១. កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ ទក្ខិណាគិរិជនបទេ, តស្មិំ ទក្ខិណាគិរិជនបទេ ទក្ខិណាគិរិវិហារេ. ខន្ធេសុ ឋបេត្វា យុគេ យោត្តេហីតិ យោត្តរជ្ជូហិ យុត្តានិ បយោជិតានិ ឥច្ចេវ អត្ថោ.

បឋមទិវសេតិ វបនទិវសេសុ បឋមទិវសេ អារទ្ធទិវសេ. បញ្ចង្គានិបិ បរិបុណ្ណានិ, បគេវ ឥតរង្គានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណបញ្ចង្គា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ហរិតាលមនោសិលាអញ្ជនេហិ ឧរត្ថនាទីសុ ឋបិតត្តា អាភាយ ឧជ្ជលគត្តា. អវសេសា ពលីពទ្ទា. កិលន្តគោណំ មោចេត្វា អកិលន្តស្ស យោជនំ កិលន្តបរិវត្តនំ.

សីហកុណ្ឌលានីតិ សីហមុខកុណ្ឌលានិ. ព្រហ្មវេឋនន្តិ ព្រហ្មុនោ វេឋនសទិសំ, អស្សនខវេឋនសទិសន្តិ អត្ថោ.

ពុទ្ធានំ កិច្ចានិ កាលវសេន វិភត្តានិ បញ្ច កិច្ចានិ ភវន្តិ. បុរេភត្តកិច្ចន្តិ ភត្តតោ បុព្ពេ ពុទ្ធេន កាតព្ពកិច្ចំ. វីតិនាមេត្វាតិ ផលសមាបត្តិយា កាលំ វីតិនាមេត្វា. កទាចិ ឯកោតិអាទិ តេសំ តេសំ វិនេយ្យានំ វិនយនានុរូបបដិបត្តិទស្សនំ. បកតិយាតិ បកតិពុទ្ធវេសេន. ពុទ្ធានំ ហិ រូបកាយស្ស អសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិត-ពាត្តិំសមហាបុរិស- លក្ខណ-កាយប្បភា-ព្យាមប្បភា-កេតុមាលាវិចិត្តតា ពុទ្ធវេសោ. កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហីតិ ឥមិនា បារមីនំ និស្សន្ទភូតានិ បាដិហារិយានិ រុចិវសេនេវ បកាសនកានិ ភវន្តិ, ន សព្ពទាតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ’’តិអាទិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ភគវតោ កាយេ បីតរស្មីនំ យេភុយ្យតាយ ‘‘សុវណ្ណរសសិញ្ចនានិ វិយា’’តិ វត្វា កាយម្ហិ នីលាទិរស្មីហិ តហំ តហំ បីតមិស្សិតំ សន្ធាយ ‘‘វិចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ចា’’តិ វុត្តំ. មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ តុដ្ឋរវរវនតោ.

តត្ថាតិ វិហារេ. គន្ធមណ្ឌលមាឡេតិ ហត្ថេន កតបរិភណ្ឌេ សមោសរិតគន្ធបុប្ផទាមេ មណ្ឌលមាឡេ.

ឧបដ្ឋានេតិ បមុខេ. ‘‘ឱវទតី’’តិ វត្វា តត្ថោវាទំ សាមញ្ញតោ ទស្សេតុំ, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្បត្តីតិ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយបារិបូរិ ចេវ ហត្ថាទិសម្បទា ច. សមស្សាសិតកាយោ កិលមថវិនោទនេន. ‘‘តញ្ច ខោ សមាបជ្ជនេនា’’តិ វទន្តិ. ទុតិយភាគេតិ ឥមិនា អបរភាគំ តយោ ភាគេ កត្វា តត្ថ បុរិមភាគំ សេយ្យនិសជ្ជាវសេន សមាបត្តីហិ វីតិនាមេតីតិ ទស្សេតិ. លោកន្តិ រាជគហាទីសុ យំ តទា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តត្ថ អញ្ញត្ថ វា ពុជ្ឈនកំ វិនេយ្យសត្តលោកំ ពុទ្ធចក្ខុនា វោលោកេតិ. កាលយុត្តន្តិ តេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកកាលានុរូបំ. សមយយុត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. សមយយុត្តន្តិ វា តេហិ អាជានិតព្ពវិសេសបដិលាភានុរូបំ.

