៨. វង្គីសសំយុត្តំ

១. និក្ខន្តសុត្តវណ្ណនា

២០៩. អាឡវិយន្តិ អាឡវិនគរសមីបេ. អគ្គចេតិយេតិ គោតមកចេតិយាទីហិ ឧត្តមចេតិយេ. តំ កិរ ភូមិរាមណេយ្យកភាវេន មនុញ្ញតាយ បធានយុត្តតាទិសម្បត្តិយា ច ឥតរចេតិយេហិ សេដ្ឋសម្មតំ. កប្បត្ថេរេនាតិ ‘‘កប្បោ’’តិ គោត្តតោ អាគតនាមោ ថេរោ, សហស្សបុរាណជដិលានំ អព្ភន្តរេ អយំ មហាថេរោ. ឱហីនកោតិ ថេរេសុ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេសុ វិហារេ ឯវ អវហីនកោ ឋិតោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិហារបាលោ’’តិអាទិ. សមលង្ករិត្វាតិ សមំ អលង្ការេន អលង្ករិត្វា. កុសលចិត្តំ វិទ្ធំសេតិ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន. ឯតស្មិន្តិ ឯតស្មិំ រាគេ ឧប្បន្នេ. ‘‘ឯកស្មិ’’ន្តិ វា បាឋោ, ឯកស្មិំ វិសភាគវត្ថុកេ រាគេ ឧប្បន្នេ. ធម្មោ វាតិ មម ចិត្តេ ឧប្បជ្ជនកតោ អញ្ញោ ធម្មោ វា. យេន ការណេន បរោ អនភិរតិំ វិនោទេត្វា ឥទានេវ អភិរតិំ ឧប្បាទេយ្យ, តំ ការណំ កុតោ លព្ភាតិ យោជនា, តំ ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ, តស្ស អភាវការណវចនំ.

អនគារិយន្តិ អគារវិរហតោ អនគារំ បព្ពជ្ជា. តត្ថ និយុត្តត្តា អនគារិយំ ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា, បព្ពជិតន្តិ អត្ថោ. អាធាវន្តីតិ ហទយំ អភិភវិត្វា ធាវន្តិ. ឧគ្គតានន្តិ ឧឡារានំ បុត្តា. តេនាហ ‘‘មហេសក្ខា រាជញ្ញភូតា’’តិ. ឧត្តមប្បមាណន្តិ សហស្សបលំ សមន្តាតិ សមន្តតោ. បរិកិរេយ្យុន្តិ វិជ្ឈេយ្យុំ. ឯតស្មា សហស្សាតិ យថាវុត្តា ធនុគ្គហសហស្សតោ. អតិរេកតរា អនេកសហស្សា. ឥត្ថិយោ ឱលោកនសិតលបិតរោទិតសរេ ខិបន្តិយោ. នេវ មំ ព្យាធយិស្សន្តិ នេវ មំ និជ្ឈាយិស្សន្តិ. ‘‘ព្យាធយិស្សតី’’តិ បាឋោតិ វុត្តំ ‘‘ចាលេតុំ ន សក្ខិស្សតីតិ អត្ថោ’’តិ. ធម្មេ សម្ហីតិ សកេ សន្តិកេ បតិដ្ឋិតេ សាសនធម្មេ. តេនាហ ‘‘អនភិរតិំវិនោទេត្វា’’តិអាទិ.

មគ្គន្តិ ‘‘មគ្គោ’’តិ វត្តព្ពេ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សោ ហិ និព្ពានស្ស បុព្ពភាគមគ្គ្គោ’’តិ.

និក្ខន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អរតិសុត្តវណ្ណនា

២១០. វិហារគរុកោ កិរេស ថេរោតិ ឯតេន ថេរោ អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកំ វង្គីសំ ឱវទិតុំ អនវសរោ. តេន អន្តរន្តរា តស្ស ចិត្តំ រាគោ អនុទ្ធំសេតីតិ ទស្សេតិ. សាសនេ អរតិន្តិ សីលបរិបូរណេ សមថវិបស្សនាភាវនាយ ច អនភិរតិំ. កាមគុណេសុ ច រតិន្តិ បញ្ចសុ កាមកោដ្ឋាសេសុ អស្សាទំ. បាបវិតក្កន្តិ កាមសង្កប្បំ. សព្ពាការេនាតិ សព្ពេ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆិន្ទនាការេន. យថា មហន្តំ អរញ្ញំ វនថន្តិ, ឯវំ មហន្តំ កិលេសវនំ ‘‘វនថ’’ន្តិ វុត្តំ.

បថវិញ្ច វេហាសន្តិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, តស្មា បថវិយំ អាកាសេ ចាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បថវិដ្ឋិត’’ន្តិអាទិ. ជគតីតិ ច បថវិយា វេវចនំ. តេនាហ ‘‘អន្តោបថវិយ’’ន្តិ. បរិជីរតីតិ សព្ព្ពសោ ជរំ បាបុណាតិ. សមាគន្ត្វាតិ ញាណេន សមាគន្ត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មុតត្តាតិ វិញ្ញាតត្តភាវា’’តិ.

បដិឃបទេន គន្ធរសា គហិតា ឃានជិវ្ហានំ បដិហននវសេន បវត្តនតោ. មុតបទេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ គហិតំ មុត្វា គហេតព្ពតោ. ន លិប្បតីតិ ន មក្ខីយតិ.

សដ្ឋិ-សទ្ទោ ឆ-សទ្ទេន សមានត្ថោតិ ‘‘សដ្ឋិនិស្សិតា’’តិ បទស្ស ‘‘ឆអារម្មណនិស្សិតា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. បុថូ អធម្មវិតក្កាតិ រូបវិតក្កាទិវសេន ពហូ នានាវិតក្កា មិច្ឆាសង្កប្បា. ជនតាយ និវិដ្ឋាតិ មហាជនេ បតិដ្ឋិតា. តេសំ វសេនាតិ តេសម្បិ មិច្ឆាវិតក្កានំ វសេន. ន កត្ថចិ អារម្មណេ. កិលេសវគ្គគតោតិ កិលេសសង្គណិកំ ឧបគតោ ន ភវេយ្យ, កិលេសវិតក្កា ន ឧប្បាទេតព្ពាតិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុល្លវចនំ កាមបដិសំយុត្តកថា.

