៧. ព្រាហ្មណសំយុត្តំ

១. អរហន្តវគ្គោ

១. ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. ធនញ្ជានិគោត្តាតិ ឯត្ថ បុព្ពបុរិសតោ អាគតស្ស កុលវំសស្ស នាមាភិធានសង្ខាតំ គំ តាយតីតិ គោត្តំ. (កិំ បន តន្តិ? អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.) ធនញ្ជានិគោត្តំ ឯតិស្សន្តិ ធនញ្ជានិគោត្តា. តស្សា ឧទានស្ស ការណំ បុច្ឆិត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ វិភាវេតុំ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. នានារសភោជនំ ទេតីតិ យោជនា. បញ្ចគោរសសម្បាទិតំ សាលិភត្តំ សូបសាកព្យញ្ជនំ នានារសំ ព្រាហ្មណភោជនំ. មណ្ឌលគ្គខគ្គន្តិ មណ្ឌលគ្គសង្ខាតំ ខគ្គំ. ទុវិធោ ហិ ខគ្គោ មណ្ឌលគ្គោ ទីឃគ្គោតិ. តត្ថ យស្ស អគ្គោ មណ្ឌលាការេន ឋិតោ, សោ មណ្ឌលគ្គោ. យស្ស បន អសិបុត្តិកា វិយ ទីឃោ, សោ ទីឃគ្គោ.

សាសនាតិ អនុសាសនា. ‘‘នមោ…បេ… សម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវំ វុត្តា បញ្ចបទិកគាថា. សត្ថុសាសនេ ហិ លោកិយច្ឆន្ទំ អនបេក្ខិត្វា ឯសា បញ្ចបទិកគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឱក្កាវរធរាតិ បុព្ពបុរិសសង្ខាតឧក្កាកវំសវរធារិកា. សក្កាតិ សក្កុណេយ្យំ.

ឯវន្តិ ‘‘សចេ មេ អង្គមង្គានី’’តិអាទិនា ឥមិនា បការេន. ‘‘បញ្ច គាថាសតានិ បន អដ្ឋកថំ អារុឡ្ហានិ, ឥធ បន ទ្វេ ឯវ ឧទ្ធដា’’តិ វទន្តិ. បហរិតុំ វាតិ ឯកវារម្បិ ហត្ថេន វា បាទេន វា បហរិតុម្បិ បរាមសិតុម្បិ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ. សោ ហិ តស្សា អរិយសាវិកាយ អានុភាវេន អត្តនោ សាមត្ថិយេន វសេ វត្តាបនត្ថំ សន្តជ្ជិត្វាបិ តទនុវត្តន្តោ និព្ពិសោ អហោសិ. តេនាហ ‘‘ភោតី’’តិអាទិ.

តស្ស ព្រាហ្មណស្សាតិ អត្តនោ សាមិកព្រាហ្មណស្ស. ឧបសំហរន្តីតិ ឧបនេន្តី. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ ទុក្ខុប្បត្តិកាលេ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិ ភគវតោ វចនំ អនុស្សរិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ភគវតោ’’តិអាទីសុ យថាបរិចិតំ គុណបទំ អនុស្សរិ. តេនាហ ‘‘ទសពលំ សរី’’តិ.

ខន្តិសោរច្ចរហិតតាយ កុជ្ឈិត្វា. ភិជ្ជិត្វាតិ សំយតាភាវតោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អន្តរេ មេត្តិភេទេន ភិជ្ជិត្វា. ឯវមេវាតិ យថា ឯតរហិ អការណេន, ឯវមេវ អញ្ញទាបិ អការណេនាតិ អត្ថោ. និក្ការណតាទីបនេ ឯវំ-សទ្ទោ, ឯវ-សទ្ទោ បន អវធារណត្ថោ. និក្ការណតា ច នាម និរត្ថកតា, និរត្ថកវិប្បលាបភាវេនេត្ថ ឯវំ-សទ្ទស្ស គហណេ បវត្តិ គវេសិតព្ពា. គរហត្ថោ វាយំ ឯវំ-សទ្ទោ អនេកត្ថត្តា និបាតានំ. គរហត្ថតា ចស្ស វសលិសទ្ទសន្និធានតោ បាកដា ឯវ.

គាមនិគមរដ្ឋបូជិតោតិ ឥមិនា គាមនិគមរដ្ឋសាមិកេហិ បូជិតភាវោ ទីបិតោ គាមាទីនំ តេសំ វសេ វត្តនតោ. អសុកស្ស នាម បុគ្គលស្ស. សេសន្តិ អភិក្កន្តន្តិអាទិ, យម្បិ ចញ្ញំ ឥធាគតំ ហេដ្ឋា វណ្ណិតញ្ច.

ធនញ្ជានីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អក្កោសសុត្តវណ្ណនា

១៨៨. ភារទ្វាជោវ សោតិ ភារទ្វាជោ នាម ឯវ សោ ព្រាហ្មណោ. គោត្តវសេន ហិ តយិទំ នាមំ, វិសេសេន បនេតំ ជាតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចមត្តេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ជានិកតាតិ ញាតិវគ្គហានិកតា. បក្ខោ ភិន្នោតិ តតោ ឯវ ញាតិបក្ខោ នដ្ឋោ. យថា ទោមនស្សិតោ អនត្តមនោតិ វត្តព្ពំ លភតិ, ឯវំ កុបិតោតិ អាហ ‘‘ទោមនស្សេន ចា’’តិ. ទសហីតិ អនវសេសបរិយាទានវសេន វុត្តំ បញ្ចហិ គាថាសតេហិ អក្កោសន្តោ តថា អក្កោសេយ្យាតិ កត្វា. តត្ថ បន យេន កេនចិ អក្កោសន្តោបិ អក្កោសតិយេវ នាម. ករោសិ មម ភាតិកស្ស បព្ពជ្ជំ.

សម្ភុញ្ជតីតិ សម្ភោគំ ករោតិ. អក្កោសាទីហិ ឯកតោ ភុញ្ជតិ. វីតិហរតីតិ ព្យតិហារំ ករោតិ, អក្កោសតោ បច្ចក្កោសនាទិនា វិនិមយំ ករោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កតស្ស បដិការំ ករោតី’’តិ. អស្ស អនុស្សវវសេន សុត្វា ‘‘សបតិ ម’’ន្តិ សញ្ញិនោ ភយំ ឧប្បជ្ជីតិ យោជនា. អស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. សុត្វាតិ បទំ ឧភយត្ថាបិ យោជេតព្ពំ ‘‘តវេវេតំ ព្រាហ្មណាតិ សុត្វា, អនុស្សវវសេន សុត្វា’’តិ ច. កាមំ កិសវច្ឆាទយោ សបនំ នាទំសុ, ទេវតានំយេវ ហិ សោ អត្ថោ, សត្តានំ បន តថា សញ្ញា ឧប្បន្នា, សោបិ តថាសញ្ញី អហោសិ. តេនាហ ‘‘អនុស្សវវសេនា’’តិ.

ទន្តស្ស សព្ពសោ ទមថំ ឧបគតត្តា. និព្ពិសេវនស្សាតិ រាគទោសាទិហេតុកវិប្ផន្ទនរហិតស្ស. តស្សេវាតិ បដិកុជ្ឈន្តស្សេវ បុគ្គលស្ស តេន កោធេន បាបំ ហោតិ បាបស្ស សន្តានន្តរសង្កន្តិយា អភាវតោ. កេចិ បន ‘‘តស្សេវាតិ តស្សេវ បដិកុជ្ឈន្តបុរិសស្ស តេន បដិកុជ្ឈនេន. បាបិយោតិ បដិកុជ្ឈន្តបុគ្គលស្ស លាមកតរោ’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. សតិយា សមន្នាគតោ ហុត្វា បដិសង្ខានេ ឋិតោ អធិវាសេតិ, ន សហោ មូឡ្ហោ ហុត្វាតិ អធិប្បាយោ. ឧភិន្នំ តិកិច្ឆន្តន្តិ ឧភិន្នំ ឧប្បន្នកោធសង្ខាតំ កិលេសព្យាធិំ តិកិច្ឆន្តំ វូបសមេន្តំ តំ បុគ្គលំ. យោ បុគ្គលោតិអាទិនា បុរិមាសុ គាថាសុ បវត្តិតានិ បទានិ សម្ពន្ធិត្វា ទស្សេតិ. បញ្ចសុ ខន្ធេសុ យាថាវតោ វិនីតា អរិយធម្មស្ស កោវិទា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ធម្មស្សាតិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មស្សា’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្មស្ស វា’’តិ.

អក្កោសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា

១៨៩. តេនេវាតិ ភាតុបព្ពជិតេនេវ. អស្សេវាតិ តិតិក្ខស្ស. ‘‘តំ ជយំ ហោតី’’តិ លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សោ ជយោ ហោតី’’តិ, ទុជ្ជយំ កោធំ តិតិក្ខាយ ជិនន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. យស្មា តិតិក្ខាទយោ ន កោធវសិកំ ធុរំ, តំ បន ពាលានំ មញ្ញនាមត្តន្តិ ឥធ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘កតមស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិជានតោវ ជយោ ន អវិជានតោ តិតិក្ខាយ អភាវតោ. ន ហិ អវិជានន្តោ អន្ធពាលោ កោធំ វិជេតុំ សក្កោតិ. កេវលំ ជយំ មញ្ញតិ កិលេសេហិ បរាជិតោ សមានោបីតិ អធិប្បាយោ.

អសុរិន្ទកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពិលង្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩០. សុទ្ធន្តិ កេវលំ សម្ភារវិរហិតំ. សម្ភារយុត្តន្តិ កដុកភណ្ឌាទិសម្ភារសហិតំ. កញ្ជិតោ និព្ពត្តត្តា កញ្ជិកំ, អារនាលំ, ពិលង្គន្តិ អត្ថោ. នាមំ គហិតំ សង្គីតិកាលេ ‘‘ពិលង្គិកភារទ្វាជោ’’តិ វិសេសនវសេន. តយោតិ ធនញ្ជានិយា សាមិកោ ភារទ្វាជោ, អក្កោសកភារទ្វាជោ, អសុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ អាទិតោ តីសុ សុត្តេសុ អាគតា តយោ. មេតិ មយ្ហំ.

ពិលង្គិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អហិំសកសុត្តវណ្ណនា

១៩១. ឯសាតិ ព្រាហ្មណោ. ‘‘អហិំសកោ អហ’’ន្តិ តទត្ថំ សាធេតុំ ឥច្ឆាយ កថេសីតិ វុត្តំ ‘‘អហិំសកបញ្ហំ បុច្ឆី’’តិ. តថា ចេ អស្សាតិ យថា តេ នាមស្ស អត្ថោ, តថា ចេតំ ភវេយ្យាសិ អន្វត្ថនាមកោ ភវេយ្យាសិ អហិំសកោ ឯវ សិយាតិ. ន ទុក្ខាបេតិ ទុក្ខមត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, ទុក្ខតោ អបនេតីតិ អត្ថោ.

អហិំសកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ជដាសុត្តវណ្ណនា

១៩២. ជដាបញ្ហស្សាតិ ‘‘អន្តោជដា ពហិជដា’’តិ ឯវំ ជដាបរិយាយស្ស បញ្ហស្ស.

ជដាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សុទ្ធិកបញ្ហស្សាតិ ‘‘នាព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតី’’តិ ឯវំ សុទ្ធសន្និស្សិតស្ស បញ្ហស្ស. សីលសម្បន្នោតិ បញ្ចវិធនិយមលក្ខណេន សីលេន សមន្នាគតោ. តបោកម្មន្តិ អនសនបញ្ចាតបតប្បនាទិបរិភេទនតបោកម្មំ ករោន្តោបិ. វិជ្ជាតិ តយោ វេទាតិ វទន្តិ ‘‘តាយ ឥធលោកត្ថំ បរលោកត្ថំ ញាយន្តី’’តិ កត្វា. គោត្តចរណន្តិ គោត្តសង្ខាតំ ចរណំ. ព្រាហ្មណោ សុជ្ឈតិ ជេដ្ឋជាតិកត្តា. តថា ហិ សោ ឯវ តបំ អាចរិតុំ លភតិ, ន ឥតរោ. អញ្ញា លាមិកា បជាតិ ឥតរវណ្ណំ វទតិ. វចនសហស្សម្បីតិ គាថានេកសហស្សម្បិ. អន្តោ កិលេសេហិ បូតិកោ សភាវេន បូតិកោ. កិលិដ្ឋេហិ កាយកម្មាទីហិ កាយទុច្ចរិតាទីហិ.

សុទ្ធិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៤. អគ្គិបរិចរណវសេនាតិ អគ្គិហុត្តជុហនវសេន. សន្និហិតោតិ មិស្សីភាវំ សម្បាបិតោ. តថាភូតោ ច សោ សប្បិនា សទ្ធិំ យោជិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សំយោជិតោ’’តិ. អបាយមគ្គំ ឱក្កមតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បាទីនំ អត្តនោ សន្តានេ សមុប្បាទនតោ. តេនាហ ‘‘ឥមំ លទ្ធិ’’ន្តិអាទិ.

ជាតិយាតិ សទោសកិរិយាបរាធស្ស អសម្ភវេន បរិសុទ្ធាយ ជាតិយា. នានប្បការេ អដ្ឋារសវិជ្ជាដ្ឋានសញ្ញិតេ គន្ថេ. សុតវាតិ សុត្វា និដ្ឋំ បត្តោ អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តាតិ អធិប្បាយោ.

បុព្ពេនិវាសញាណេនាតិ ឥទំ លោកេ សាសនេ ច និរុឡ្ហតាវសេន វុត្តំ. អញ្ញេ ហិ បុព្ពេនិវាសំ ជានន្តា បុព្ពេនិវាសញាណេនេវ ជានន្តិ, ភគវា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនបិ ជានាតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពសោ ជាតិ ខីយតិ ឯតេនាតិ ជាតិក្ខយោ, អគ្គមគ្គោ, តេន បត្តព្ពត្តា អាបន្នត្តា ច ជាតិក្ខយោ អរហត្តំ. ជានិត្វា វោសិតវោសានោតិ វិជានិតព្ពំ ចតុសច្ចធម្មំ មគ្គញាណេន ជានិត្វា សោឡសន្នម្បិ កិច្ចានំ វោសិតវោសានោ.

ឧប្បត្តិំ ទីបេត្វាតិ បាយសទានស្ស អាគមនំ បកាសេត្វា. គាថាហិ អភិគីតន្តិ ទ្វីហិ គាថាហិ មយា អភិគីតំ. អភុញ្ជិតព្ពន្តិ ភុញ្ជិតុំ ន យុត្តំ. ‘‘អភោជនេយ្យ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ អច្ចន្តមេវ សុទ្ធោតិ? សច្ចមេតំ, ព្រាហ្មណោ បន បុព្ពេ អទាតុកាមោ បច្ឆា គាថា សុត្វា ធម្មទេសនាយ មុទុហទយោ ហុត្វា ទាតុកាមោ អហោសិ, តស្មា តំ ភិក្ខូនំ អនាគតេ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ បដិក្ខិបិ. តថា ហិ អនន្តរសុត្តេ កសិភារទ្វាជសុត្តេ ច ឯវមេវ បដិបជ្ជិ. តេនាហ ‘‘ត្វំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទិ. កិលញ្ជម្ហិ…បេ… បកាសិតាតិ ឯតេន គាថំ ឧទ្ទេសដ្ឋានេវ ឋបេត្វា ភគវា ព្រាហ្មណស្ស វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសីតិ ទស្សេតិ. គាយនេនាតិ គាយនកេន, គានេន វា. អត្ថញ្ច ធម្មញ្ចាតិ សទេវកស្ស លោកស្ស ហិតញ្ចេវ តស្ស ការណញ្ច. សម្បស្សន្តានន្តិ សម្មទេវ បស្សន្តានំ. ធម្មោតិ បវេណិអាគតោ ចារិត្តធម្មោ ន ហោតិ. ភោជនេសុ ឧក្កំសគតំ ទស្សេតុំ ‘‘សុធាភោជន’’ន្តិ អាហ. ធម្មេ សតីតិ អរិយានំ អាចារធម្មេ សតិ តំ អាលម្ពិត្វា ជីវន្តានំ ឯតទេវ សេដ្ឋន្តិ ‘‘សោមំ ភុញ្ជេយ្យ បាយស’’ន្តិ តំ អារព្ភ កថាយ ឧប្បន្នត្តា.

សល្លក្ខេតិ អយំ ព្រាហ្មណោ. សេសា បច្ចយា និទ្ទោសា តេ អារព្ភ កថាយ អប្បវត្តិតត្តា. កុក្កុច្ចវូបសន្តន្តិ អគ្គិអាហិតបទស្ស វិយ សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អន្នេន បានេនាតិ លក្ខណវចនមេតំ យថា ‘‘កាកេហិ សប្បិ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាមត្តមេត’’ន្តិ. ពហុសស្សផលទាយកំ សុខេត្តំ វិយ បដិយត្តន្តិ សម្មា កសនពីជនឧទកានយនាបនយនាទិនា សុសជ្ជិតំ ខេត្តំ វិយ សីលាទិគុណវិសេសសម្បាទនេន បដិយត្តំ បុញ្ញក្ខេត្តំ ឯតំ.

អគ្គិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា

១៩៥. អានេត្វា ហុនិតព្ពតោ អាហុតិ. សប្បិមធុបាយសាទីហិ អគ្គិំ ជុហោតិ ឯត្ថាតិ អគ្គិហុត្តំ, សាធិដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អគ្យាយតន’’ន្តិអាទិ. សុវិសោធិតោ ចស្សាតិ និហីនជាតិកានំ អនេន សុដ្ឋុ វិសោធិតោ ច ភវេយ្យ. ‘‘មេ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

អផលំ ករោតីតិ ឥតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេមីតិ បទំ. តាវ អនន្តរសុត្តវណ្ណនាយ អាគតសទិសមេវាតិ បេយ្យាលវសេន ឋបេសិ, ន សប្បិសង្ខារដ្ឋបនំ. ហិមបាតស្ស ច សីតវាតស្ស ច បដិពាហនត្ថន្តិ អការណមេតន្តិ តំ អនាទិយិត្វា អញ្ញមេវ សុការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិពលោវា’’តិអាទិ វុត្តំ. សញ្ជានិត្វាតិ ‘‘នាយំ ព្រាហ្មណោ’’តិ សញ្ជានិត្វា.

នីចកេសន្តន្តិ រស្សកេសន្តំ. ព្រាហ្មណានំ សុទ្ធិអត្ថា សិខាតិ អាហ ‘‘បវត្តមត្តម្បិ, សិខំ អទិស្វា’’តិ, ‘‘បរមហំសបរិក្ខាទិនា’’តិ កេចិ.

អការណំ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ជាតិ អទក្ខិណេយ្យភាវហេតូនំ បាបធម្មានំ អបដិក្ខេបភាវតោ. ឯតន្តិ សីលាទិភេទំ ចរណំ. ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណំ អទក្ខិណេយ្យភាវការកបាបធម្មានំ តទង្គាទិវសេន បជហនតោ. អស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. តមត្ថន្តិ តំ ទក្ខិណេយ្យភាវស្ស ការណតាសង្ខាតមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ. សាលាទិកដ្ឋា ជាតោវាតិ សាលាទិវិសុទ្ធកដ្ឋាវ ជាតោ. សាបានទោណិអាទិអវិសុទ្ធកដ្ឋា ជាតោ អគ្គិកិច្ចំ ន ច ន ករោតិ. ឯវន្តិ យថា អគ្គិ យតោ កុតោចិ ជាតោបិ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិយេវ, ឯវំ ចណ្ឌាលកុលាទីសុ ជាតោបិ ទក្ខិណេយ្យោ ន ន ហោតិ គុណសម្បទាវសេន អរិយានំ វំសេ បជាតត្តាតិ អាហ ‘‘គុណសម្បត្តិយា ជាតិមា’’តិ. ធិតិយា គុណសម្បត្តិយា បមុខភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ធិតិយាតិ វីរិយេន. តញ្ហិ អនុប្បន្នានំ កុសលធម្មានំ ឧប្បាទនបរិព្រូហនេហិ តេ ធារេតិ. ហិរិយា ទោសេ និសេធេតិ, សម្មទេវ បាបានំ ជិគុច្ឆនេ សតិ តេសំ បវត្តិយា អវសរោ ឯវ នត្ថិ. មោនធម្មេន ញាណសង្ខាតេន ឱត្តប្បធម្មេន. ការណាការណជាននកោតិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ យថាភូតំ ឋានំ, បាបធម្មានំ វា វិប្បការសភាវដ្ឋានំ ជាននកោ.

បរមត្ថសច្ចេន និព្ពានេន អារម្មណបច្ចយភូតេន អរិយមគ្គេន ទន្តោ. ឥន្ទ្រិយទមេនាតិ តតោ ឯវ អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន ឧបគតោ. វិទន្តិ តេហិ សច្ចានីតិ វេទា. មគ្គវេទានំ អន្តន្តិ អរិយផលំ. កិលេសានំ អន្តន្តិ តេសំ អនុប្បាទនិរោធដ្ឋានំ. យញ្ញោតិ អគ្គផលំ. និរត្ថកន្តិ អផលំ តេសំ អនាគមនតោ, អាគតានម្បិ អគ្គទក្ខិណេយ្យាភាវតោ. ជុហតិ ទេតិ.