បដិសល្លីនោតិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាបត្តិំ សមាបន្នោ. អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ តំ អវិរាធេន្តោ, អជ្ឈាសយានុរូបន្តិ អត្ថោ.

សកល…បេ… ទេវតាយោតិ ឯត្ថ លោកធាតុសាកល្យំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ទេវតាសាកល្យំ. ន ហិ មហាសមយេ វិយ សព្ពទា មជ្ឈិមយាមេ ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពត្ថ សព្ពា ទេវតា សត្ថុ សមីបំ ឧបគច្ឆន្តិ. កិលាសុភាវោ កិលមថោ.

វិហារចីវរបរិវត្តនវសេនាតិ វិហារេ និវត្ថនិវាសនបរិវត្តនវសេន. អាទិយិត្វាតិ បារុបនវសេន គហេត្វា. តេនាហ ‘‘ធារេត្វា’’តិ. ភិក្ខាចារន្តិ ភិក្ខត្ថំ ចរិតព្ពដ្ឋានំ.

អតិរោចមានន្តិ តំ តំ អតិក្កមិត្វា សមន្តតោ សព្ពទិសាសុ វិរោចមានំ. សរីរប្បភន្តិ អត្តនោ សរីរប្បភំ. ជង្គមំ វិយ បទុមសរន្តិ រតនមយកិញ្ជក្ខំ រជតមយកណ្ណិកំ សមន្តតោ សម្ផុល្លិតកញ្ចនបទុមំ សញ្ចារិមសរំ វិយ. គគនតលន្តិ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិគមេន សុវិសុទ្ធអាកាសតលំ វិយ. តម្បិ ហិ តារាគណកិរណជាលសមុជ្ជលតាយ សមន្តតោ វិរោចតិ. កនកសិខរន្តិ កនកគិរិសិខរំ. សិរិយា ជលមានន្តិ សព្ពសោ អនវជ្ជាយ សព្ពាការេន បរិបុណ្ណកាយតាយ អនញ្ញសាធារណាយ រូបកាយសិរិយា សមុជ្ជលំ, យស្សា រុចិរភាវោ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ បុណ្ណមាសិយំ បរិបុណ្ណកលមនោមមណ្ឌលំ ចន្ទមណ្ឌលំ អតិរោចតិ, បភស្សរភាវោ សហស្សរំសិកិរណតេជោជាលសមុជ្ជលំ សូរិយមណ្ឌលំ អភិភវតិ, ហេមសមុជ្ជលភាវោ តទុភយេ អភិភុយ្យ បវត្តមានំ ឯកក្ខណេ ទសសហស្សិលោកធាតុវិជ្ជោតនសមត្ថ-មហាព្រហ្មុនោ បភាសមុទយំ អភិវិហច្ច ភាសតិ តបតិ វិរោចតិ.

សមន្តបាសាទិកេតិ សមន្តតោ បសាទាវហេ. តញ្ច ខោ សព្ពសោ សរិតព្ពតាយាតិ អាហ ‘‘បសាទនីយេ’’តិ. ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តេតិ កាយវាចាហិ អនុត្តរំ ទន្តភាវញ្ចេវ អនុត្តរំ ចិត្តវូបសមញ្ច សម្បត្តេ. អប្បសាទេនាតិ បសាទាភាវេន, បសាទបដិក្ខេបេន វា អស្សទ្ធិយេន. ឧភយថាបិ នោតិ អប្បសាទោ មច្ឆរិយន្តិ ឧភយថាបិ នោ ឯវ, អថ ខោ អនត្តមនតាយ ឧបារម្ភាធិប្បាយេន អបសាទេន្តោ, ភគវតោ មុខតោ កិញ្ចិ ទេសេតុកាមោ វា ឯវមាហ. តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវតោ បនា’’តិអាទិមាហ. អតិត្តន្តិ តិត្តិំ អគច្ឆន្តំ. កម្មភង្គន្តិ កម្មហានិំ.