ទព្ពជាតិកោតិ ទព្ពរូបោ. នេបក្កេនាតិ កោសល្លេន. និព្ពានំ បដិច្ចាតិ អសង្ខតធាតុំ អារម្មណវសេន បដិច្ច. បរិនិព្ពានកាលន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានកាលំ.

អរតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បេសលសុត្តវណ្ណនា

២១១. ឯតេសន្តិ ឯតេសំ មហល្លកានំ. ន បាឡិ អាគច្ឆតិ អប្បគុណភាវតោ. ន ច បាឡិ ឧបដ្ឋាតិ, ឯកាយ បាឡិយា សតិ បាឡិគតិយា តថា តថា ឧបដ្ឋានម្បិ នេសំ នត្ថីតិ វទតិ. ន អដ្ឋកថាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សិថិលធនិតាទិតំតំព្យញ្ជនពុទ្ធិំ អហាបេត្វា ឧច្ចារណំ បទព្យញ្ជនមធុរតា. អតិក្កមិត្វា មញ្ញតិ អញ្ញេ ភិក្ខូ. ហីឡនវសេន អភិភវិត្វា បដិភានសុតេន អត្តានំ បសំសតិ សម្ភាវេតិ. មានស្ស បវត្តិតាយ សហជាតនិស្សយាទិបច្ចយធម្មា តំសហភុធម្មា. មានវសេន វិប្បដិសារី អហុវា. មា អហោសីតិ យោជនា. វណ្ណភណនន្តិ បរេហិ កិរិយមានំ គុណាភិត្ថវំ. អខិលោតិ បញ្ចចេតោខិលរហិតោ. និស្សេសំ នវវិធន្តិ នវវិធម្បិ មានំ កស្សចិ ឯកទេសស្សបិ អសេសតោ. វិជ្ជាយាតិ អគ្គមគ្គវិជ្ជាយ. អច្ចន្តមេវ សមិតតាយ វូបសមិតតាយ សមិតាវី.

បេសលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អានន្ទសុត្តវណ្ណនា

២១២. រាគោតិ ឯត្ថ អាយស្មតោ វង្គីសស្ស រាគស្ស ឧប្បត្តិយា ការណំ វិភាវេតុំ ‘‘អាយស្មា អានន្ទោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ អានន្ទត្ថេរំ. អារម្មណំ បរិគ្គហេតុន្តិ កាយវេទនាទិភេទំ អារម្មណំ សតិគោចរំ. អសុភទុក្ខាទិតោ, រូបាទិឯកេកមេវ វា ឆឡារម្មណំ អនិច្ចទុក្ខាទិតោ បរិគ្គណ្ហិតុំ បរិច្ឆិជ្ជ ជានិតុំ. ឥត្ថិរូបារម្មណេតិ ឥត្ថិសន្តានេ រូបសភាវេ អារម្មណេ.

និព្ពាបនន្តិ និព្ពាបយតិ ឯតេនាតិ និព្ពាបនំ. វិបល្លាសេនាតិ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសភាវហេតុ. រាគដ្ឋានិយន្តិ រាគុប្បត្តិហេតុ. ឥដ្ឋារម្មណន្តិ សុភារម្មណំ. ឯត្ថ ច ឥដ្ឋារម្មណសីសេន តត្ថ ឥដ្ឋាការគ្គហណំ វទតិ. តញ្ហិ វជ្ជនីយំ. បរតោតិ អវសវត្តនត្ថេន អញ្ញតោ. សង្ខារា ហិ ‘‘មា ភិជ្ជន្តូ’’តិ ឥច្ឆិតាបិ ភិជ្ជន្តេវ, តស្មា តេ អវសវត្តិត្តា បរោ នាម, សា ច នេសំ បរតា អនិច្ចទស្សនេន បាកដា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បរតោ បស្សាតិ អនិច្ចតោ បស្សា’’តិ. កាមំ វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន បរិច្ចជតិ សង្ខារេ អារព្ភ វត្តនតោ, យេសំ បន និមិត្តានំ អគ្គហណេន អនិមិត្តាតិ គហិតុំ អរហតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘និច្ចាទីនំ និមិត្តាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សលក្ខណ-សាមញ្ញលក្ខណ-ទស្សនវសេន មានស្ស ទស្សនាភិសមយោ, វិបស្សនាយ បហានាភិសមយោ. ‘‘មគ្គេនា’’តិ វទន្តិ, មគ្គេនេវ បន អសម្មោហតោ បរិញ្ញាបដិវេធវសេន ទស្សនាភិសមយោ, បហានបដិវេធវសេន បហានាភិសមយោ. រាគាទិសន្តតាយាតិ រាគាទីនំ សមុច្ឆេទវសេន បដិប្បស្សទ្ធិវសេន វូបសមេតព្ពតោ សន្តភាវេន.

អានន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា

២១៣. អង្គីយន្តិ ហេតុភាវេន អាគមភាវេន អវយវភាវេន វា ញាយន្តីតិ អង្គានិ, ការណានិ, អវយវា វាតិ អាហ ‘‘អង្គេហីតិ ការណេហិ, អវយវេហិ វា’’តិ. វិរតិយោ សុភាសិតវាចាយ បុព្ពំ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ មុសាវាទាវេរមណិអាទយោ តស្សា វិសេសហេតូតិ អាហ ‘‘មុសាវាទា…បេ… ការណានី’’តិ. យស្មា អរិយវោហារា វិសេសតោ ចេតនាសភាវា, តស្មា វចីសុចរិតសមុទាយស្ស សច្ចវាចាទយោ អង្គភូតាតិ អាហ ‘‘សច្ចវចនាទយោ ចត្តារោ អវយវា’’តិ. និស្សក្កវចនន្តិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. តេនាហ ‘‘សមនុអាគតា បវត្តា’’តិ. វាចា ហិ តាយ វិរតិយា សម្មា អនុរូបតោ អាគតា បវត្តាតិ ‘‘សមន្នាគតា’’តិ វុច្ចតិ. ករណវចនន្តិ សហយោគេ ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘យុត្តា’’តិ. សហជាតាបិ ហិ ចេតនា យថាសមាទិន្នាយ វិរតិយា សម្មា អនុរូបតោ យុត្តាតិ វត្តុំ អរហតិ.