សុយិដ្ឋន្តិ សុទានំ អគ្គទក្ខិណេយ្យលាភេន. សុហុតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អថ វា សុយិដ្ឋន្តិ សុដ្ឋុ សម្មទេវ យិដ្ឋំ សារេ ឧបនីតំ មម ឥទំ ទេយ្យវត្ថុ. សុហុតន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបហដមត្តេតិ ព្រាហ្មណេន ‘‘ភុញ្ជតុ ភវ’’ន្តិ ឧបនីតមត្តេ. និព្ពត្តិតោជមេវាតិ សវត្ថុកំ អគ្គហេត្វា វត្ថុតោ វិវេចិតឱជមេវ. តេន តំ សុខុមត្តំ គតន្តិ តំ ហព្យសេសំ សព្ពសោ សុខុមភាវំ គតន្តិ ឱជាយ អនោឡារិកតាយ បុរិមាការេនេវ បញ្ញាយមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ឱជាយ ឯវ កេវលាយ គហណំ សន្ធាយ. សា ហិ អវិនិព្ភោគវុត្តិតាយ វិសុំ គណ្ហិតុំ ន សក្កា, តស្មា ទេវតាហិបិ សវត្ថុកា គយ្ហតិ. មនុស្សានំ វត្ថូតិ ករជកាយមាហ. ឱឡារិកវត្ថុតាយ ទេវានំ វិយ គហណី ន តិក្ខាតិ ទិព្ពោជសម្មិស្សតាយ សម្មា បរិណាមំ ន គច្ឆតិ. សុខុមាបិ សមានា ទិព្ពោជា តេន បាយសេន មិស្សិតា ឱឡារិកសម្មិស្សតាយ សុខុមវត្ថុកានំ ទេវានំ សុខទា ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘គោយូសេ បនា’’តិអាទិនា. បរិភោគវត្ថុនោ ឱឡារិកតាយ វា ទេវានំ ទុក្ករំ សម្មា បរិណាមេតុំ, ទិព្ពោជាយ គរុតរភាវេន មនុស្សានំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ន ខ្វាហ’’ន្តិអាទិ. សមាបត្តិចិត្តសមុដ្ឋិតា តេជោធាតុ ឈានានុភាវសន្តេជិតា តិក្ខតរា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អដ្ឋ…បេ… បរិណាមេយ្យា’’តិ. ភគវតោ បន សុទ្ធេនេវ បរិណមតីតិ វុត្តំ ‘‘បាកតិកេនេវា’’តិ, ឈានានុភាវប្បត្តេន ឈានេន វិនា សភាវសិទ្ធេនេវ.

‘‘អប្បហរិតេ’’តិ ឯត្ថ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ វិយ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អប្បហរិតេតិ អហរិតេ’’តិ. បាតិសតេបិ បាយសេ. ន អាលុឡតីតិ ន អាវិលំ ហោតិ. អនាគន្តាវ គច្ឆេយ្យ ‘‘អត្តនាបិ ន បរិភុញ្ជិ, អញ្ញេសំ ន ទាបេសិ, កេវលំ បាយសំ នាសេសី’’តិ ទោមនស្សប្បត្តោ.

ទារុ សមាទហានោតិ ទារុហរិទ្ទិ ទារុស្មិំ តស្ស ទហន្តោ. យទីតិអាទិ ទារុឈាបនស្ស ពហិទ្ធភាវសាធនំ អសុទ្ធហេតូនំ បដិបក្ខាភាវតោ តស្ស. ខន្ធាទីសុ កុសលាតិ តេសុ សភាវតោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ ជាននតោ ឆេកា បណ្ឌិតា. ញាណជោតិន្តិ ញាណមយំ ជោតិំ. ជាលេមីតិ បជ្ជលិតំ ករោមិ. និច្ចំ បជ្ជលិតគ្គិ សព្ពត្ថកមេវ វិគតសម្មោហន្ធការតាយ ឯកោភាសភាវតោ. សព្ពសោ វិក្ខេបាភាវតោ និច្ចសមាហិតត្តោ. ឯវំ វទតីតិ ចរិតំ ព្រហ្មចរិយំ គហេត្វា ចរាមីតិ ឯវំ វត្តមានំ វិយ វទតិ អាសន្នតំ ហទយេ ឋបេត្វា.

ខារិភារោតិ ខារិភារសទិសោ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. ខន្ធេន វយ្ហមានោតិ កាជេ បក្ខិបិត្វា ខន្ធេន វយ្ហមានោ. បថវិយា សទ្ធិំ ផុសេតិ ភារស្ស គរុកភាវេន កាជស្ស បរិណមនេន. មានេន អត្តនោ ជាតិអាទីនិ បគ្គណ្ហតោ អញ្ញស្ស តានិ ន សហតីតិ អាហ – ‘‘តត្ថ តត្ថ ឥស្សំ ឧប្បាទេន្តោ’’តិ, តត្ថ តត្ថ ជាតិអាទិមានវត្ថុស្មិំ គរុតរគ្គហណេន សំសីទេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. កោធោ ធូមោតិ យថាបិ ភាសុរោ អគ្គិ ធូមេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ, ឯវំ កោធេន ឧបក្កិលិដ្ឋោ. ញាណគ្គីតិ តស្ស កោធោ ធូមោ. មុសាវាទោវ មោសវជ្ជំ. យថា ញាណេ សតិ មុសាវាទោ នត្ថិ, ឯវំ មុសាវាទេ សតិ ញាណម្បីតិ តេន តំ និរោធិតំ វិយ ហោតីតិ អាហ – ‘‘មុសាវាទេន បដិច្ឆន្នំ ញាណ’’ន្តិ. យថា សុជាយ វិនា ព្រាហ្មណានំ យាគោ ន ឥជ្ឈតិ, ឯវំ បហូតជិវ្ហាយ វិនា សត្ថុ ធម្មយាគោ ន ឥជ្ឈតីតិ ជិវ្ហា សុជាបរិយាយា វុត្តា. ជោតិ ឋិយតិ ឯត្ថាតិ ជោតិដ្ឋានំ វេទិ, យំ អគ្គិកុណ្ឌំ. សត្តានំ ហទយំ ជោតិដ្ឋានំ ញាណគ្គិនោ តត្ថ សមុជ្ជលនតោ. អត្តាតិ ចិត្តំ ‘‘អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថា’’តិ កត្វា.

ធម្មោ រហទោតិ អស្សទ្ធិយាទិអាលសិយាភាវតោ កិលេសមលបក្ខាលនតោ បរមគ្គិនិព្ពុតាវហនតោ អរិយមគ្គធម្មោ អនាវិលោ រហទោ. ហេដ្ឋុបរិយវាលុកាតិ វិបរិវត្តិតវាលុកា ហុត្វា. អាលុឡាតិ អាកុលជាតា. បណ្ឌិតានំ បសត្ថោតិ បណ្ឌិតានំ បុរតោ សេដ្ឋោ. សេដ្ឋភាវេន សន្តោ បាសំសោ ហុត្វា កិលេសេ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘ឧត្តមដ្ឋេនា’’តិ. តថា ចាហ ភគវា ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’តិ (ធ. ប. ២៧៣).

វចីសច្ចន្តិ ឥមិនា ‘‘ចតុរង្គសមន្នាគតា វាចា សុបរិសុទ្ធា ហោតី’’តិ សម្មាវាចំ ទស្សេតិ. សច្ចសំយមបទេហិ ទស្សិតា មគ្គធម្មា ឥធ ‘‘ធម្មោ’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘ធម្មោតិ ឥមិនា…បេ… ទស្សេតី’’តិ. មគ្គសច្ចំ គហិតំ អនន្តរគាថាយ អនេកេហិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. អត្ថតោតិ បុព្ពង្គមត្តាទិអត្ថតោ. តាយ ហិ សកិច្ចំ ករោន្តិយា ឥតរេ សព្ពេបិ តទនុវត្តិកា ហោន្តិ. តគ្គតិកត្តាតិ សម្មាទិដ្ឋិយា ឧបការកភាវេន តាយ សមានគតិកត្តា. អារម្មណញ្ហិ វិតក្កេនាហដំ បញ្ញា វិចិនិតុំ សក្កោតិ. តថា ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហំ គតោ. ធម្មោតិ សភាវតោ សមាធិ គហិតោ, ឥតរេ ទ្វេ តទុបការត្តា. តថា ហិ ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៧; សំ. និ. ៥.៣៧៨) សមាធិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុត្តោ. បរមត្ថសច្ចំ គហិតំ សព្ពេសំ សេដ្ឋភាវតោ. យថាហ – ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤). អត្ថតោតិ តតោ ឯវ បរមត្ថតោ, អនន្តរំ វុច្ចមានានំ វា មគ្គធម្មានំ អារម្មណភាវតោ. បញ្ចង្គានិ គហិតានិ តាសំ មគ្គភាវតោ. តីណិ អង្គានិ. ព្រហ្មចរិយំ នាមាតិ ឯតំ និព្ពានគាមិ ឧត្តមដ្ឋេន មគ្គព្រហ្មចរិយំ នាម. មជ្ឈេ សិតាតិ លីនុទ្ធច្ចាទិអន្តទ្វយវិវជ្ជនេន មជ្ឈេ មជ្ឈិមបដិបទាភាវនំ និស្សិតា. សស្សតុច្ឆេទគ្គហណំ ហេត្ថ បធានតាយ និទស្សនមត្តំ. សេដ្ឋប្បត្តីតិ សេដ្ឋភាវប្បត្តិ. ត-ការោ បទសន្ធិករោតិ ‘‘ស ឧជុភូតេសូ’’តិ វត្តព្ពេ មជ្ឈេ ត-ការោ បទសន្ធិករោ, ‘‘ស ទុជ្ជុភូតេសូតិ កេចិ បឋន្តិ, តេសំ ទ-ការោ បទសន្ធិករោ. ស-ឥតិ សុន្ទរិកោ ព្រាហ្មណោ វុត្តោតិ កត្វា អាហ ‘‘ស ត្វ’’ន្តិ, សោ ត្វន្តិ អត្ថោ. ធម្មោ សារិយោ បរិធានភូតា អលង្ការា ឯតស្សាតិ ធម្មសារី. អថ វា ធម្មេហិ សារិតវាតិ ធម្មសារី, តេហិ សារេត្វា ឋិតវាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កុសលធម្មេហី’’តិអាទិ.

សុន្ទរិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា

១៩៦. សមន្តតោតិ ទក្ខិណវាមានំ វសេន សមន្តតោ. ឩរុពទ្ធាសនន្តិ ឩរូនំ ពន្ធនវសេន និសជ្ជនំ. ទ្វិន្នំ ឩរូនំ អញ្ញមញ្ញពន្ធនវសេន អាភុជិតាការំ សន្ធាយាហ ‘‘អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា’’តិ. ហេដ្ឋិមកាយស្ស អនុជុកំ ឋបនំ និសជ្ជាវចនេនេវ ពោធិតន្តិ ‘‘ឧជុំ កាយ’’ន្តិ ឯត្ថ កាយ-សទ្ទោ ឧបរិមកាយវិសយោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា’’តិ. តំ បន ឧជុកដ្ឋបនំ សរូបតោ បយោជនតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋារសា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិមុខន្តិ ឯត្ថ បរិ-សទ្ទោ អភិសទ្ទេន សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘កម្មដ្ឋានាភិមុខ’’ន្តិ, ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណតោ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានំយេវ បុរេក្ខតោតិ អត្ថោ. បរិគ្គហដ្ឋោ ‘‘បរិណាយិកា’’តិអាទីសុ វិយ. មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខមុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. បដិបក្ខតោ និគ្គមនដ្ឋោ ហិ និយ្យានដ្ឋោ, តស្មា បរិគ្គហិតនិយ្យានន្តិ សព្ពថា គហិតសម្មោសំ បរិច្ចត្តសម្មោសំ សតិំ កត្វា បរមំ សតិនេបក្កំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឆព្ពណ្ណា…បេ… និសីទិ ព្រាហ្មណស្ស បសាទសញ្ជាននត្ថំ. អដវិមុខា ចរមានាតិ គោចរំ គណ្ហន្តា.