តិក្ខបញ្ញោ ឯស ព្រាហ្មណោ, តថា ហិ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សតិ. កថាបវត្តនត្ថម្បិ ឯវមាហ – ‘‘ឯវំ អហំ ឥមស្ស កញ្ចិ ធម្មំ សោតុំ លភិស្សាមី’’តិ. វេនេយ្យវសេនាតិ អត្តនោ កសនការិភាវកិត្តនមុខេន វិនេតព្ពបុគ្គលវសេន.

ឱឡារិកានីតិ បាកតិកានិ. ‘‘ឯស ឧត្តមទក្ខិណេយ្យោ’’តិ សញ្ជាតពហុមានោ. បាឡិយំ ‘‘យុគំ វា នង្គលំ វា’’តិ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. តេន ពីជាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តស្មា ពីជំ វា ឦសំ វា បរិគ្គហយោត្តានិ វាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. តថា ហិ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស បដិវចនំ ទេន្តោ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. បុព្ពធម្មសភាគតាយាតិ បឋមំ គហិតធម្មសភាគតាយ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវ គហេតព្ពញ្ច សទ្ទតោ អត្ថាបត្តិតោ វា ឥធ ទដ្ឋព្ពំ. ពុទ្ធានំ អានុភាវោ អយំ, យទិទំ បសង្គាគតធម្មមុខេន ទេសនំ អារភិត្វា វេនេយ្យវិនយនំ.

អននុសន្ធិកាតិ បុច្ឆានុសន្ធិវសេន អននុសន្ធិកា. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សា ទេសនាយ. សោតិ ភគវា. តស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. អនុកម្បាយាតិ អសព្ពញ្ញូ ហិ សតិបិ អនុកម្បាយ បុច្ឆិតមត្តេ តិដ្ឋេយ្យ, តថា ជានន្តោបិ អននុកម្បកោ, ភគវា បន ឧភយធម្មបារិបូរិយា ‘‘ឥទំ អបុច្ឆិត’’ន្តិ អបរិហាបេត្វា កថេតិ. សមូលន្តិអាទិនា សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពីជស្ស កសិយា មូលភាវោ នានន្តរិយតោ តប្បមាណវិធានតោ ចាតិ អាហ ‘‘តស្មិំ…បេ… កត្តព្ពតោ’’តិ. តេន អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ពីជស្ស កសិយា មូលភាវំ វិភាវេតិ. កុសលាតិ ឥមិនា អកុសលា តតោ អញ្ញថាបិ ករោន្តិ, តំ បន អប្បមាណន្តិ ទស្សេតិ.

តស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស ពីជដ្ឋានិយស្ស ធម្មស្ស ច ឧបការភាវតោ. ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោតិ តថា វុត្តធម្មស្ស ផលេន សម្ពន្ធិតុំ យោជេតុំ សមត្ថភាវតោ. តបោ វុដ្ឋីតិ វុត្តវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្សកស្ស ឧបការស្ស ពីជស្ស អនន្តរំ វុដ្ឋិ វុច្ចមានា អដ្ឋានេ វុត្តា នាម ន ហោតិ. កស្មា? ពីជស្ស វប្បកាលេ អនុរូបាយ វុដ្ឋិយា ឥច្ឆិតព្ពតោ, តស្មា អវសានេ មជ្ឈេ វា វុច្ចមានាយ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថតា តស្សា វិភាវិតា ន សិយា. អត្តនោ អវិសយេតិ ឈានាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មេ. បច្ឆាបីតិ កសិសម្ភារកថនតោ បច្ឆាបិ. វត្តព្ពោតិ ឯកន្តេន វត្តព្ពោ. តទនន្តរំយេវាតិ ពីជានន្តរំយេវ. វុច្ចមានា វុដ្ឋិ សមត្ថា ហោតិ, ពីជស្ស ផលេន សម្ពន្ធនេ សមត្ថាតិ ទីបិតា ហោតិ អនន្តរវចនេនេវ តស្សា អាសន្នឧបការត្តទីបនតោ.