សមុល្លបនវាចាតិ សទ្ទវាចា, សា វុច្ចតីតិ វាចា នាម. វិញ្ញត្តិ បន វុច្ចតិ ឯតាយាតិ វាចា នាម, តថា វិរតិ ចេតនាវាចា. ន សា ឥធ អធិប្បេតាតិ សា ចេតនាវាចា វិញ្ញត្តិវាចា វិយ ឥធ ឥមស្មិំ សុត្តេ ន អធិប្បេតា ‘‘សុភាសិតា ហោតី’’តិ វចនតោ. តេនាហ ‘‘អភាសិតព្ពតោ’’តិ. សុដ្ឋុ ភាសិតាតិ សម្មា ញាយេន ភាសិតា វចីសុចរិតភាវតោ. អត្ថាវហតន្តិ ហិតាវហកាលំ បតិ អាហ. ការណសុទ្ធិន្តិ យោនិសោមនសិការេន ការណវិសុទ្ធិំ. ទោសាភាវន្តិ អគតិគមនាទិទោសាភាវំ. រាគទោសាទិវិនិមុត្តញ្ហិ តំ ភាសតោ អនុរោធវិរោធវិវជ្ជនតោ អគតិគមនំ ទូរសមុគ្ឃាដិតមេវាតិ. អនុវាទវិមុត្តាតិ អបវាទវិរហិតា. សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ, អសតិ ហិ សព្ពាការសម្បតិយំ អនុវជ្ជតាបិ.

កិញ្ចាបិ បុព្ពេ ធម្មាធិដ្ឋានា ទេសនា អារទ្ធា, បុគ្គលជ្ឈាសយតោ បន បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ…បេ… វចនមេតំ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘អញ្ញតរនិទ្ទោសវចន’’ន្តិ អវិសេសតោ វុត្តំ, ‘‘ធម្មំយេវ ភាសតី’’តិអាទិនា បន អធម្មទោសាទិរហិតាយ វាចាយ វុច្ចមានត្តា ឥធាបិ សុភាសិតា វាចា អធិប្បេតាតិ. ‘‘សុភាសិតំយេវា’’តិ អវធារណេន និវត្តិតំ សរូបតោ ទស្សេតិ ‘‘នោ ទុព្ភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា. តេនាហ ‘‘តស្សេវ វាចង្គស្ស បដិបក្ខភាសននិវារណ’’ន្តិ. បដិយោគីនិវត្តនត្ថោ ហិ ឯវ-សទ្ទោ, តេន បិសុណវាចាបដិក្ខេបោ ទស្សិតោ. ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ វា ឥមិនា ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ គហិតន្តិ ‘‘នោ ទុព្ភាសិតន្តិ ឥមិនា មិច្ឆាវាចប្បហានំ ទីបេតី’’តិ វុត្តំ. សព្ពវចីសុចរិតសាធារណវចនញ្ហិ សុភាសិតន្តិ. តេន បរភេទនាទិកំ អសព្ភាទិកញ្ច ពោធិសត្តានំ វចនំ អបិសុណាទិវិសយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ភាសិតព្ពវចនលក្ខណន្តិ ភាសិតព្ពស្ស វចនស្ស សភាវលក្ខណំ ទីបេតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. យទិ ឯវំ ននុ អភាសិតព្ពំ បឋមំ វត្វា ភាសិតព្ពំ បច្ឆា វត្តព្ពំ យថា ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ អាហ ‘‘អង្គបរិទីបនត្ថំ បនា’’តិអាទិ.

បឋមេនាតិ ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ បទេន. ធម្មតោ អនបេតន្តិ អត្តនោ បរេសញ្ច ហិតសុខាវហធម្មតោ អនបេតំ. មន្តាវចនន្តិ មន្តាយ បវត្តេតព្ពវចនំ. បញ្ញវា អវិកិណ្ណវាចោ ហិ ន ច អនត្ថាវហំ វាចំ ភាសតិ. ឥតរេហិ ទ្វីហីតិ តតិយចតុត្ថបទេហិ. ‘‘ឥមេហិ ខោតិអាទីនីតិ ករណេ ឯតំ ឧបយោគវចន’’ន្តិ កេចិ. តំ វាចន្តិ យថាវុត្តំ ចតុរង្គិកំ. យញ្ច វាចំ មញ្ញន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេតិ ឥតោ ពាហិរកា ញាយវាទិនោ អក្ខរចិន្តកា ច. ‘‘បដិញ្ញាហេតុឧទាហរណូបនយនិគមនានិ អវយវា វាក្យស្សា’’តិ វទន្តិ. នាមាទីហីតិ នាមាខ្យាតបទេហិ. លិង្គំ ឥត្ថិលិង្គាទិ វចនំ ឯកវចនាទិ. បឋមាទិ វិភត្តិ អតីតាទិ កាលំ. កត្តា សម្បទានំ អបាទានំ ករណំ អធិករណំ កម្មញ្ច ការកំ. សម្បត្តីហិ សមន្នាគតន្តិ ឯតេ អវយវាទិកេ សម្បាទេត្វា វុត្តំ. តំ បដិសេធេតីតិ តំ យថាវុត្តវិសេសម្បិ វាចំ ‘‘ឥមេហិ ខោ’’តិ វទន្តោ ភគវា បដិសេធេតិ. ខោ-សទ្ទោ ហេត្ថ អវធារណត្ថោ. តេនាហ ‘‘អវយវាទី’’តិអាទិ. យា កាចិ អសភាវនិរុត្តិលក្ខណា. សា មិលក្ខុភាសា. សីហឡកេនេវាតិ សីហឡភាសាយ បរិយាបន្នេន វចនេន. អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ សំសារេ អតិវិយ សញ្ជាតសំវេគា តន្និស្សរណេ និន្នបោណមានសា ហុត្វា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

បាតោវ ផុល្លិតកោកនទន្តិ បាតោវ សំផុល្លបទុមំ. ភិជ្ជិយតេតិ និព្ភិជ្ជិយតិ និព្ភិគ្គោ ជាយតិ. មនុស្សត្តំ គតាតិ មនុស្សត្តភាវំ ឧបគតា.