អជ្ជសដ្ឋិន្តិ អជ្ជ ឆន្នំ បូរណី សដ្ឋី ទិវសវុត្តិ, អជ្ជ អាទិំ កត្វា ឆ ទិវសេតិ អត្ថោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. អជ្ជ ឆទិវសមត្តកាតិ អជ្ជតោ ឆដ្ឋទិវសមត្តកា. លាមកាតិ និហីនា និប្ផលា. តេនាហ ‘‘តិលខាណុកា’’តិអាទិ.

ឧស្សាហេនាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ បសារេន អភិភវនេន. តំ បន នេសំ អភិភវនំ ទស្សេតុំ ‘‘កណ្ណនង្គុដ្ឋាទីនី’’តិអាទិមាហ.

‘‘ឧប្បាដកបាណកា’’តិ តចំ ឧប្បាដេត្វា វិយ ខាទកបាណកា ឩកាមង្គុលាទយោ.

កឡារបិង្គលាតិ និក្ខន្តបិង្គលក្ខិកា, កឡារបិង្គលាតិ វា រត្តគត្តា ច បិង្គលចក្ខុកា ច. តិលកាហតាតិ អាហតតិលកា, តិលប្បមាណេហិ ពិន្ទូហិ សមន្តតោ សន្ថតសរីរា.

បដិគាថាហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ វឌ្ឍេសីតិ បកតិយា តស្ស អត្តនា កថេតព្ពំ ធម្មទេសនំ បព្ពជ្ជាគុណកិត្តនវសេន សត្តហិ វឌ្ឍេសិ. បព្ពជិត្វាតិ ឥណាយិកានំ អត្តនោ បលិពោធំ តថា តថា ជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា.

យថា ច តត្ថ ភគវា បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុន ទិវសេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វាតិ តំ តំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ធីតរំ តស្ស តស្សានុច្ឆវិកស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទេន្តោ តំ តំ កុលឃរំ បេសេត្វា ព្រាហ្មណធម្មេ គរុករណាភាវតោ.

‘‘នដ្ឋេ មតេ បព្ពជិតេ, នបុំសកេបិ ភត្តរិ;

ឥត្ថិយា បតិសេដ្ឋាយ, ន អញ្ញោ បតិ ឥច្ឆិយោ’’តិ. –

អយញ្ហិ ព្រាហ្មណធម្មោ. អយ្យិកដ្ឋានេតិ មាតាមហិដ្ឋានេ ឋបេសិ សត្ថុ ចិត្តារាធនវសេនាតិ.

ពហុធីតរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧបាសកវគ្គោ

១. កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

១៩៧. ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ ទក្ខិណាគិរិជនបទេ, តស្មិំ ទក្ខិណាគិរិជនបទេ ទក្ខិណាគិរិវិហារេ. ខន្ធេសុ ឋបេត្វា យុគេ យោត្តេហីតិ យោត្តរជ្ជូហិ យុត្តានិ បយោជិតានិ ឥច្ចេវ អត្ថោ.

បឋមទិវសេតិ វបនទិវសេសុ បឋមទិវសេ អារទ្ធទិវសេ. បញ្ចង្គានិបិ បរិបុណ្ណានិ, បគេវ ឥតរង្គានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណបញ្ចង្គា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. ហរិតាលមនោសិលាអញ្ជនេហិ ឧរត្ថនាទីសុ ឋបិតត្តា អាភាយ ឧជ្ជលគត្តា. អវសេសា ពលីពទ្ទា. កិលន្តគោណំ មោចេត្វា អកិលន្តស្ស យោជនំ កិលន្តបរិវត្តនំ.

សីហកុណ្ឌលានីតិ សីហមុខកុណ្ឌលានិ. ព្រហ្មវេឋនន្តិ ព្រហ្មុនោ វេឋនសទិសំ, អស្សនខវេឋនសទិសន្តិ អត្ថោ.

ពុទ្ធានំ កិច្ចានិ កាលវសេន វិភត្តានិ បញ្ច កិច្ចានិ ភវន្តិ. បុរេភត្តកិច្ចន្តិ ភត្តតោ បុព្ពេ ពុទ្ធេន កាតព្ពកិច្ចំ. វីតិនាមេត្វាតិ ផលសមាបត្តិយា កាលំ វីតិនាមេត្វា. កទាចិ ឯកោតិអាទិ តេសំ តេសំ វិនេយ្យានំ វិនយនានុរូបបដិបត្តិទស្សនំ. បកតិយាតិ បកតិពុទ្ធវេសេន. ពុទ្ធានំ ហិ រូបកាយស្ស អសីតិអនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិត-ពាត្តិំសមហាបុរិស- លក្ខណ-កាយប្បភា-ព្យាមប្បភា-កេតុមាលាវិចិត្តតា ពុទ្ធវេសោ. កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហីតិ ឥមិនា បារមីនំ និស្សន្ទភូតានិ បាដិហារិយានិ រុចិវសេនេវ បកាសនកានិ ភវន្តិ, ន សព្ពទាតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ’’តិអាទិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ភគវតោ កាយេ បីតរស្មីនំ យេភុយ្យតាយ ‘‘សុវណ្ណរសសិញ្ចនានិ វិយា’’តិ វត្វា កាយម្ហិ នីលាទិរស្មីហិ តហំ តហំ បីតមិស្សិតំ សន្ធាយ ‘‘វិចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ចា’’តិ វុត្តំ. មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ តុដ្ឋរវរវនតោ.

តត្ថាតិ វិហារេ. គន្ធមណ្ឌលមាឡេតិ ហត្ថេន កតបរិភណ្ឌេ សមោសរិតគន្ធបុប្ផទាមេ មណ្ឌលមាឡេ.

ឧបដ្ឋានេតិ បមុខេ. ‘‘ឱវទតី’’តិ វត្វា តត្ថោវាទំ សាមញ្ញតោ ទស្សេតុំ, ‘‘ភិក្ខវេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្បត្តីតិ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយបារិបូរិ ចេវ ហត្ថាទិសម្បទា ច. សមស្សាសិតកាយោ កិលមថវិនោទនេន. ‘‘តញ្ច ខោ សមាបជ្ជនេនា’’តិ វទន្តិ. ទុតិយភាគេតិ ឥមិនា អបរភាគំ តយោ ភាគេ កត្វា តត្ថ បុរិមភាគំ សេយ្យនិសជ្ជាវសេន សមាបត្តីហិ វីតិនាមេតីតិ ទស្សេតិ. លោកន្តិ រាជគហាទីសុ យំ តទា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តត្ថ អញ្ញត្ថ វា ពុជ្ឈនកំ វិនេយ្យសត្តលោកំ ពុទ្ធចក្ខុនា វោលោកេតិ. កាលយុត្តន្តិ តេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកកាលានុរូបំ. សមយយុត្តន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. សមយយុត្តន្តិ វា តេហិ អាជានិតព្ពវិសេសបដិលាភានុរូបំ.

បដិសល្លីនោតិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាបត្តិំ សមាបន្នោ. អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ តំ អវិរាធេន្តោ, អជ្ឈាសយានុរូបន្តិ អត្ថោ.

សកល…បេ… ទេវតាយោតិ ឯត្ថ លោកធាតុសាកល្យំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ទេវតាសាកល្យំ. ន ហិ មហាសមយេ វិយ សព្ពទា មជ្ឈិមយាមេ ទសសហស្សចក្កវាឡេ សព្ពត្ថ សព្ពា ទេវតា សត្ថុ សមីបំ ឧបគច្ឆន្តិ. កិលាសុភាវោ កិលមថោ.

វិហារចីវរបរិវត្តនវសេនាតិ វិហារេ និវត្ថនិវាសនបរិវត្តនវសេន. អាទិយិត្វាតិ បារុបនវសេន គហេត្វា. តេនាហ ‘‘ធារេត្វា’’តិ. ភិក្ខាចារន្តិ ភិក្ខត្ថំ ចរិតព្ពដ្ឋានំ.

អតិរោចមានន្តិ តំ តំ អតិក្កមិត្វា សមន្តតោ សព្ពទិសាសុ វិរោចមានំ. សរីរប្បភន្តិ អត្តនោ សរីរប្បភំ. ជង្គមំ វិយ បទុមសរន្តិ រតនមយកិញ្ជក្ខំ រជតមយកណ្ណិកំ សមន្តតោ សម្ផុល្លិតកញ្ចនបទុមំ សញ្ចារិមសរំ វិយ. គគនតលន្តិ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិគមេន សុវិសុទ្ធអាកាសតលំ វិយ. តម្បិ ហិ តារាគណកិរណជាលសមុជ្ជលតាយ សមន្តតោ វិរោចតិ. កនកសិខរន្តិ កនកគិរិសិខរំ. សិរិយា ជលមានន្តិ សព្ពសោ អនវជ្ជាយ សព្ពាការេន បរិបុណ្ណកាយតាយ អនញ្ញសាធារណាយ រូបកាយសិរិយា សមុជ្ជលំ, យស្សា រុចិរភាវោ វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ បុណ្ណមាសិយំ បរិបុណ្ណកលមនោមមណ្ឌលំ ចន្ទមណ្ឌលំ អតិរោចតិ, បភស្សរភាវោ សហស្សរំសិកិរណតេជោជាលសមុជ្ជលំ សូរិយមណ្ឌលំ អភិភវតិ, ហេមសមុជ្ជលភាវោ តទុភយេ អភិភុយ្យ បវត្តមានំ ឯកក្ខណេ ទសសហស្សិលោកធាតុវិជ្ជោតនសមត្ថ-មហាព្រហ្មុនោ បភាសមុទយំ អភិវិហច្ច ភាសតិ តបតិ វិរោចតិ.

សមន្តបាសាទិកេតិ សមន្តតោ បសាទាវហេ. តញ្ច ខោ សព្ពសោ សរិតព្ពតាយាតិ អាហ ‘‘បសាទនីយេ’’តិ. ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តេតិ កាយវាចាហិ អនុត្តរំ ទន្តភាវញ្ចេវ អនុត្តរំ ចិត្តវូបសមញ្ច សម្បត្តេ. អប្បសាទេនាតិ បសាទាភាវេន, បសាទបដិក្ខេបេន វា អស្សទ្ធិយេន. ឧភយថាបិ នោតិ អប្បសាទោ មច្ឆរិយន្តិ ឧភយថាបិ នោ ឯវ, អថ ខោ អនត្តមនតាយ ឧបារម្ភាធិប្បាយេន អបសាទេន្តោ, ភគវតោ មុខតោ កិញ្ចិ ទេសេតុកាមោ វា ឯវមាហ. តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវតោ បនា’’តិអាទិមាហ. អតិត្តន្តិ តិត្តិំ អគច្ឆន្តំ. កម្មភង្គន្តិ កម្មហានិំ.

តិក្ខបញ្ញោ ឯស ព្រាហ្មណោ, តថា ហិ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សតិ. កថាបវត្តនត្ថម្បិ ឯវមាហ – ‘‘ឯវំ អហំ ឥមស្ស កញ្ចិ ធម្មំ សោតុំ លភិស្សាមី’’តិ. វេនេយ្យវសេនាតិ អត្តនោ កសនការិភាវកិត្តនមុខេន វិនេតព្ពបុគ្គលវសេន.