សម្បសាទលក្ខណាតិ បសីទិតព្ពេ វត្ថុស្មិំ សម្មទេវ បសីទនលក្ខណា. ឱកប្បនលក្ខណាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឯវមេតន្តិ បក្ខន្ទនលក្ខណា. មូលពីជន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ ពីជគាមស្ស អធិប្បេតត្តា. ភូតគាមោ បន មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិ មូលពីជន្តិអាទិនា វេទិតព្ពោ. ពីជពីជន្តិ បញ្ចមំ បន បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរូហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជសទ្ទោ តទត្ថសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ រូបរូប’’ន្តិ ច យថា. ឯវម្បិ ឥមិនា អត្ថេន ឥមស្សបិ និប្បរិយាយោវ ពីជភាវោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំ សព្ពម្បិ…បេ… គច្ឆតី’’តិ.

ឥទានិ កថញ្ចិ វត្តព្ពេ សទ្ធាយ ឱបម្មត្តេ ពីជេ សទ្ធាយ ពីជភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កាមំ សទ្ធូបនិសំ សីលំ, តថាបិ សមាធិស្ស វិយ សព្ពេសម្បិ អនវជ្ជធម្មានំ អាទិមូលភាវតោ សទ្ធាយបិ បតិដ្ឋា ហោតីតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា សីលមូលេន បតិដ្ឋាតី’’តិ. យស្មា សព្ពស្សេវ បុគ្គលស្ស សទ្ធាវសេន សមថវិបស្សនារម្ភោ, តស្មា សា ‘‘ឧបរិ សមថវិបស្សនង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតី’’តិ វុត្តា. តន្តិ ធញ្ញពីជំ. បថវិរសំ អាបោរសន្តិ សសម្ភារបថវីអាបេសុ លព្ភមានំ រសំ. គហេត្វាតិ បច្ចយបរម្បរាយ គហេត្វា. ធញ្ញបរិបាកគហណត្ថន្តិ ធញ្ញបរិបាកនិព្ពត្តិអត្ថំ. រសន្តិ សទ្ធាសីលមូលហេតុសមថវិបស្សនាភាវនារសំ អាទិយិត្វា. អរិយមគ្គនាឡេនាតិ អរិយមគ្គសោតេន អរិយផលធញ្ញបរិបាកគហណត្ថន្តិ អរិយផលមេវ ធនាយិតព្ពតោ ធញ្ញំ តស្ស និព្ពត្តិអត្ថំ. ធញ្ញនាឡំ នាម កណ្ឌស្ស និស្សយភូតោ បច្ឆិមទេសោ, កណ្ឌោ តព្ភន្តរោ តំនិស្សយោយេវ ទណ្ឌោ. បសវោ នាម បុប្ផំ. វុទ្ធិន្តិ អវយវបារិបូរិវសេន វុទ្ធិំ. វិរូឡ្ហិន្តិ មូលសន្តានទឡ្ហតាយ វិរុឡ្ហតំ. វេបុល្លន្តិ បត្តនាឡាទីហិ វិបុលភាវំ. ខីរំ ជនេត្វាតិ តរុណសលាដុកភាវប្បត្តិយា តណ្ឌុលស្ស ពីជស្ស ពីជភូតំ ខីរំ ឧប្បាទេត្វា. ឯសាតិ សទ្ធា. បតិដ្ឋហិត្វាតិ កម្មបថាកម្មបថសម្មាទិដ្ឋិសហិតេន អាទិតោ បវត្តសីលមត្តេន បតិដ្ឋហិត្វា. វុទ្ធិន្តិអាទីសុ សុបរិសុទ្ធាហិ សីលចិត្តវិសុទ្ធីហិ វុទ្ធិំ, ទិដ្ឋិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធីហិ វិរូឡ្ហិំ. មគ្គាមគ្គបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីហិ វេបុល្លំ បត្វា. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិខីរន្តិ សាទុរសសុវិសុទ្ធិភាវតោ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតំ ខីរំ ជនេត្វា. អនេក…បេ… ផលន្តិ អនេកបដិសម្ភិទា-អនេកាភិញ្ញាណបរិបុណ្ណំ អរហត្តផលសីសំ និប្ផាទេតិ.