ពុទ្ធន្តរេតិ ពុទ្ធុប្បាទន្តរេ ទ្វិន្នំ ពុទ្ធុប្បាទានំ អន្តរា. តទា ហិ បច្ចេកពុទ្ធានំ សាសនេ, ន ពុទ្ធសាសនេ ទិប្បមានេ.

ជរាយ បរិមទ្ទិតន្តិ យថា ហត្ថចរណាទិអង្គានិ សិថិលានិ ហោន្តិ, ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ សវិសយគ្គហណេ អសមត្ថានិ ហោន្តិ, យោព្ពនំ សព្ពសោ វិគតំ, កាយពលំ អបគតំ, សតិមតិធិតិអាទយោ វិប្បយុត្តា, បុព្ពេ អត្តនោ ឱវាទបដិករា បុត្តទារាទយោបិ អបសាទកា, បរេហិ វុដ្ឋាបនីយសំវេសនីយតា បុនទេវ ពាលភាវប្បត្តិ ច ហោន្តិ, ឯវំ ជរាយ សព្ពសោ វិមទ្ទិតំ. ឯតន្តិ សរីរំ វទតិ. មិលាតឆវិចម្មនិស្សិតន្តិ ជិណ្ណភាវេន អប្បមំសលោហិតត្តា មិលាតេហិ គតយោព្ពនេហិ ធម្មេហិ សន្និស្សិតំ. ឃាសមាមិសន្តិ ឃាសភូតំ អាមិសំ មច្ចុនា គិលិត្វា វិយ បតិដ្ឋបេតព្ពតោ. កេសលោមាទិនានាកុណបបូរិតំ. តតោ ឯវ អសុចិភាជនំ ឯតំ. សព្ពថាបិ និស្សារតាយ កទលិក្ខន្ធសមំ.

អនុច្ឆវិកាហីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អនុរូបាហិ. ន តាបេយ្យាតិ ចិត្តញ្ច កាយញ្ច ន តាបេយ្យ. តាបនា ចេត្ថ សម្បតិ អាយតិ ច វិសាទនា. ន ពាធេយ្យាតិ ‘‘នាភិភវេយ្យា’’តិ បទស្ស អត្ថទស្សនំ. អបិសុណវាចាវសេនាតិ សព្ពសោ បហីនបិសុណវាចតាវសេន. បាបានីតិ លាមកានិ និកិដ្ឋកានិ. តេនាហ ‘‘អប្បិយានី’’តិអាទិ. អនាទាយាតិ អគ្គហេត្វា.

សាធុភាវេនាតិ និទ្ទោសមធុរភាវេន. អមតសទិសាតិ សទិសេ តព្ពោហារោតិ, ការណេ វាយំ ការិយវោហារោតិ អាហ ‘‘និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា’’តិ. បច្ចយវសេន ហិ សា តទា ទស្សនប្បវត្តិ. ចរិយាតិ ចារិត្តំ. បោរាណា នាម បឋមកប្បិកា, ពុទ្ធាទយោ វា អរិយា.

បតិដ្ឋិតាតិ និច្ចលភាវេន អដ្ឋិំ កត្វា បច្ចយាយត្តភាវតោ អវិសំវាទនកា. ឧភយថា បដិបត្តិំ អាហ ‘‘អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា’’តិ. អត្ថេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកាទិហិតេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ធម្មេ អវិហិំសាទិធម្មេ បតិដ្ឋិតា. អនុបរោធករន្តិ ឯតេន ហិតបរិយាយោយំ អត្ថ-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ. ធម្មិកន្តិ ធម្មតោ អនបេតំ, អត្ថធម្មូបសំហិតំ វា.

និព្ពានប្បត្តិយាតិ និព្ពានប្បត្តិយត្ថំ. ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយ អន្តករណត្ថំ. យស្មា ពុទ្ធោ ខេមាយ ភាសតិ, តស្មា ខេមុប្បត្តិហេតុយា ខេមា, តស្មា សា សព្ពវាចានំ ឧត្តមាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មន្តាវចនវសេនាតិ សព្ពទោសរហិតវសេន.

សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

២១៤. វាក្ករណចាតុរិយតោ វចនគុណហេតូនំ បូរិយា បូរេ ភវាតិ បោរី, តាយ បោរិយា. តេនាហ ‘‘អក្ខរាទិបរិបុណ្ណាយា’’តិ. អវិពទ្ធាយាតិ បិត្តាទីហិ ន វិពទ្ធាយ អនុបទ្ទុតាយ. តេនាហ ‘‘អបលិពុទ្ធាយា’’តិអាទិ. និទ្ទោសាយាតិ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ វិគតទោសាយ. អក្ខលិតបទព្យញ្ជនាយាតិ អគលិតបទព្យញ្ជនាយ, អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថស្ស ពោធនេ បរិយត្តាយ. ភិក្ខុនន្តិ គាថាសុខត្ថំ រស្សំ កត្វា វុត្តំ.

‘‘សំខិត្តេនបិ ទេសេតិ, វិត្ថារេនបិ ភាសតី’’តិ នយិទំ បឋមំ ឧទ្ទិសិត្វា តស្ស អត្ថស្ស កិត្តនវសេន បវត្តិតំ វចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ហិ វិត្ថារទេសនា ឯវ ហោតិ. យា បន ទេសនា កទាចិ ធម្មបដិគ្គាហកានំ អជ្ឈាសយវសេន សំខិត្តេនេវ ទស្សេត្វា និក្ខិបតិ, យា ច កទាចិ វិត្ថារេន, តទុភយំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ចត្តារិមានី’’តិអាទិ. សភាវមធុរោ បច្ចយវសេន មធុរតរោ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិវិធាការំ កត្វា ធម្មំ កថេតុំ បដិភាតីតិ បដិភានំ, ទេសនាបការញាណំ. តេនាហ ‘‘សមុទ្ទតោ’’តិអាទិ. ឱទហន្តីតិ អវជាននវសេន គមេន្តិ.

សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បវារណាសុត្តវណ្ណនា

២១៥. តស្មិំ អហូតិ តស្មិំ អហនីតិ អាហ ‘‘តស្មិំ ទិវសេ’’តិ. អនសនេនាតិ សព្ពសោ អាហារស្ស អភុញ្ជនេន. សាសនិកសីលេន ពាហិរកអនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វាតិ យោជនា. វា-សទ្ទេន ខីរបានមធុសាយនាទីនិបិ សង្គណ្ហាតិ. បការេហិ ទិដ្ឋាទីហិ វារេតិ កាយកម្មាទិកេ សរាបេតិ គារយ្ហេ ករោតិ ឯតាយាតិ បវារណា, បដិបត្តិវិសោធនាយ អត្តនោ អត្តនោ វជ្ជសោធនាយ ឱកាសទានំ. យស្មា យេភុយ្យេន វស្សំវុដ្ឋេហិ កាតព្ពា ឯសា វិសុទ្ធិទេសនា, តស្មា វុត្តំ ‘‘វស្សំវុដ្ឋបវារណាយ. វិសុទ្ធិបវារណាតិបិ ឯតិស្សាវ នាម’’ន្តិ. តទា តស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស តុណ្ហីភាវស្ស អនវសេសតាយបិ វណ្ណំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘តុណ្ហីភូត’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យតោ យតោ…បេ…នត្ថី’’តិ. ហត្ថស្ស កុក្កុច្ចតា អសំយមោ អសម្បជញ្ញកិរិយា ហត្ថកុក្កុច្ចំ. តថា បាទកុក្កុច្ចំ វេទិតព្ពំ, វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បត្ថោ, តេន តទញ្ញេសមភាវោ វិភាវិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បញ្ចបសាទេហីតិ បញ្ចវណ្ណេហិ បសាទេហិ. វោស្សគ្គត្ថោ យថារុចិ កិរិយាយ វោស្សជ្ជនំ. បុច្ឆនត្ថេតិ បដិក្ខេបមុខេនេវ បុច្ឆនត្ថេ នការោ, មេ កិញ្ចិ កិរិយំ វា វាចសិកំ វា ន គរហថ, កិំ នុ គរហថ កាយវាចាហីតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘ទ្វារានេវា’’តិ ទ្វារសីសេន ទ្វារប្បវត្តចរិយំ វទន្តិ. វិសុទ្ធិបវារណាយ អធិប្បេតត្តា យេន បវារិតំ, តេនេវ វិសុទ្ធីតិ ញាយតិ, យេន ន បវារិតំ. កិំ នុ តំ អវិសុទ្ធន្តិ សិយា កស្សចិ បុថុជ្ជនស្ស អាសង្កា? តន្និវារណត្ថមាហ ‘‘នោ អបរិសុទ្ធត្តា’’តិ. មនោទ្វារំ បរិសុទ្ធំ អសុចិការកឧបក្កិលេសានំ ទូរីកតត្តា. ឥទានិ ឯតរហិ ពុទ្ធកាលេ. ឯត្ថាតិ មនោទ្វារបរិសុទ្ធិយំ.

កាយវចីសមាចារបរិសុទ្ធិយា បវេទិតាយ មនោសមាចារបរិសុទ្ធិ អត្ថតោ បវេទិតាវ ហោតីតិ ‘‘កាយិកំ វា វាចសិកំ វា’’ឥច្ចេវាហ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កាយិកំ វា វាចសិកំ វាតិ ឥទំ ចតុន្នំ អរក្ខិយតំ សន្ធាយ ថេរោ អាហា’’តិ. ‘‘ភិក្ខវេ, បវារេមិ វោ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃវិសយត្តា បវារណាយ តត្ថ ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តព្ពំ បដិវចនំ ទេន្តោ ធម្មសេនាបតិ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភារំ វហន្តោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ន ខោ មយំ, ភន្តេ’’តិអាទិ. អរក្ខិយានីតិ បរានុវាទតោ ន ភាយិតព្ពានិ សុបរិសុទ្ធភាវតោ.

‘‘អនុប្បន្នស្សា’’តិ ឥទំ អធិប្បាយិកវចនន្តិ តទធិប្បាយំ វិវរន្តោ ‘‘កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិមាហ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធតោតិ វិភត្តេ និស្សក្កំ, តស្មា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធតោ ឱរន្តិ អត្ថោតិ. អញ្ញេនាតិ ឥតោ ភគវតោ អញ្ញេន. អនុប្បាទិតបុព្ពស្សាតិ បរសន្តានេ ន ឧប្បាទិតបុព្ពស្ស. សសន្តានេ បន បច្ចេកពុទ្ធានំ វសេន ន ឧប្បាទិតោតិ ន សក្កា វត្តុំ. សមនុអាគតាតិ សម្មា អនុ ឧបគតា. ភគវតោ សីលាទយោ គុណាតិ ពុទ្ធភូតស្ស គុណា អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គមេវ និស្សាយ អាគតា’’តិ. សព្ពគុណាតិ ទសពលញាណាទយោ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា. ភន្តេតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘ឥមេសំ បន…បេ… វាចសិកំ វា’’តិ យាវាយំ បាឡិបទេសោ, តំ សព្ពំ គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ ថេរោ…បេ… បវារេន្តោ អាហា’’តិ.

យំ អត្តនោ បុញ្ញានុភាវសិទ្ធំ ចក្ករតនំ និប្បរិយាយតោ តេន បវត្តិតំ នាម, ន ឥតរន្តិ បឋមនយោ វុត្តោ. យស្មា បវត្តិតស្សេវ អនុបវត្តនំ, បឋមនយោ ច តំសទិសេ តព្ពោហារវសេន វុត្តោតិ តំ អនាទិយិត្វា ទុតិយនយោ វុត្តោ. ទសវិធន្តិ អន្តោជនស្មិំ, ពលកាយេ រក្ខាវរណគុត្តិយា សំវិធានំ, ខត្តិយេសុ អនុយុត្តេសុ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ, នេគមជានបទេសុ, សមណព្រាហ្មណេសុ, មិគបក្ខីសុ អធម្មចារបដិក្ខេបោ, អធនានំ ធនានុប្បទានំ, សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនន្តិ ឯវំ ទសវិធំ. តត្ថ គហបតិកេ បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គហណវសេន ទ្វាទសវិធំ. ចក្កវត្តិវត្តន្តិ ចក្កវត្តិភាវាវហំ វត្តំ. យស្មា យាថាវតោ បវត្តិតំ, តទនុរូបកំ បន ញាយេន យុត្តកេន បវត្តិតំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្មា នយេន ហេតុនា ការណេនា’’តិ. ឧភតោភាគវិមុត្តាតិ ឧភយភាគេហិ ឧភយភាគតោ វិមុត្តាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ ទស្សេតិ ‘‘ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តា, អរូបា…បេ… នាមកាយតោ’’តិ ឥមិនា. តេវិជ្ជាទិភាវន្តិ តេវិជ្ជឆឡភិញ្ញចតុប្បដិសម្ភិទភាវំ. បញ្ញាវិមុត្តា ហិ តំ តិវិធំ អប្បត្តា កេវលំ បញ្ញាយ ឯវ វិមុត្តា.

