សមាយោគោ អហោសីតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈនវសេន សមាគមោ អហោសិ. យោនិសោ មនសិការាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនន្តិ តស្ស ‘‘យោនិសោ មនសិការេនា’’តិ ហេតុម្ហិ ករណវចនេន អាហ. ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណន្តិ ‘‘កិម្ហិ នុ ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិំ បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ជរាមរណេ ការណំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ពោធិសត្តស្ស ‘‘យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, អសតិ ច ន ហោតិ, តំ តស្ស ការណ’’ន្តិ ឯវំ អព្យភិចារជាតិការណបរិគ្គណ្ហនេន ‘‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ យា ជរាមរណស្ស ការណបរិគ្គាហិកា បញ្ញា ឧប្បជ្ជិ, តាយ ឧប្បជ្ជន្តិយា ចស្ស អភិសមយោ បដិវេធោ អហោសីតិ អត្ថោ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ហីតិ និបាតមត្តំ. ឥទន្តិ យថាវុត្តស្ស វដ្ដស្ស បច្ចក្ខតោ គហណំ. តេនាហ ‘‘ឯវមិទ’’ន្តិ. ឥធ អវិជ្ជាយ សមុទយស្ស អាគតត្តា ‘‘ឯកាទសសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ. សមុទយំ សម្បិណ្ឌេត្វាតិ សង្ខារាទីនំ សមុទយំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា. អនេកវារញ្ហិ សមុទយទស្សនវសេន ញាណស្ស បវត្តត្តា ‘‘សមុទយោ សមុទយោ’’តិ អាមេឌិតវចនំ. អថ វា ‘‘ឯវំ សមុទយោ ហោតី’’តិ ឥទំ ន កេវលំ និព្ពត្តិទស្សនបរំ, អថ ខោ បដិច្ចសមុប្បាទសទ្ទោ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន ឥធ សមុទយសទ្ទោ និព្ពត្តិមុខេន បច្ចយត្តំ វទតិ. វិញ្ញាណាទយោ ច យាវន្តោ ឥធ បច្ចយធម្មា និទ្ទិដ្ឋា, តេ សាមញ្ញរូបេន ព្យាបនិច្ឆាវសេន គណ្ហន្តោ ‘‘សមុទយោ សមុទយោ’’តិ អវោច. តេនាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារានំ សមុទយោ ហោតី’’តិ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខូតិ សមុទយស្ស បច្ចក្ខតោ ទស្សនភាវោ ចក្ខុ. ញាតដ្ឋេនាតិ ញាតភាវេន. បជាននដ្ឋេនាតិ ‘‘អវិជ្ជាសង្ខារាទិតំតំបច្ចយធម្មបវត្តិយា ឯតស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ’’តិ បការតោ វា ជាននដ្ឋេន. បដិវេធនដ្ឋេនាតិ ‘‘អយំ អវិជ្ជាទិ បច្ចយធម្មោ ឥមស្ស សង្ខារាទិកស្ស បច្ចយភាវតោ សមុទយោ’’តិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន. ឱភាសនដ្ឋេនាតិ សមុទយភាវបដិច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស កិលេសន្ធការស្ស វិធមនវសេន អវភាសនវសេន. តំ បនេតំ ‘‘ចក្ខុ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ ញាណំ. និរោធវារេតិ បដិលោមវារេ. សោ ហិ ‘‘កិស្ស និរោធា ជរាមរណនិរោធោ’’តិ និរោធកិត្តនវសេន អាគតោ.

វិបស្សីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. សិខីសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-១០. ន ឯវំ យោជេត្វាតិ ‘‘សិខិស្សបី’’តិអាទិនា សមុច្ចយវសេន ឯវំ ន យោជេត្វា. កស្មាតិអាទិនា តត្ថ ការណំ វទតិ. ឯកាសនេ អទេសិតត្តាតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘នានាឋានេសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិបិ តានិ វិសុំ វិសុំ វុត្តភាវេន ទេសិតានិ, អត្ថវណ្ណនា បន ឯកសទិសា តទត្ថស្ស អភិន្នត្តា. ‘‘ពុទ្ធា ជាតា’’តិ ន អញ្ញោ អាចិក្ខតីតិ យោជនា. ន ហិ មហាពោធិសត្តានំ បច្ឆិមភវេ បរោបទេសេន បយោជនំ អត្ថិ. គតមគ្គេនេវាតិ បដិបត្តិគមនេន គតមគ្គេនេវ បច្ឆិមមហាពោធិសត្តា គច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ ធម្មតា. គច្ឆន្តីតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ បតិដ្ឋិតចិត្តា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យាថាវតោ ភាវេត្វា សម្មាសម្ពោធិយា អភិសម្ពុជ្ឈនវសេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. យថា បន តេសំ បឋមវិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពពោធិសត្តា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ពុទ្ធភាវានំ វិបស្សនា, ពុទ្ធត្ថាយ វា វិបស្សនា ពុទ្ធវិបស្សនា.

សិខីសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពុទ្ធវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.