ពីជកិច្ចករណតោតិ ពីជកិច្ចស្ស ករណតោ. យញ្ហិ តំសទិសស្ស វិសទិសស្ស ច អត្តនោ ផលស្ស បតិដ្ឋាបនសម្ពន្ធននិប្ផាទនសង្ខាតំ ពីជស្ស កិច្ចំ, តស្ស ករណតោ និព្ពត្តនតោ ‘‘ឯវំ សទ្ធា ពីជកិច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា អនញ្ញសាធារណំ សទ្ធាយ កុសលធម្មានំ ពីជភាវំ ទស្សេតិ. សា ចាតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. ឥទានិ តត្ថ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធាជាតោ’’តិអាទិមាហ. តេន យថា សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស ច, ឯវំ អនវសេសាយ សម្មាបដិបត្តិយា សទ្ធា មូលការណន្តិ ទស្សេតិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរោ វីរិយញ្ច អកុសលធម្មេ, ទុក្ករការិកា ធុតង្គញ្ច អកុសលធម្មេ ចេវ កាយញ្ច តបតិ វិពាធតីតិ តបោតិ វុច្ចតិ. ឥន្ទ្រិយសំវរោ អធិប្បេតោ វីរិយស្ស ធោរយ្ហភាវេន គយ្ហមានត្តា, ឥតរេសំ វុដ្ឋិភាវស្ស អនុយុញ្ជមានត្តា. អាទិ-សទ្ទេន កលលង្គារវុដ្ឋិអាទីនំ សង្គហោ. សមនុគ្គហិតន្តិ ឧបគតំ. វិរុហនាមិលាយននិប្ផត្តិវចនេហិ ធញ្ញពីជសន្តានស្ស វិយ តេសំ វុទ្ធិយា សទ្ធាពីជសន្តានស្ស តបោវុដ្ឋិយា អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ ឧបការតំ ទស្សេតិ.

បុរិមបទេសុបីតិ អបិ-សទ្ទេន បរបទេសុបីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ហិរី មេ ឦសា, មនោ មេ យោត្ត’’ន្តិ ឥច្ឆិតត្តា, ‘‘សតិ មេ’’តិ ឯត្ថ មេ-សទ្ទោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ. ឧទកម្បិ តាវ ទាតព្ពំ ហោតិ នទីតឡាកាទិតោ អានេត្វា. វីរិយពលីពទ្ទេ ចតុព្ពិធេ យោជេត្វា. និច្ចកាលំ អត្ថីតិ វចនសេសោ.

សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញា អធិប្បេតា អមតប្ផលាយ កសិយា អធិប្បេតត្តា. វិបស្សនា បញ្ញា ចាតិ ទុវិធាបិ បញ្ញា ឧបនិស្សយា ហោតិ វិសិដ្ឋភាវតោ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. បញ្ញាតិ បការេហិ ជានាតីតិ បញ្ញា. បញ្ញវតំ បញ្ញា បុរតោ ហោតិ យោនិសោមនសិការស្ស វិសេសបច្ចយភាវតោ, សហជាតាធិបតីសុ ច ឧក្កដ្ឋភាវតោ. សិរីតិ សោភគ្គំ. សតំ ធម្មា សទ្ធាទយោ, អន្វាយិកាតិ អនុគាមិនោ. ឦសាពទ្ធា ហោតីតិ ហិរិសង្ខាតឦសាយ ពទ្ធា ហោតិ, បញ្ញាយ កទាចិ អប្បយោគតោ មនោសីសេន សមាធិ ឥធ វុត្តោតិ អាហ ‘‘មនោសង្ខាតស្ស សមាធិយោត្តស្សា’’តិ. សមំ ឧបនេត្វា ពន្ធិត្វា ពទ្ធរជ្ជុកត្តា សមាធិយោត្តំ. ឯកតោ គមនន្តិ លីនច្ចារទ្ធសង្ខាតំ ឯកបស្សតោ គមនំ វារេតិ. មជ្ឈិមាយ វិបស្សនាវីថិយា បដិបាទនតោ កាយាទីសុ សុភសុខនិច្ចត្តភាវវិគមនេ បញ្ញាយ វិសេសបច្ចយា សតីតិ វុត្តំ – ‘‘សតិយុត្តា បញ្ញា’’តិ តស្សា សតិវិប្បយោគាសព្ភាវតោ. សន្តតិឃនាទីនំ អយំ វិសេសោ – បុរិមបច្ឆិមានំ ធម្មានំ និរន្តរតាយ ឯកីភូតានំ វិយ បវត្តិ សន្តតិឃនតា, ឯកសមូហវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហឃនតា, ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ. កិច្ចឃនតា, ឯការម្មណវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ អារម្មណឃនតា. សព្ពេសំ, សព្ពានិ វា កិលេសានំ មូលសន្តានកានិ សព្ព…បេ… សន្តានកានិ. អនុប្បយោគោ ហិ អត្ថោ. បទាលេតីតិ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. សា ច ខោ ‘‘បទាលេតី’’តិ វុត្តា លោកុត្តរាវ បញ្ញា អនុសយប្បហានស្ស អធិប្បេតត្តា. សន្តតិឃនាទិភេទនា បន លោកិយាបិ ហោតិ វិបស្សនាវសេន ឃនវិនិព្ភោគស្ស និប្ផាទនតោ. តេនាហ ‘‘ឥតរា បន លោកិកាបិ សិយា’’តិ.