វិសុទ្ធត្ថាយាតិ វិសុទ្ធិបវារណត្ថាយ. សំយោជនដ្ឋេន សំយោជនសង្ខាតេ ចេវ ពន្ធនដ្ឋេន ពន្ធនសង្ខាតេ ច. វិជិតសង្គាមន្តិ យថា រាគាទយោ បុន ន សីសំ ឧក្ខិបន្តិ, ឯវំ អរិយមគ្គសេនាយ វសេន វិជិតសង្គាមំ. តេនាហ ‘‘វិជិតរាគទោសមោហសង្គាម’’ន្តិ. មារពលស្សាតិ មារសេនាយ, មារស្ស វា សាមត្ថិយស្ស. វេនេយ្យសត្ថន្តិ វិនេតព្ពជនសមូហំ. សកដាទិសត្ថសភាគតោ វិនេយ្យោវ សត្ថោតិ តំ វេនេយ្យសត្ថំ. សីលសារាទិអភាវតោ អន្តោតុច្ឆោ.

បវារណាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បរោសហស្សសុត្តវណ្ណនា

២១៦. សហស្សតោ បរំ អឌ្ឍតេយ្យភិក្ខុសតំ តទា ភគវន្តំ បយិរុបាសតីតិ អាហ ‘‘បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្ស’’ន្តិ. និព្ពានេ កុតោចិ ភយំ នត្ថីតិ កុតោចិបិ ការណតោ និព្ពានេ ភយំ នត្ថិ អសង្ខតភាវេន សព្ពសោ ខេមត្តា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ខេមញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ ខេមគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.៣៧៩-៤០៨). ន កុតោចិ ភយំ ឯតស្មិំ អធិគតេតិ អកុតោភយំ, និព្ពានំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានប្បត្តស្សា’’តិអាទិ. វិបស្សិតោ បដ្ឋាយាតិ អម្ហាកំ ភគវតោ នាមវសេន ឥសីនំ សត្តមភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេ ហិ តត្ថ តត្ថ សុត្តេ ពហុសោ កិត្តិតា. ឥសីនន្តិ វា បច្ចេកពុទ្ធសាវកពាហិរកឥសីនំ សត្តមោ ឧត្តរោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ.

អដ្ឋុប្បត្តិវសេនាតិ ការណសមុដ្ឋានវសេន. តទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិំ វិភាវេតុំ ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ’’តិអាទិ វុត្តំ. បដិភានសម្បន្នវាចាយ អញ្ញេ ឦសតិ អភិភវតីតិ វង្គីសោ. តេនាហ ‘‘បដិភានសម្បត្តិ’’ន្តិអាទិ.

កិលេសុម្មុជ្ជនសតានីតិ រាគាទិកិលេសានំ រជ្ជនទុស្សនាទិនយេហិ សវិសយេ អយោនិសោ ឧដ្ឋានានិ. យទិ អនេកានិ សតានិ, អថ កស្មា ‘‘ឧម្មគ្គបថ’’ន្តិ? វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វដ្ដបថត្តា បន បថ’’ន្តិ. រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិវសេន រាគខិលាទីនិ បញ្ចខិលានិ. វិភជន្តន្តិ វិភជនវសេន កថេន្តំ. វិភជិត្វាតិ ញាណេន វិវេចេត្វា.

អមតេ អក្ខាតេតិ អមតាវហេ ធម្មេ ទេសិតេ. ធម្មស្ស បស្សិតារោ សច្ចសម្បដិវេធេន. អសំហីរា ទិដ្ឋិវាតេហិ.

អតិវិជ្ឈិត្វាតិ បដិវិជ្ឈិត្វា. អតិក្កមភូតន្តិ អតិក្កមនដ្ឋេន ភូតំ. ទសទ្ធានន្តិ ទសន្នំ ឧបឌ្ឍានំ. តេនាហ ‘‘បញ្ចន្ន’’ន្តិ. ជានន្តេនាតិ ធម្មស្ស សុទុល្លភតំ ជានន្តេន.

បរោសហស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កោណ្ឌញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២១៧. ឯវំគហិតនាមោតិ ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ សត្ថុ វចនំ និស្សាយ ភិក្ខូហិ អញ្ញេហិ កោណ្ឌញ្ញនាមកេហិ វិសេសនត្ថំ ឯវំគហិតនាមោ. ទ្វាទសន្នំ សំវច្ឆរានំ វសេន ចិរស្សំ. ឆទ្ទន្តភវនេតិ ឆទ្ទន្តនាគរាជភវនដ្ឋានេ. បញ្ញវា មហាសាវកោ រត្តញ្ញុតាយ. ‘‘ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សានន្តិ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវានំ, ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សានញ្ចាតិ ឯវំ ទសសហស្សចក្កវាឡេ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ វទន្តិ. អគ្គន្តិអាទិតោ. តត្ថាតិ មន្ទាកិនិតីរេ.

វស្សគ្គេនាតិ វស្សបដិបាដិយា. តន្តិ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ. មហាព្រហ្មានំ វិយ លោកិយមនុស្សា ហរាយន្តិ. បាមោក្ខភូតោ អាយស្មា ថេរោ អន្តរន្តរា តត្ថ តត្ថ ជនបទេ វសិត្វា តទនុក្កមេន មន្ទាកិនិតីរំ ឧបគតោ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ជនបទេ វសិតុ’’ន្តិ.