ឱឡារិកានីតិ បាកតិកានិ. ‘‘ឯស ឧត្តមទក្ខិណេយ្យោ’’តិ សញ្ជាតពហុមានោ. បាឡិយំ ‘‘យុគំ វា នង្គលំ វា’’តិ វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ. តេន ពីជាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តស្មា ពីជំ វា ឦសំ វា បរិគ្គហយោត្តានិ វាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. តថា ហិ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស បដិវចនំ ទេន្តោ ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិអាទិមាហ. បុព្ពធម្មសភាគតាយាតិ បឋមំ គហិតធម្មសភាគតាយ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថារុឡ្ហមេវ គហេតព្ពញ្ច សទ្ទតោ អត្ថាបត្តិតោ វា ឥធ ទដ្ឋព្ពំ. ពុទ្ធានំ អានុភាវោ អយំ, យទិទំ បសង្គាគតធម្មមុខេន ទេសនំ អារភិត្វា វេនេយ្យវិនយនំ.

អននុសន្ធិកាតិ បុច្ឆានុសន្ធិវសេន អននុសន្ធិកា. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សា ទេសនាយ. សោតិ ភគវា. តស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស. អនុកម្បាយាតិ អសព្ពញ្ញូ ហិ សតិបិ អនុកម្បាយ បុច្ឆិតមត្តេ តិដ្ឋេយ្យ, តថា ជានន្តោបិ អននុកម្បកោ, ភគវា បន ឧភយធម្មបារិបូរិយា ‘‘ឥទំ អបុច្ឆិត’’ន្តិ អបរិហាបេត្វា កថេតិ. សមូលន្តិអាទិនា សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពីជស្ស កសិយា មូលភាវោ នានន្តរិយតោ តប្បមាណវិធានតោ ចាតិ អាហ ‘‘តស្មិំ…បេ… កត្តព្ពតោ’’តិ. តេន អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច ពីជស្ស កសិយា មូលភាវំ វិភាវេតិ. កុសលាតិ ឥមិនា អកុសលា តតោ អញ្ញថាបិ ករោន្តិ, តំ បន អប្បមាណន្តិ ទស្សេតិ.

តស្សាតិ ព្រាហ្មណស្ស ពីជដ្ឋានិយស្ស ធម្មស្ស ច ឧបការភាវតោ. ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោតិ តថា វុត្តធម្មស្ស ផលេន សម្ពន្ធិតុំ យោជេតុំ សមត្ថភាវតោ. តបោ វុដ្ឋីតិ វុត្តវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្សកស្ស ឧបការស្ស ពីជស្ស អនន្តរំ វុដ្ឋិ វុច្ចមានា អដ្ឋានេ វុត្តា នាម ន ហោតិ. កស្មា? ពីជស្ស វប្បកាលេ អនុរូបាយ វុដ្ឋិយា ឥច្ឆិតព្ពតោ, តស្មា អវសានេ មជ្ឈេ វា វុច្ចមានាយ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថតា តស្សា វិភាវិតា ន សិយា. អត្តនោ អវិសយេតិ ឈានាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មេ. បច្ឆាបីតិ កសិសម្ភារកថនតោ បច្ឆាបិ. វត្តព្ពោតិ ឯកន្តេន វត្តព្ពោ. តទនន្តរំយេវាតិ ពីជានន្តរំយេវ. វុច្ចមានា វុដ្ឋិ សមត្ថា ហោតិ, ពីជស្ស ផលេន សម្ពន្ធនេ សមត្ថាតិ ទីបិតា ហោតិ អនន្តរវចនេនេវ តស្សា អាសន្នឧបការត្តទីបនតោ.

សម្បសាទលក្ខណាតិ បសីទិតព្ពេ វត្ថុស្មិំ សម្មទេវ បសីទនលក្ខណា. ឱកប្បនលក្ខណាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឯវមេតន្តិ បក្ខន្ទនលក្ខណា. មូលពីជន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ ពីជគាមស្ស អធិប្បេតត្តា. ភូតគាមោ បន មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិ មូលពីជន្តិអាទិនា វេទិតព្ពោ. ពីជពីជន្តិ បញ្ចមំ បន បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរូហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជសទ្ទោ តទត្ថសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ រូបរូប’’ន្តិ ច យថា. ឯវម្បិ ឥមិនា អត្ថេន ឥមស្សបិ និប្បរិយាយោវ ពីជភាវោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំ សព្ពម្បិ…បេ… គច្ឆតី’’តិ.

ឥទានិ កថញ្ចិ វត្តព្ពេ សទ្ធាយ ឱបម្មត្តេ ពីជេ សទ្ធាយ ពីជភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កាមំ សទ្ធូបនិសំ សីលំ, តថាបិ សមាធិស្ស វិយ សព្ពេសម្បិ អនវជ្ជធម្មានំ អាទិមូលភាវតោ សទ្ធាយបិ បតិដ្ឋា ហោតីតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា សីលមូលេន បតិដ្ឋាតី’’តិ. យស្មា សព្ពស្សេវ បុគ្គលស្ស សទ្ធាវសេន សមថវិបស្សនារម្ភោ, តស្មា សា ‘‘ឧបរិ សមថវិបស្សនង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតី’’តិ វុត្តា. តន្តិ ធញ្ញពីជំ. បថវិរសំ អាបោរសន្តិ សសម្ភារបថវីអាបេសុ លព្ភមានំ រសំ. គហេត្វាតិ បច្ចយបរម្បរាយ គហេត្វា. ធញ្ញបរិបាកគហណត្ថន្តិ ធញ្ញបរិបាកនិព្ពត្តិអត្ថំ. រសន្តិ សទ្ធាសីលមូលហេតុសមថវិបស្សនាភាវនារសំ អាទិយិត្វា. អរិយមគ្គនាឡេនាតិ អរិយមគ្គសោតេន អរិយផលធញ្ញបរិបាកគហណត្ថន្តិ អរិយផលមេវ ធនាយិតព្ពតោ ធញ្ញំ តស្ស និព្ពត្តិអត្ថំ. ធញ្ញនាឡំ នាម កណ្ឌស្ស និស្សយភូតោ បច្ឆិមទេសោ, កណ្ឌោ តព្ភន្តរោ តំនិស្សយោយេវ ទណ្ឌោ. បសវោ នាម បុប្ផំ. វុទ្ធិន្តិ អវយវបារិបូរិវសេន វុទ្ធិំ. វិរូឡ្ហិន្តិ មូលសន្តានទឡ្ហតាយ វិរុឡ្ហតំ. វេបុល្លន្តិ បត្តនាឡាទីហិ វិបុលភាវំ. ខីរំ ជនេត្វាតិ តរុណសលាដុកភាវប្បត្តិយា តណ្ឌុលស្ស ពីជស្ស ពីជភូតំ ខីរំ ឧប្បាទេត្វា. ឯសាតិ សទ្ធា. បតិដ្ឋហិត្វាតិ កម្មបថាកម្មបថសម្មាទិដ្ឋិសហិតេន អាទិតោ បវត្តសីលមត្តេន បតិដ្ឋហិត្វា. វុទ្ធិន្តិអាទីសុ សុបរិសុទ្ធាហិ សីលចិត្តវិសុទ្ធីហិ វុទ្ធិំ, ទិដ្ឋិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធីហិ វិរូឡ្ហិំ. មគ្គាមគ្គបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីហិ វេបុល្លំ បត្វា. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិខីរន្តិ សាទុរសសុវិសុទ្ធិភាវតោ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតំ ខីរំ ជនេត្វា. អនេក…បេ… ផលន្តិ អនេកបដិសម្ភិទា-អនេកាភិញ្ញាណបរិបុណ្ណំ អរហត្តផលសីសំ និប្ផាទេតិ.

ពីជកិច្ចករណតោតិ ពីជកិច្ចស្ស ករណតោ. យញ្ហិ តំសទិសស្ស វិសទិសស្ស ច អត្តនោ ផលស្ស បតិដ្ឋាបនសម្ពន្ធននិប្ផាទនសង្ខាតំ ពីជស្ស កិច្ចំ, តស្ស ករណតោ និព្ពត្តនតោ ‘‘ឯវំ សទ្ធា ពីជកិច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា អនញ្ញសាធារណំ សទ្ធាយ កុសលធម្មានំ ពីជភាវំ ទស្សេតិ. សា ចាតិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ. ឥទានិ តត្ថ អាគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធាជាតោ’’តិអាទិមាហ. តេន យថា សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស ច, ឯវំ អនវសេសាយ សម្មាបដិបត្តិយា សទ្ធា មូលការណន្តិ ទស្សេតិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរោ វីរិយញ្ច អកុសលធម្មេ, ទុក្ករការិកា ធុតង្គញ្ច អកុសលធម្មេ ចេវ កាយញ្ច តបតិ វិពាធតីតិ តបោតិ វុច្ចតិ. ឥន្ទ្រិយសំវរោ អធិប្បេតោ វីរិយស្ស ធោរយ្ហភាវេន គយ្ហមានត្តា, ឥតរេសំ វុដ្ឋិភាវស្ស អនុយុញ្ជមានត្តា. អាទិ-សទ្ទេន កលលង្គារវុដ្ឋិអាទីនំ សង្គហោ. សមនុគ្គហិតន្តិ ឧបគតំ. វិរុហនាមិលាយននិប្ផត្តិវចនេហិ ធញ្ញពីជសន្តានស្ស វិយ តេសំ វុទ្ធិយា សទ្ធាពីជសន្តានស្ស តបោវុដ្ឋិយា អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ ឧបការតំ ទស្សេតិ.

បុរិមបទេសុបីតិ អបិ-សទ្ទេន បរបទេសុបីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ហិរី មេ ឦសា, មនោ មេ យោត្ត’’ន្តិ ឥច្ឆិតត្តា, ‘‘សតិ មេ’’តិ ឯត្ថ មេ-សទ្ទោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ. ឧទកម្បិ តាវ ទាតព្ពំ ហោតិ នទីតឡាកាទិតោ អានេត្វា. វីរិយពលីពទ្ទេ ចតុព្ពិធេ យោជេត្វា. និច្ចកាលំ អត្ថីតិ វចនសេសោ.

សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញា អធិប្បេតា អមតប្ផលាយ កសិយា អធិប្បេតត្តា. វិបស្សនា បញ្ញា ចាតិ ទុវិធាបិ បញ្ញា ឧបនិស្សយា ហោតិ វិសិដ្ឋភាវតោ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. បញ្ញាតិ បការេហិ ជានាតីតិ បញ្ញា. បញ្ញវតំ បញ្ញា បុរតោ ហោតិ យោនិសោមនសិការស្ស វិសេសបច្ចយភាវតោ, សហជាតាធិបតីសុ ច ឧក្កដ្ឋភាវតោ. សិរីតិ សោភគ្គំ. សតំ ធម្មា សទ្ធាទយោ, អន្វាយិកាតិ អនុគាមិនោ. ឦសាពទ្ធា ហោតីតិ ហិរិសង្ខាតឦសាយ ពទ្ធា ហោតិ, បញ្ញាយ កទាចិ អប្បយោគតោ មនោសីសេន សមាធិ ឥធ វុត្តោតិ អាហ ‘‘មនោសង្ខាតស្ស សមាធិយោត្តស្សា’’តិ. សមំ ឧបនេត្វា ពន្ធិត្វា ពទ្ធរជ្ជុកត្តា សមាធិយោត្តំ. ឯកតោ គមនន្តិ លីនច្ចារទ្ធសង្ខាតំ ឯកបស្សតោ គមនំ វារេតិ. មជ្ឈិមាយ វិបស្សនាវីថិយា បដិបាទនតោ កាយាទីសុ សុភសុខនិច្ចត្តភាវវិគមនេ បញ្ញាយ វិសេសបច្ចយា សតីតិ វុត្តំ – ‘‘សតិយុត្តា បញ្ញា’’តិ តស្សា សតិវិប្បយោគាសព្ភាវតោ. សន្តតិឃនាទីនំ អយំ វិសេសោ – បុរិមបច្ឆិមានំ ធម្មានំ និរន្តរតាយ ឯកីភូតានំ វិយ បវត្តិ សន្តតិឃនតា, ឯកសមូហវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហឃនតា, ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ. កិច្ចឃនតា, ឯការម្មណវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ អារម្មណឃនតា. សព្ពេសំ, សព្ពានិ វា កិលេសានំ មូលសន្តានកានិ សព្ព…បេ… សន្តានកានិ. អនុប្បយោគោ ហិ អត្ថោ. បទាលេតីតិ ភិន្ទតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. សា ច ខោ ‘‘បទាលេតី’’តិ វុត្តា លោកុត្តរាវ បញ្ញា អនុសយប្បហានស្ស អធិប្បេតត្តា. សន្តតិឃនាទិភេទនា បន លោកិយាបិ ហោតិ វិបស្សនាវសេន ឃនវិនិព្ភោគស្ស និប្ផាទនតោ. តេនាហ ‘‘ឥតរា បន លោកិកាបិ សិយា’’តិ.

ហិរីយតីតិ លជ្ជតិ, ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. តស្មា ‘‘បាបកេហិ ធម្មេហី’’តិ និស្សក្កវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, ហេតុម្ហិ វា ករណវចនំ. ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ, ន ហិ លជ្ជនំ និព្ភយំ បាបភយំ វា អលជ្ជនំ អត្ថីតិ. រុក្ខលដ្ឋីតិ រុក្ខទណ្ឌោ. តេន បទេសេន កសនតោ វិសេសតោ នង្គលន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឦសា យុគនង្គលំ ធារេតី’’តិ. កាមំ បញ្ញារហិតា ហិរី អត្ថិ, ហិរិរហិតា បន បញ្ញា នត្ថេវាតិ អាហ ‘‘ហិរិ…បេ… អភាវតោ’’តិ. សន្ធិដ្ឋានេ កម្បនាភាវតោ អចលំ. ថិរភាវេន អសិថិលំ. ហិរិបដិពទ្ធបញ្ញា បដិបក្ខវសេន ច អសិថិលភាវេន ច អចលា អសិថិលាតិ អាហ ‘‘អព្ពោកិណ្ណា អហិរិកេនា’’តិ. នាឡិយា មិនមានបុរិសោ វិយ អារម្មណំ មុនាតិ បរិច្ឆេទតោ ជានាតីតិ មនោ. មនោសីសេនាតិ មនសោ អបទេសេន. តំសម្បយុត្តោតិ ឥមិនា កុន្តសហចរណតោ បុរិសោ កុន្តោ វិយ មនសហចរណសមាធិ ‘‘មនោ’’តិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. សារថិនាតិ កស្សកេន. សោ ហិ ឥធ ពលីពទ្ទានំ សារណតោ បាចនតោ ‘‘សារថី’’តិ អធិប្បេតោ. ឯកាពន្ធនន្តិ ឯកាពទ្ធករណំ. សកកិច្ចេតិ សកកិច្ចេន យុត្តេ. តេន ហិ ឦសាទីសុ យថារហំ ពន្ធិត្វា ឯកាពទ្ធេសុ កតេសុ នង្គលេសុ កិច្ចំ ឥជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថាតិ តំ ‘‘សកកិច្ចេ បដិបាទេតី’’តិ វុត្តំ. អវិក្ខេបសភាវេនាតិ អត្តនោ អវិក្ខេបសភាវេន. ពន្ធិត្វាតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន អត្តនា សម្ពន្ធិត្វា. សកកិច្ចេតិ ហិរីអាទីហិ យថាសកំ កត្តព្ពេ កិច្ចេ.

ចិរកតាទិមត្ថន្តិ ចិរភាសិតម្បិ អត្ថំ. សរតិ អនុស្សរតិ កាយាទិំ អសុភាទិតោ និជ្ឈាយតិ. ផាលេតីតិ បទាលេតិ. បាជេន្តិ គមេន្តីតិ តំ បាជនំ. ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘បាចន’’ន្តិ វុត្តំ ជ-ការស្ស ច-ការំ កត្វា. ផាលបាចនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហិ ព្រាហ្មណ…បេ… សតី’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យថា’’តិអាទិមាហ. នង្គលំ អនុរក្ខតិ ភិជ្ជនផាលនតោ. បុរតោ ចស្ស គច្ឆតីតិ អស្ស នង្គលស្ស កស្សនេ ភូមិយា វិលិខនេ បុរតោ គច្ឆតិ បុព្ពង្គមា ហោតិ. គតិយោតិ បវត្តិយោ. សមន្វេសមានាតិ សរណវសេន គវេសមានា. អារម្មណេ វា កាយាទិកេ ឧបដ្ឋាបយមានា អសុភាទិវសេន បញ្ញានង្គលំ រក្ខតិ. សភាវាសភាវូបគមេ ផាលោ វិយ នង្គលស្ស ‘‘អារក្ខា’’តិ វុត្តា ‘‘សព្ពានត្ថតោ សតិ រក្ខតី’’តិ កត្វា. តថា ហេសា អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា. ចិរកតចិរភាសិតានំ អសម្មុស្សនវសេន សតិ បញ្ញានង្គលស្ស បុរតោ ហោតីតិ វត្វា តស្ស បុរតោភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សតិ…បេ… នោ បមុដ្ឋេ’’តិ អាហ. សតិបរិចិតេតិ សតិយា បដ្ឋាបិតេ. ‘‘ឧបដ្ឋាបិតេ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. សំសីទិតុំ ន ទេតីតិ សកិច្ចកិរិយាយ សំសីទនំ កាតុំ ន ទេតិ. កោសជ្ជសង្ខាតំ សំសីទនំ កោសជ្ជសំសីទនំ.

បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ កាយិកវាចសិកសំយមស្ស កថិតត្តា. អាហារេ ឧទរេ យតោតិ បរិភុញ្ជិតព្ពអាហារេ សំយតភាវទស្សនេន បរិភុញ្ជិតព្ពតាយ ចតូសុបិ បច្ចយេសុ សំយតភាវោ ទីបិតោតិ អាហ ‘‘អាហារមុខេនា’’តិអាទិ. សំយតភាវោ ចេត្ថ បច្ចយហេតុ អនេសនាភាវោតិ វុត្តំ ‘‘និរុបក្កិលេសោតិ អត្ថោ’’តិ. ភោជនសទ្ទោ អាហារបរិភោគេ និរុឡ្ហោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេនា’’តិ. បរិភុញ្ជនដ្ឋេន បន ភោជនសទ្ទមុខេនាតិ វុត្តេ អធិប្បេតត្ថោ លព្ភតេវ. តេនាតិ កាយគុត្តាតិអាទិវចនេន. ន វិលុម្បន្តីតិ ‘‘ទីបេតី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

ទ្វីហាការេហីតិ អទិដ្ឋាទីនំ អទិដ្ឋាទិវសេន ទិដ្ឋាទីនញ្ច ទិដ្ឋាទិវសេនាតិ ឯវំ ទ្វិប្បការេហិ. អវិសំវាទនំ អវិតថកថនំ. ឆេទនំ មូលប្បទេសេ និកន្តនំ. លុននំ យត្ថ កត្ថចិ ឆេទនំ. ឧប្បាដនំ ឧម្មូលនំ. អសិតេនាតិ ទត្តេន, លាយិតេនាតិ អត្ថោ. វិសំវាទនសង្ខាតានំ តិណានំ, អដ្ឋន្នំ អនរិយវោហារានន្តិ អត្ថោ. យថាភូតញាណន្តិ នាម រូបបរិច្ឆេទកញាណំ. សច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ អវិបរីតវុត្តិកត្តា ‘‘ឆេទកំ’’ ឆិន្ទនកំ. និទ្ទានន្តិ និទ្ទាយកំ. ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ទិដ្ឋិ ‘‘ទិដ្ឋិសច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. ទ្វីសុ វិកប្បេសូតិ ភាវកត្តុសាធនវសេន ទ្វីសុ វិកប្បេសុ. ‘‘និទ្ទាន’’ន្តិ ឧបយោគវសេនេវ អត្ថោ.

សីលមេវ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ សុដ្ឋុ ឱរតស្ស កម្ម’’ន្តិ កត្វា. សង្ខារទុក្ខាទីនំ អភាវតោ សុន្ទរភាវតោ សុន្ទរេ និព្ពានេ អារម្មណករណវសេន រតត្តា សុរតោ, អរហា. តស្ស ភាវោ សោរច្ចំ, អរហត្តំ. អប្បមោចនមេវ អច្ចន្តាយ បមោចនំ ន ហោតិ.

យទគ្គេន វិបស្សនាយ បញ្ញាយ តំសហគតវីរិយស្ស ច នង្គលធោរយ្ហតា, តថាបវត្តកុសលភាវនាយ ច កសិភាវោ ច, តទគ្គេន តតោ បុរេតរំ បវត្តបញ្ញាវីរិយបារមីនំ នង្គលធោរយ្ហតា, តថាបវត្តកុសលភាវនាយ ច កសិភាវោ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. ធុរំ វហតីតិ ធោរយ្ហំ. យថាវុត្តំ ឃនន្តិ អស្មិមានាទិភេទំ ឃនំ. វហិតព្ពា អាទិភូតា ធុរា ឯតេសំ អត្ថីតិ ធុរា, បុរិមធុរវាហកា. តំមូលកា អបរំ ធុរំ វហន្តា ធោរយ្ហា. ធុរា ច ធោរយ្ហា ច ធុរធោរយ្ហំ ឯកត្តវសេន. វហន្តន្តិ កសនេន បវត្តន្តំ.