ហិរីយតីតិ លជ្ជតិ, ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. តស្មា ‘‘បាបកេហិ ធម្មេហី’’តិ និស្សក្កវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ហេតុម្ហិ វា ករណវចនំ. ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ, ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. រុក្ខលដ្ឋីតិ រុក្ខទណ្ឌោ. តេន បទេសេន កសនតោ វិសេសតោ នង្គលន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឦសា យុគនង្គលំ ធារេតី’’តិ. កាមំ បញ្ញារហិតា ហិរី អត្ថិ, ហិរិរហិតា បន បញ្ញា នត្ថេវាតិ អាហ ‘‘ហិរិ…បេ… អភាវតោ’’តិ. សន្ធិដ្ឋានេ កម្បនាភាវតោ អចលំ. ថិរភាវេន អសិថិលំ. ហិរិបដិពទ្ធបញ្ញា បដិបក្ខវសេន ច អសិថិលភាវេន ច អចលា អសិថិលាតិ អាហ ‘‘អព្ពោកិណ្ណា អហិរិកេនា’’តិ. នាឡិយា មិនមានបុរិសោ វិយ អារម្មណំ មុនាតិ បរិច្ឆេទតោ ជានាតីតិ មនោ. មនោសីសេនាតិ មនសោ អបទេសេន. តំសម្បយុត្តោតិ ឥមិនា កុន្តសហចរណតោ បុរិសោ កុន្តោ វិយ មនសហចរណសមាធិ ‘‘មនោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. សារថិនាតិ កស្សកេន. សោ ហិ ឥធ ពលីពទ្ទានំ សារណតោ បាចនតោ ‘‘សារថី’’តិ អធិប្បេតោ. ឯកាពន្ធនន្តិ ឯកាពទ្ធករណំ. សកកិច្ចេតិ សកកិច្ចេន យុត្តេ. តេន ហិ ឦសាទីសុ យថារហំ ពន្ធិត្វា ឯកាពទ្ធេសុ កតេសុ នង្គលេសុ កិច្ចំ ឥជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថាតិ តំ ‘‘សកកិច្ចេ បដិបាទេតី’’តិ វុត្តំ. អវិក្ខេបសភាវេនាតិ អត្តនោ អវិក្ខេបសភាវេន. ពន្ធិត្វាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន អត្តនា សម្ពន្ធិត្វា. សកកិច្ចេតិ ហិរីអាទីហិ យថាសកំ កត្តព្ពេ កិច្ចេ.