អានុភាវសម្បន្នា ទិព្ពាយុកា តេ ហត្ថិនាគាតិ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេ បច្ចេកពុទ្ធានំ បារិចរិយាយ កតបរិចយា’’តិ. ថេរស្ស សញ្ចរណដ្ឋានេ អាវរណសាខា ហរិត្វា អបនេត្វា. មុខោទកញ្ចេវ ទន្តកដ្ឋញ្ច ឋបេតីតិ សឡលទេវទារុកដ្ឋាទីនិ អញ្ញមញ្ញំ ឃំសិត្វា អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វា ជាលេត្វា តត្ថ បាសាណខណ្ឌានិ តាបេត្វា តានិ ទណ្ឌកេហិ វដ្ដេត្វា តឡាកាសុ ឧទកសោណ្ឌីសុ ខិបិត្វា ឧទកស្ស តត្តភាវំ ញត្វា នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ឧបនេន្តោ មុខោទកញ្ច ឋបេតិ. វត្តំ ករោតីតិ អន្តោកុដិយា ពហិ ច បមុខេបិ អង្គណេបិ សាខាភង្គេហិ សម្មជ្ជន្តោ វក្ខមាននយេន អាហារំ ឧបនេន្តោ វត្តំ ករោតិ.

បតិដ្ឋប្បមាណេតិ កដិប្បមាណេ, អយមេវ វា បាឋោ តាវ មហន្តមេវាតិ យាវ មហន្តំ សេតបទុមវនំ, តាវ មហន្តមេវ. ឯសេវ នយោ រត្តកុមុទវនាទីសុ. ខាទន្តា មនុស្សា. បក្កបយោឃនិកា វិយាតិ សុបក្កបយោឃនំ វិយ. ឃនភាវេន បន បក្ខិត្តខុទ្ទមធុ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯតំ បោក្ខរមធុ នាមា’’តិ. មុឡាលន្តិ សេតបទុមានំ មូលំ. ភិសន្តិ តេសំយេវ កន្ទំ. ឯកស្មិំ បព្ពេតិ ឯកេកស្មិំ បព្ពន្តរេ. បាទឃដកន្តិ ទោណស្ស ចតុភាគោ សណ្ឋានតោ ខុទ្ទកោ, តស្មា បាទឃដកប្បមាណន្តិ តុម្ពមត្តំ. សោណ្ឌិអាវាដេតិ ខុទ្ទកសោណ្ឌិយោ ចេវ ខុទ្ទកអាវាដេ ច.

ឯតំ ភោជនន្តិ យថាវុត្តំ និរុទកបាយសភោជនំ. កេចិ សញ្ជានន្តិ យេ ថេរា វុឌ្ឍតរា. កេចិ ន សញ្ជានន្តិ យេ នវា អចិរបព្ពជិតា.

ពុទ្ធានុពុទ្ធោតិ ពុទ្ធស្ស អនុពុទ្ធោ. ពាឡ្ហវីរិយោតិ ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ វសេន ចិរនិចិតវីរិយោ. តិណ្ណំ វិវេកានន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកានំ លាភីតិ យោជនា. ចតស្សោ វទតិ វង្គីសត្ថេរោ សយំបដិភានំ, ន សេសាភិញ្ញានំ អភាវតោតិ អាហ ‘‘ឥតរា’’តិអាទិ. បរិសា សន្និសីទិ និស្សទ្ទភាវេន តុណ្ហី អហោសីតិ អត្ថោ. អនុជានាបេសីតិ បឋមំ អត្តនា ញាតំ ឧបដ្ឋិតំ អត្តនោ បរិនិព្ពានកាលំ អនុ បច្ឆា សត្ថារំ ជានាបេសីតិ ឯវំ ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តន្តិ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ ឥសិបតនេ យំ ទស្សនំ, យំ វា ទុក្ករចរិយាយំ តុម្ហាកំ ឧបដ្ឋានំ អាទិតោ ទស្សនំ, តំ, ភន្តេ, បឋមទស្សនំ. ឱនតវិនតាតិ ហេដ្ឋា ឧបរិ ច ឱនតា វិនតា. កម្បេត្វាតិ ថោកំ ចាលេត្វា ទស្សនត្ថំ ឯកនិន្នាទោ តេសំ ហត្ថិនាគានញ្ចេវ នាគយក្ខកុម្ភណ្ឌានំ ទេវតានញ្ច សទ្ទេន. ព្រហ្មានោ ទេវានំ អទំសូតិ សម្ពន្ធោ.

សជ្ឈាយមកំសុ បសាទនីយេសុ បសាទវសេន សន្និបតិតបរិសាយ បសាទជននត្ថំ ភគវតិ និក្ខមិត្វាតិ ភគវតិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា. ធរតិយេវាតិ អទុដ្ឋតំ បត្វា តិដ្ឋតេវ.

កោណ្ឌញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

២១៨. បច្ចវេក្ខតីតិ តេសំ អរិយានំ ចិត្តំ អត្តនោ ញាណចក្ខុនា បតិ អវេក្ខតិ បច្ចវេក្ខតិ. បព្ពតស្សាតិ ឥសិគិលិបព្ពតស្ស. ទុក្ខបារំ គតន្តិ វដ្ដទុក្ខស្ស បារំ បរិយន្តំ គតំ. សព្ពគុណសម្បន្នន្តិ សព្ពេហិ ពុទ្ធគុណេហិ ច សាវកគុណេហិ ច បរិបុណ្ណំ. អនេកាការសម្បន្នន្តិ រូបឃោសលូខធម្មប្បមាណិកានំ សត្តានំ តេហិ តេហិ អាការេហិ សព្ពេសញ្ច អនេកេហិ អនន្តាបរិមេយ្យេហិ បសីទិតព្ពាការេហិ សមន្នាគតំ. តេ បន អាការា យស្មា អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធគុណា ឯវ, តស្មា អាហ ‘‘អនេកេហិ គុណេហិ សមន្នាគត’’ន្តិ.

មោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. គគ្គរាសុត្តវណ្ណនា

២១៩. តេតិ តេ ទេវមនុស្សេ. ‘‘សរីរវណ្ណេនាតិ សរីរេ ឆវិវណ្ណេនា’’តិ វទន្តិ. សរីរវណ្ណេនាតិ វា ធម្មរូបកាយគុណេន. ‘‘យសសា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. វិគតមលោតិ អព្ភាមហិកាទីហិ វិគតូបក្កិលេសោ. ភាណុ វុច្ចតិ បភា, សាតិសយោ ភាណុ ឯតស្ស អត្ថីតិ ភាណុមា. សូរិយោតិ អាហ ‘‘អាទិច្ចោ វិយា’’តិ.

គគ្គរាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. វង្គីសសុត្តវណ្ណនា

២២០. សោ កិរ វិចរតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យថាយំ ទីបោ ជម្ពុទីបោតិ ជម្ពុនា បញ្ញាតោ, ឯវាហម្បិ តេន ជម្ពុនា បញ្ញាយិស្ស’’ន្តិ ជម្ពុសាខំ បរិហរិត្វា. វាទំ កត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វាទេ សចេ តេ បរាជយោ ហោតិ, ត្វំ មេ ទាសោ ហោហិ. សចេ មេ បរាជយោ, អហំ តេ ភរិយា’’តិ ឯវំ កតិកំ កត្វា. វាទេ ជយបរាជយានុភាវេនាតិ តថាបវត្តិតេ វាទេ បរិព្ពាជកស្ស ជយានុភាវេន ចេវ អត្តនោ បរាជយេន ច. វយំ អាគម្មាតិ សិប្បុគ្គហណវយំ អាគម្ម. វិជ្ជន្តិ មន្តំ.

និព្ពត្តគតិវិភាវនវសេន ឆវសីសភាវំ ទូសេតិ វិនាសេតីតិ ឆវទូសកំ សិប្បំ, តថាបវត្តំ មន្តបទំ. អត្តនោ អានុភាវេនាតិ និរយេ និព្ពត្តសត្តស្ស សីសំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ ពុទ្ធានុភាវេន អានេត្វា ទស្សេត្វា. ខីណាសវស្ស សីសន្តិ បរមប្បិច្ឆតាយ កញ្ចិបិ អជានាបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា បរិនិព្ពុតស្ស ខីណាសវស្ស ឆឌ្ឌិតំ សីសកដាហំ. ទស្សេសីតិ អត្តនោ អានុភាវេន អានេត្វា ទស្សេសិ.

‘‘តុម្ហេ, ភោ គោតម, ជានាថា’’តិ កាមំ វង្គីសោ និព្ពត្តដ្ឋានំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, ភគវា បន អនុបាទិសេសនិព្ពានំ សន្ធាយ ‘‘អាម, វង្គីស…បេ… គតិំ ជានាមី’’តិ អាហ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘និព្ពានំ អរហតោ គតី’’តិ. វង្គីសោ សយំ មន្តពលេន គតិបរិយាបន្នស្ស គតិំ ជានន្តោ ភគវន្តម្បិ ‘‘អយម្បិ តថា’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘មន្តេន ជានាសិ, ភោ គោតមា’’តិ អាហ. ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធញាណមេវ មន្តំ កត្វា ទីបេន្តោ ‘‘អាម, វង្គីស, ឯកេន មន្តេនេវ ជានាមី’’តិ អាហ. មុធា ឯវ ទាតព្ពន្តិ អមូលិកោ. អនន្តរហិតាយ ភូមិយា សយនំ ថណ្ឌិលសេយ្យា. អាទិ-សទ្ទេន សាយតតិយំ ឧទកោរោហណភូមិហរណាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សោ តំ…បេ… អរហត្តំ បាបុណីតិ ឥមិនា វង្គីសត្ថេរោ បព្ពជិត្វា ន ចិរស្សេវ សុខាយ បដិបទាយ អរហត្តំ បត្តោ វិយ ទិស្សតិ, ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, អាយតិំ ថេរោ បព្ពជិត្វា សមថវិបស្សនាសុ កម្មំ អារភិត្វាបិ ទុក្ខាយ បដិបទាយ តាទិសំ កាលំ វីតិនាមេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេនាហ –

‘‘និក្ខន្តំ វត មំ សន្តំ, អគារស្មានគារិយំ;

វិតក្កា ឧបធាវន្តិ, បគព្ភា កណ្ហតោ ឥមេ’’. (សំ. និ. ១.២០៩; ថេរគា. ១២១៨);

អាយស្មតោ វង្គីសស្ស អនភិរតិ ឧប្បន្នា ហោតិ, រាគោ ចិត្តំ អនុទ្ធំសេតិ, ‘‘កាមរាគេន ឌយ្ហាមិ, ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតី’’តិអាទិ (ថេរគា. ១២៣២).

វិមុត្តិសុខន្តិ សព្ពសោ កិលេសវិមុត្តិយំ និព្ពានេ ច ឧប្បន្នំ សម្បតិអរហត្តផលសុខំ បដិសំវេទេន្តោតិ យថាបរិច្ឆិន្នំ កាលំ បតិ សម្មទេវ វេទេន្តោ អនុភវន្តោ. កវិនា កតំ, តតោ វា អាគតំ, តស្ស វា ឥទន្តិ កាវេយំ, តទេវេត្ថ ‘‘កាវេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. យេ និយាមគតទ្ទសាតិ យេ ភិក្ខូ អរិយា ពុទ្ធានំ សាវកា ផលដ្ឋភាវេន និយាមគតា ចេវ មគ្គដ្ឋភាវេន និយាមទសា ច. និយាមោតិ ហិ សម្មត្តនិយាមោ អធិប្បេតោ. សុអាគមនន្តិ មម ឥមស្ស សត្ថុនោ សន្តិកេ អាគមនំ ឧបគមនំ, ឥមស្មិញ្ច ធម្មវិនយេ អាគមនំ បព្ពជនំ ឧបសម្បទា សុន្ទរំ អាគមនំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិអាទិ. អវុត្តម្បិ គាថាយ អត្ថតោ គហិតមេវ ថេរស្ស ឆឡភិញ្ញភាវតោ.

វង្គីសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

វង្គីសសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.