កាមយោគាទីហិ យោគេហិ ខេមត្តា អនុបទ្ទវត្តា. តំ និព្ពានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស. វាហីយតិ វិបស្សនាយ សហគតំ. អភិមុខំ វាហីយតិ មគ្គបរិយាបន្នំ. ខេត្តកោដិន្តិ ខេត្តមរិយាទំ. ទិដ្ឋេកដ្ឋេតិ ទិដ្ឋិយា សហជាតេកដ្ឋេ បហានេកដ្ឋេ ច. ឱឡារិកេតិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ ឧបាទាយ វុត្តំ, អញ្ញថា ទស្សនបហាតព្ពាបិ ទុតិយមគ្គវជ្ឈេហិ ឱឡារិកាតិ. អណុសហគតេតិ អណុភូតេ. ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈេ ឧបាទាយ វុត្តំ. សព្ពកិលេសេ អវសិដ្ឋសព្ពកិលេសេ បជហន្តំ អនិវត្តន្តំ គច្ឆតិ បុន បហាតព្ពតាយ អភាវតោ. អនិវត្តន្តន្តិ ន និវត្តន្តំ, យថា និវត្តនំ ន ហោតិ, ឯវំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និវត្តនរហិត’’ន្តិអាទិ. ឯតំ បន តវ ធុរធោរយ្ហំ.

ឯវមេសា កសីតិ យថាវុត្តស្ស បច្ចាមសនំ. តេនាហ ‘‘និគមនំ ករោន្តោ’’តិ. វុត្តស្សេវ ហិ អត្ថស្ស បុន វចនំ. បញ្ញានង្គលេន សតិផាលំ អាកោដេត្វាតិ បញ្ញាសង្ខាតេន នង្គលេន សទ្ធិំ សតិផាលស្ស ឯកាពទ្ធភាវករណេន អាកោដេត្វា. កដ្ឋាតិ ឯត្ថ ‘‘កសី’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘កដ្ឋា កសី’’តិ. កម្មបរិយោសានន្តិ យថាវុត្តកសិកម្មស្ស បរិយោសានភូតំ. យទិបិ បុព្ពេ ‘‘បញ្ញា មេ យុគនង្គល’’ន្តិអាទិនា អត្តុទ្ទេសិកវសេនាយំ អមតប្ផលា កសិ ទស្សិតា, មហាការុណិកស្ស បន ភគវតោ ទេសនា សព្ពស្សបិ សត្តនិកាយស្ស សាធារណា ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សា ខោ បនេសា’’តិអាទិមាហ.

ទិវសេយេវាតិ តំទិវសេ ឯវ. អាទិមាហាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន កថាបរិយោសានេ បាឋបទេសោ គហិតោតិ តទញ្ញំ ‘‘ឯវំ វុត្តេ’’តិអាទិបាឋំ សន្ធាយ ‘‘តតោ បរញ្ចា’’តិ អាហ.

កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទយសុត្តវណ្ណនា

១៩៨. ឯតំ វុត្តន្តិ ‘‘ឱទនេន បូរេសី’’តិ ឯតំ វចនំ វុត្តំ. ‘‘គហេតុំ សមត្ថោ នាម នាហោសីតិ ភគវតោ អធិដ្ឋានពលេនា’’តិ វទន្តិ. តំ ព្រាហ្មណំ វិនេតុកាមតាយ កិរ ភគវា តថា អកាសិ.

ឧបារម្ភភយេនាតិ បរូបវាទភយេន. អវត្វាវ និវត្តោ ‘‘អព្ភាគតោបិ បាសណ្ឌោ វាចាមត្តេនបិ ន បូជេតព្ពោ’’តិ ព្រាហ្មណធម្មេ វុត្តត្តា. បក្កន្តោតិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ អវត្វា បក្កន្តោ ព្រាហ្មណស្ស ន តាវ ញាណំ បរិបក្កន្តិ. ឯតំ វចនំ…បេ… មគមាសិ ‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជ’’ន្តិអាទិនា ធម្មំ កថេតុំ អវស្សំ អាកង្ខន្តោ. បការតោ កស្សតីតិ បកដ្ឋកោ, រសតណ្ហាយ បកដ្ឋោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘រសគិទ្ធោ’’តិ.

‘‘បុនប្បុនញ្ចេវ វបន្តិ ពីជ’’ន្តិ ឥមំ ទេសនំ អារភីតិ សម្ពន្ធោ. ពីជន្តិ ច ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ វា. តេន អវយវេន សមុទាយំ និទស្សេតិ. ឱសក្កសីតិ សង្កោចសិ. វុត្តន្តិ វបនំ កតំ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ. ‘‘វស្សិត្វា’’តិ វុដ្ឋិំ បវត្តេត្វា.

ទេសនា…បេ… ទស្សេតិ ព្រាហ្មណេន វុត្តំ អយុត្តវចនំ បរិវដ្ដេន្តោបិ ទិវសេ ទិវសេ ភិក្ខាចរិយា នាម ភិក្ខូនំ កាយគតា វុត្តីតិ. ខីរំ ហត្ថេន នយន្តីតិ វា ខីរនិកា. កិលមតីតិ តំតំកិច្ចករណវសេន ខិជ្ជតិ. ផន្ទតីតិ អនត្ថសមាយោគវសេន វិប្ផន្ទតិ. អបុនព្ភវាយាតិ អាយតិំ អនុប្បត្តិយា. មគ្គោ នាមាតិ ឧបាយោ នាម និព្ពានំ, តស្មិំ លទ្ធេ បុនព្ភវាភាវតោ. ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិ វចនំ ឧបាទាយ ពីជវបនាទយោ បុនប្បុនធម្មា នាម ជាតាតិ អាហ ‘‘សោឡស បុនប្បុនធម្មេ ទេសេន្តេនា’’តិ.

ឧទយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទេវហិតសុត្តវណ្ណនា

១៩៩. ឧទរវាតេហីតិ វាតកតវិជ្ឈនតោទនាទិវសេន អបរាបរំ វត្តមានេហិ ឧទរវាតេហិ, តស្ស វា វិការេហិ. និពទ្ធុបដ្ឋាកកាលេ បន ធម្មភណ្ឌាគារិកោវ. អរញ្ញន្តិ ភគវតោ ភិក្ខូនញ្ច វសនដ្ឋានភូតំ តបោវនំ. តំ និទ្ធូមំ ហោតិ ឧទកតាបនស្សបិ អករណតោ. តស្មាតិ យស្មា តស្ស ឧណ្ហោទកវិក្កិណនចរិយាយ ជីវិកាកប្បនំ ហោតិ, តស្មា.

វត្តមេតំ តស្ស បតិការត្ថំ បរិកថាទីនម្បិ កាតុំ លព្ភនតោ. ឥទានិ តត្ថ ការណម្បិ សវិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ភគវា ហិ អាយស្មតោ ឧបវាណស្ស ទេវហិតព្រាហ្មណស្ស តំ សម្ភាវិតំ ភវិស្សតិ តិកិច្ឆាបដិយត្តំ, តាយ ច អត្តនោ រោគស្ស វូបសមនំ, តប្បសង្គេន ច ទេវហិតព្រាហ្មណោ មម សន្តិកំ អាគន្ត្វា ធម្មស្សវនេន សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋហិស្សតីតិ សព្ពមិទំ ញត្វា ឯវំ ‘‘ឥង្ឃ មេ ត្វំ, ឧបវាណ, ឧណ្ហោទកំ ជានាហី’’តិ អវោច. អាគមនីយប្បដិបទំ បុព្ពភាគប្បដិបទំ បុព្ពភាគប្បដិបត្តិំ កថេតុំ វដ្ដតិ អនុត្តរិមនុស្សធម្មត្តា. សទេវកេន លោកេនាតិ អនវសេសតោ លោកស្ស គហណំ. ផលវិសេសាកង្ខាយ បូជេតព្ពាតិ បូជនីយា, តេ ឯវ ឥធ ‘‘បូជនេយ្យា’’តិ វុត្តា. តថា អាទរេន បូជេតព្ពតាយ សក្ការិយា, អា-ការស្ស រស្សត្តំ, រិ-សទ្ទស្ស ច រេ-អាទេសំ កត្វា ‘‘សក្ករេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អបចយេយ្យា’’តិ វត្តព្ពេ យ-ការលោបំ កត្វា ‘‘អបចេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តេសន្តិ សទេវកេន បូជនេយ្យាទីនំ. ហរិតុន្តិ នេតុំ.

ឯត្តកេនបីតិ ឧបសង្កមនាទិនា ឯត្តកេន អប្បមត្តកេនបិ កតវត្តេន អយំ កិត្តិ…បេ… សោមនស្សជាតោ.

យជមានស្សាតិ ទេយ្យធម្មំ ទេន្តស្ស. ទក្ខិណាយ ឥជ្ឈនំ នាម វិបុលផលភាវោតិ អាហ ‘‘មហប្ផលោ ហោតី’’តិ. វិទិតន្តិ បដិវិទ្ធបច្ចក្ខកតំ. អាជានាតីតិ វុត្ថភវាទិំ បរិយាទាយ ជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ. ជានិត្វាតិ ចត្តារិ សច្ចានិ មគ្គបដិបាដិយា បដិវិជ្ឈិត្វា. អគ្គប្បត្តតាយ កតកិច្ចតំ បត្តោ. ព្រាហ្មណេន អត្តនា កតោ ការោ ច ភគវតោ ឯវ បច្ចុបដ្ឋាតីតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមិនា ខីណាសវេ យជនាការេន យជន្តស្សា’’តិ វុត្តំ.

ទេវហិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មហាសាលសុត្តវណ្ណនា

២០០. យស្មា តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អនិស្សយស្ស ជិណ្ណភាវេន វិសេសតោ កាយោ លូខោ ជាតោ, ជិណ្ណបិលោតិកខណ្ឌេហិ សង្ឃដិតំ បាវុរណំ, តស្មា ‘‘លូខបាវុរណោ’’តិ បទស្ស ‘‘ជិណ្ណបាវុរណោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. បាដិយេក្កន្តិ បុត្តេសុ ឯកមេកោ ឯកមេកាយ វាចាយ វិសុំ វិសុំ.

សម្បុច្ឆនំ នាម ឥធ សម្មន្តនន្តិ អាហ ‘‘សទ្ធិំ មន្តយិត្វា’’តិ. នន្ទិស្សន្តិ អភិនន្ទិំ. អតីតត្ថេ ហិ ឥទំ អនាគតវចនំ. តេនាហ ‘‘នន្ទិជាតោ…បេ… អហោសិ’’ន្តិ. ភុស្សន្តាតិ និព្ភុស្សនវសេន រវន្តា.

វយោគតន្តិ បច្ឆិមវយំ ឧបគតំ. សោ បន យស្មា បុរិមេ ទ្វេ វយេ អតិក្កមវសេន គតោ. បច្ឆិមំ ឯកទេសតោ អតិក្កមនវសេន, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តយោ វយេ គតំ អតិក្កន្តំ បច្ឆិមវយេ ឋិត’’ន្តិ.

និប្បរិភោគោតិ ជិណ្ណភាវេន ជវបរក្កមហានិយា អបរិភោគោ ន ភុញ្ជិតព្ពោ. ខាទនា អបនីយតីតិ យវសំ អទទន្តា តតោ នីហរន្តិ នាម. ថេរោតិ វុឌ្ឍោ.

អនស្សវាតិ ន វចនករា. អប្បតិស្សាតិ បតិស្សយរហិតា. អវសវត្តិនោតិ ន មយ្ហំ វសេន វត្តនកា. សុន្ទរតរោតិ ឧបត្ថម្ភការិភាវេន សុន្ទរតរោ.