ចិរកតាទិមត្ថន្តិ ចិរភាសិតម្បិ អត្ថំ. សរតិ អនុស្សរតិ កាយាទិំ អសុភាទិតោ និជ្ឈាយតិ. ផាលេតីតិ បទាលេតិ. បាជេន្តិ គមេន្តីតិ តំ បាជនំ. ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘បាចន’’ន្តិ វុត្តំ ជ-ការស្ស ច-ការំ កត្វា. ផាលបាចនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហិ ព្រាហ្មណ…បេ… សតី’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. នង្គលំ អនុរក្ខតិ ភិជ្ជនផាលនតោ. បុរតោ ចស្ស គច្ឆតីតិ អស្ស នង្គលស្ស កស្សនេ ភូមិយា វិលិខនេ បុរតោ គច្ឆតិ បុព្ពង្គមា ហោតិ. គតិយោតិ បវត្តិយោ. សមន្វេសមានាតិ សរណវសេន គវេសមានា. អារម្មណេ វា កាយាទិកេ ឧបដ្ឋាបយមានា អសុភាទិវសេន បញ្ញានង្គលំ រក្ខតិ. សភាវាសភាវូបគមេ ផាលោ វិយ នង្គលស្ស ‘‘អារក្ខា’’តិ វុត្តា ‘‘សព្ពានត្ថតោ សតិ រក្ខតី’’តិ កត្វា. តថា ហេសា អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា. ចិរកតចិរភាសិតានំ អសម្មុស្សនវសេន សតិ បញ្ញានង្គលស្ស បុរតោ ហោតីតិ វត្វា តស្ស បុរតោភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សតិ…បេ… នោ បមុដ្ឋេ’’តិ អាហ. សតិបរិចិតេតិ សតិយា បដ្ឋាបិតេ. ‘‘ឧបដ្ឋាបិតេ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. សំសីទិតុំ ន ទេតីតិ សកិច្ចកិរិយាយ សំសីទនំ កាតុំ ន ទេតិ. កោសជ្ជសង្ខាតំ សំសីទនំ កោសជ្ជសំសីទនំ.

បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ កាយិកវាចសិកសំយមស្ស កថិតត្តា. អាហារេ ឧទរេ យតោតិ បរិភុញ្ជិតព្ពអាហារេ សំយតភាវទស្សនេន បរិភុញ្ជិតព្ពតាយ ចតូសុបិ បច្ចយេសុ សំយតភាវោ ទីបិតោតិ អាហ ‘‘អាហារមុខេនា’’តិអាទិ. សំយតភាវោ ចេត្ថ បច្ចយហេតុ អនេសនាភាវោតិ វុត្តំ ‘‘និរុបក្កិលេសោតិ អត្ថោ’’តិ. ភោជនសទ្ទោ អាហារបរិភោគេ និរុឡ្ហោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេនា’’តិ. បរិភុញ្ជនដ្ឋេន បន ភោជនសទ្ទមុខេនាតិ វុត្តេ អធិប្បេតត្ថោ លព្ភតេវ. តេនាតិ កាយគុត្តាតិអាទិវចនេន. ន វិលុម្បន្តីតិ ‘‘ទីបេតី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

ទ្វីហាការេហីតិ អទិដ្ឋាទីនំ អទិដ្ឋាទិវសេន ទិដ្ឋាទីនញ្ច ទិដ្ឋាទិវសេនាតិ ឯវំ ទ្វិប្បការេហិ. អវិសំវាទនំ អវិតថកថនំ. ឆេទនំ មូលប្បទេសេ និកន្តនំ. លុននំ យត្ថ កត្ថចិ ឆេទនំ. ឧប្បាដនំ ឧម្មូលនំ. អសិតេនាតិ ទត្តេន, លាយិតេនាតិ អត្ថោ. វិសំវាទនសង្ខាតានំ តិណានំ, អដ្ឋន្នំ អនរិយវោហារានន្តិ អត្ថោ. យថាភូតញាណន្តិ នាម រូបបរិច្ឆេទកញាណំ. សច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ អវិបរីតវុត្តិកត្តា ‘‘ឆេទកំ’’ ឆិន្ទនកំ. និទ្ទានន្តិ និទ្ទាយកំ. ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ទិដ្ឋិ ‘‘ទិដ្ឋិសច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. ទ្វីសុ វិកប្បេសូតិ ភាវកត្តុសាធនវសេន ទ្វីសុ វិកប្បេសុ. ‘‘និទ្ទាន’’ន្តិ ឧបយោគវសេនេវ អត្ថោ.