បុរតោតិ ឧបត្ថម្ភកភាវេន បុរតោ កត្វា. ឧទកេ បតិដ្ឋំ លភតិ តត្ថ បតិដ្ឋតោ ថិរបតិដ្ឋភាវតោ. អទ្ធបតិដ្ឋោ ហិ ទណ្ឌោ ទណ្ឌធរបុរិសស្ស បតិដ្ឋំ លភាបេតិ.

ព្រាហ្មណិយោតិ អត្តនោ ព្រាហ្មណិយោ. បាដិយេក្កន្តិ ‘‘អសុកស្ស គេហេ អសុកស្ស គេហេ’’តិ ឯវំ ឧទ្ទេសិកំ កត្វា វិសុំ វិសុំ. មា និយ្យាទេហិ, អម្ហាកំ រុច្ចនដ្ឋានមេវាតិ តវ បុត្តានំ គេហេសុ យំ អម្ហាកំ រុច្ចនដ្ឋានំ. តត្ថមេវ គមិស្សាមាតិ សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ អនុគ្គហំ កាតុកាមោ ភគវា ឯវមាហ.

តតោ បដ្ឋាយាតិ សោតាបត្តិផលបដិលាភតោ បដ្ឋាយ. យទត្ថំ មយំ ឥមស្ស ព្រាហ្មណស្ស មហាសម្បត្តិទានាទិនា អនុគ្គហោ កតោ, សោ ចស្ស បុត្តបរិជនស្សបិ អត្ថោ សិទ្ធោតិ សត្ថា ន សព្ពកាលំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តានំ គេហំ អគមាសិ, តេ ឯវ បន កាលេន កាលំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា យថាវិភវំ សក្ការសម្មានំ អកំសូតិ អធិប្បាយោ.

មហាសាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មានត្ថទ្ធសុត្តវណ្ណនា

២០១. មានេន ថទ្ធោតិ ‘‘អយំ ខោ’’តិអាទិនា បគ្គហិតេន មានេន ថទ្ធោ ពជ្ឈិតចិត្តោ ថទ្ធអយោសលាកោ វិយ កស្សចិបិ អនោនតោ. ន កិញ្ចិ ជានាតិ លោកេ បដិសន្ថារមត្តស្សបិ អជាននតោ.

អព្ភុតវិត្តជាតាតិ សញ្ជាតអព្ភុតវិត្តា. វិត្តំ វិត្តីតិ ច តុដ្ឋិបរិយាយា. អភូតបុព្ពាយាតិ យា តស្សា បរិសាយ វិត្តិ តទា ភូតា, សា ឥតោ បុព្ពេ អភូតា. តេនាហ ‘‘អភូត…បេ… សមន្នាគតា’’តិ. អស្ស បុគ្គលស្សាតិ អនេន បុគ្គលេន. អបចិតាតិ បរមនិបច្ចេន បូជនីយសាមញ្ញតោ តត្ថ អត្តនោ បក្ខិបនំ ឥធ ទេសនាកោសល្លំ.

មានត្ថទ្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បច្ចនីកសុត្តវណ្ណនា

២០២. ‘‘សព្ពំ សេត’’ន្តិ កេនចិ វុត្តេ តស្ស បច្ចនីកំ ករោន្តស្សេវ អស្ស ព្រាហ្មណស្ស. វិនេត្វាតិ វិនាសេត្វា. សុណាតីតិ អត្ថោតិ ‘‘សុណាតី’’តិ កិរិយាបទំ អាហរិត្វា គាថាយ អត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘ជញ្ញា សុភាសិត’’ន្តិ វុត្តត្តា. ន ហិ អសុត្វា ទេសិតំ ជានិតុំ សក្កោន្តិ.

បច្ចនីកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វនកម្មិកសុត្តវណ្ណនា

២០៣. វនកម្មេ និយុត្តោ, កិរិយមានេន វនកម្មំ ឯតស្ស អត្ថីតិ វនកម្មិកោ. ឥមស្មិំ វនសណ្ឌេតិ ឥមស្មិំ ឯវំមហន្តេ វនសណ្ឌេ. ន មេ វនស្មិំ ករណីយមត្ថិ យថា, ‘‘ព្រាហ្មណ, តុយ្ហ’’ន្តិ អធិប្បាយោ. ឥតរំ បន យំ មហាកិលេសវនំ, តំ មគ្គញាណផរសុនា សមាធិមយសិលាយំ សុនិសិតេន សព្ពសោ ឧច្ឆិន្នមូលំ, តតោ ឯវ និព្ពនថោ និក្កិលេសគហនោ. វិវេកាភិរតិយា ឯកកោ អភិរតោ បដិបក្ខវិគមេន. តេនាហ ‘‘អរតិំ…បេ… ជហិត្វា’’តិ.

វនកម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កដ្ឋហារសុត្តវណ្ណនា

២០៤. ធម្មន្តេវាសិកាតិ កិញ្ចិបិ ធនំ អទត្វា កេវលំ អន្តេវាសិកា. តេនាហ ‘‘វេយ្យាវច្ចំ កត្វា សិប្បុគ្គណ្ហនកា’’តិ. គម្ភីរសភាវេតិ សមន្តតោ ទូរតោ គហនសច្ឆន្នវិបុលតររុក្ខគច្ឆលតាយ ច, តទា ហិមបិណ្ឌសិន្នភាវេន មយូរយានេហិ បតិដ្ឋាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ច គម្ភីរភាវេ.

ពហុភេរវេតិ ពហុភយានកេ. អនិញ្ជមានេនាតិ ឥត្ថម្ភូតត្ថេ ករណវចនំ. អតិសុន្ទរំ វតាតិ ឯវំ សន្តេ នាម អរញ្ញេ ឯវំ និច្ចលកាយោ និសិន្នោ ឈាយន្តោ អតិវិយ សុន្ទរញ្ច ឈានំ ឈាយសីតិ វទតិ.

អច្ឆេររូបន្តិ អច្ឆរិយភាវំ. សេដ្ឋប្បត្តិយាតិ សេដ្ឋភាវប្បត្តិយា.

‘‘លោកាធិបតិសហព្យតំ អាកង្ខមានោ’’តិ ឥមិនា ព្រាហ្មណោ លោកាធិបតិសហយោគំ បុច្ឆតិ, ‘‘កស្មា ភវ’’ន្តិអាទិនា បន តទញ្ញវិសេសាកង្ខំ បុច្ឆតីតិ អាហ ‘‘អបរេនបិ អាការេន បុច្ឆតី’’តិ.

កង្ខាតិ តណ្ហា អភិក្ខណវសេន បវត្តា. អនេកសភាវេសូតិ រូបាទិវសេន អជ្ឈត្តិកាទិវសេន ឯវំ នានាសភាវេសុ អារម្មណេសុ. អស្សាទរាគោ លោភោ អភិជ្ឈាតិ នានប្បការា. សេសកិលេសា វា ទិដ្ឋិមានទោសាទយោ. និច្ចកាលំ អវស្សិតា សត្តានំ អវស្សយភាវត្តា. បជប្បាបនវសេនាតិ បការេហិ តណ្ហាយនវសេន. និរន្តាតិ អន្តរហិតា និរវសេសា.

អនុបគមនោតិ អនុបាទានោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទីបេតិ, តស្ស ហិ វសេន ឯវ នានាសភាវេសុ ភគវា សមន្តចក្ខុនា បស្សតីតិ ‘‘សព្ពេ…បេ… ទស្សនោ’’តិ វុច្ចតិ. អរហត្តំ សន្ធាយាហ, តញ្ហិ និប្បរិយាយតោ ‘‘អនុត្តរ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

កដ្ឋហារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មាតុបោសកសុត្តវណ្ណនា

២០៥. ឥតោតិ មនុស្សត្តភាវតោ. បដិគន្ត្វាតិ អភិគន្ត្វា. សគ្គេ ហិ និព្ពត្តន្តោ កម្មផលេន ធម្មតាវសេន បដិសន្ធិកាលតោ បដ្ឋាយ អភិរតិវសេន អភិរមតិ ឯវ នាមាតិ.

មាតុបោសកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ភិក្ខកសុត្តវណ្ណនា

២០៦. វិរូបំ គន្ធំ បសវតីតិ វិស្សោ, ទុគ្គន្ធោ. ពាហិត្វាតិ អត្តនោ សន្តានតោ ពហិកត្វា នីហរិត្វា. តំ បន អនវសេសតោ បជហនន្តិ អាហ ‘‘អគ្គមគ្គេន ជហិត្វា’’តិ. សង្ខាយតិ សម្មទេវ បរិច្ឆិន្ទតិ ឯតាយាតិ សង្ខា, ញាណន្តិ អាហ ‘‘សង្ខាយាតិ ញាណេនា’’តិ. ភិន្នកិលេសត្តាតិ និរុត្តិនយេន ភិក្ខុសទ្ទសិទ្ធិមាហ.

ភិក្ខកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. សង្គារវសុត្តវណ្ណនា

២០៧. បច្ចេតីតិ បត្តិយាយតិ សទ្ទហតិ. តថាភូតោ ច តមត្ថំ និកាមេន្តោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥច្ឆតិ បត្ថេតី’’តិ. សាធុ, ភន្តេតិ ឯត្ថ សាធុ-សទ្ទោ អាយាចនត្ថោ, ន អភិនន្ទនត្ថោតិ ‘‘អាយាចមានោ អាហា’’តិ វត្វា អាយាចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ថេរស្ស កិរា’’តិអាទិមាហ. ឧទកសុទ្ធិកោ ន ឯកំសេន អបាយូបគោ, លទ្ធិយា បន សាវជ្ជកិលេសភូតភាវតោ អាយាចតិ. អញ្ញំ ការណំ អបទិសន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ផលភូតោ អត្ថោ ឯតស្សាតិ អត្ថវសំ, ការណន្តិ អាហ ‘‘អត្ថានិសំសំ អត្ថការណ’’ន្តិ. បបញ្ចសូទនិយំ បន ផលេនេវ អរណីយតោ អត្ថោ, ការណន្តិ កត្វា ‘‘អត្ថោ ឯវ អត្ថវសោ, តស្មា ទ្វេ អត្ថវសេតិ ទ្វេ អត្ថេ ទ្វេ ការណានី’’តិ វុត្តំ.

សង្គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ខោមទុស្សសុត្តវណ្ណនា

២០៨. ឯវំលទ្ធនាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ យោជនា. ឯវមេវន្តិ កេនចិ អនិមន្តិតេន សយមេវ ឧបសង្កមន្តេ. អផាសុកធាតុកន្តិ អយុត្តរូបំ. សភាធម្មន្តិ សភាយ ចរិតព្ពំ ចារិត្តធម្មំ. អសញ្ចាលេត្វាតិ អាសនតោ អវុដ្ឋាបេត្វា. ឧជុកមេវ អាគច្ឆតិ លោកគ្គនាយកោ ភគវា សព្ពសត្តុត្តមោ អត្តនោ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោ លោកស្ស អបចិតិំ ន ទស្សេតិ. យេ សព្ពសោ សំកិលេសេ បជហន្តិ, តេវ បណ្ឌិតេ ‘‘សន្តោ’’តិ ទស្សេតិ ‘‘ឯតេ’’តិអាទិនា.

ខោមទុស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.