សីលមេវ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ សុដ្ឋុ ឱរតស្ស កម្ម’’ន្តិ កត្វា. សង្ខារទុក្ខាទីនំ អភាវតោ សុន្ទរភាវតោ សុន្ទរេ និព្ពានេ អារម្មណករណវសេន រតត្តា សុរតោ, អរហា. តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, អរហត្តំ. អប្បមោចនមេវ អច្ចន្តាយ បមោចនំ ន ហោតិ.

យទគ្គេន វិបស្សនាយ បញ្ញាយ តំសហគតវីរិយស្ស ច នង្គលធោរយ្ហតា, តថាបវត្តកុសលភាវនាយ ច កសិភាវោ ច, តទគ្គេន តតោ បុរេតរំ បវត្តបញ្ញាវីរិយបារមីនំ នង្គលធោរយ្ហតា, តថាបវត្តកុសលភាវនាយ ច កសិភាវោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. ធុរំ វហតីតិ ធោរយ្ហំ. យថាវុត្តំ ឃនន្តិ អស្មិមានាទិភេទំ ឃនំ. វហិតព្ពា អាទិភូតា ធុរា ឯតេសំ អត្ថីតិ ធុរា, បុរិមធុរវាហកា. តំមូលកា អបរំ ធុរំ វហន្តា ធោរយ្ហា. ធុរា ច ធោរយ្ហា ច ធុរធោរយ្ហំ ឯកត្តវសេន. វហន្តន្តិ កសនេន បវត្តន្តំ.

កាមយោគាទីហិ យោគេហិ ខេមត្តា អនុបទ្ទវត្តា. តំ និព្ពានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស. វាហីយតិ វិបស្សនាយ សហគតំ. អភិមុខំ វាហីយតិ មគ្គបរិយាបន្នំ. ខេត្តកោដិន្តិ ខេត្តមរិយាទំ. ទិដ្ឋេកដ្ឋេតិ ទិដ្ឋិយា សហជាតេកដ្ឋេ បហានេកដ្ឋេ ច. ឱឡារិកេតិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ ឧបាទាយ វុត្តំ, អញ្ញថា ទស្សនបហាតព្ពាបិ ទុតិយមគ្គវជ្ឈេហិ ឱឡារិកាតិ. អណុសហគតេតិ អណុភូតេ. ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈេ ឧបាទាយ វុត្តំ. សព្ពកិលេសេ អវសិដ្ឋសព្ពកិលេសេ បជហន្តំ អនិវត្តន្តំ គច្ឆតិ បុន បហាតព្ពតាយ អភាវតោ. អនិវត្តន្តន្តិ ន និវត្តន្តំ, យថា និវត្តនំ ន ហោតិ, ឯវំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និវត្តនរហិត’’ន្តិអាទិ. ឯតំ បន តវ ធុរធោរយ្ហំ.

ឯវមេសា កសីតិ យថាវុត្តស្ស បច្ចាមសនំ. តេនាហ ‘‘និគមនំ ករោន្តោ’’តិ. វុត្តស្សេវ ហិ អត្ថស្ស បុន វចនំ. បញ្ញានង្គលេន សតិផាលំ អាកោដេត្វាតិ បញ្ញាសង្ខាតេន នង្គលេន សទ្ធិំ សតិផាលស្ស ឯកាពទ្ធភាវករណេន អាកោដេត្វា. កដ្ឋាតិ ឯត្ថ ‘‘កសី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘កដ្ឋា កសី’’តិ. កម្មបរិយោសានន្តិ យថាវុត្តកសិកម្មស្ស បរិយោសានភូតំ. យទិបិ បុព្ពេ ‘‘បញ្ញា មេ យុគនង្គល’’ន្តិអាទិនា អត្តុទ្ទេសិកវសេនាយំ អមតប្ផលា កសិ ទស្សិតា, មហាការុណិកស្ស បន ភគវតោ ទេសនា សព្ពស្សបិ សត្តនិកាយស្ស សាធារណា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សា ខោ បនេសា’’តិអាទិមាហ.

ទិវសេយេវាតិ តំទិវសេ ឯវ. អាទិមាហាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កថាបរិយោសានេ បាឋបទេសោ គហិតោតិ តទញ្ញំ ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិអាទិបាឋំ សន្ធាយ ‘‘តតោ បរញ្ចា’’តិ អាហ.

កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.