២. ទុតិយវគ្គោ

១. សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា

១៨២. បោរាណកត្តាតិ និព្ពត្តិត្វា ចិរកាលត្តា. ជាតត្តា ជនោ, តំ ឥតោ ជនេតោ, តស្មិំ. ខត្តិយោ សេដ្ឋោ លោកមរិយាទបរិបាលនាទិនា សម្មាបដិបត្តិយំ សត្តានំ និយោជនេន ពហុការត្តា. សោ ហិ បរេ តថា បដិបាទេន្តោ សយម្បិ តត្ថ បតិដ្ឋិតោយេវ ហោតីតិ សេដ្ឋោ វុត្តោ. បដិបក្ខវិជ្ឈនដ្ឋេន បុព្ពេនិវាសាទីនំ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជាតិ. សទ្ធាហិរោត្តប្បពាហុសច្ចវីរិយសតិបញ្ញាតិ ឥមេ សត្ត សទ្ធម្មា. ចរន្តិ អគតបុព្ពំ ទិសំ ឯតេហីតិ ចរណានិ, សីលាទយោ បន្នរស ធម្មា.

សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. អប្បញ្ញត្តេ ឯវ សិក្ខាបទេ ឆេជ្ជគាមិកម្មស្ស កតត្តា សលិង្គេនេវ ច ឋិតត្តា ‘‘ទេវទត្តោ សាសនតោ បក្កន្តោ’’តិ ន វត្តព្ពោតិ អចិរបក្កន្តេតិ ឯត្ថ ‘‘សាសនតោ បក្កន្តេ’’តិ អវត្វា ‘‘វេឡុវនតោ គយាសីសំ គតេ’’តិ វុត្តំ. បកតត្តោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, ន អបកតត្តោតិ. វឡវាយាតិ វឡវាយ កុច្ឆិយំ ជាតំ.

ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ជនតន្តិ ជនានំ សមូហំ, ជនសញ្ចរណដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. មនុស្សានំ អនុបចារេតិ យត្តកេ កសនាទិកិច្ចំ ករោន្តានំ សញ្ចារោ ហោតិ, ឯត្តកំ អតិក្កមិត្វា អនុបចារេ. សំយោជនវិប្បមោក្ខាតិ សំយោជនវិមោក្ខហេតុ. វិវេករតិំ បវិវេកសុខជ្ឈានំ អលភន្តោ. ចិត្តានុរក្ខណត្ថន្តិ បុព្ពេ មំ មនុស្សា ‘‘អរញ្ញវាសេន បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ’’តិ មញ្ញិំសុ, ឥទានិ គាមន្តេ វសន្តំ ទិស្វា គណសង្គណិកាយ និវុដ្ឋោតិ អប្បសាទំ អាបជ្ជិស្សន្តិ. យទិបិ មេ ឥធ អភិរតិ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធេវ វសិស្សាមីតិ វិក្ខិត្តចិត្តេន ហុត្វា ន វសិតព្ពំ, កោ អត្ថោ ចិត្តវសំ គន្ត្វាតិ អធិប្បាយោ. សតិបដ្ឋានបរាយណោតិ សតិបដ្ឋានភាវនារតោ. ឯវំ ហិស្ស គណវាសោបិ បាសំសោ វិវេកវាសេន វិនា សមណកិច្ចស្ស អសិជ្ឈនតោ.

វដ្ដភយតោ បមុត្តោ អជ្ឈាសយវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

និសីទិ តត្ថ ភិក្ខូតិ ឥមិនា សត្តូបលទ្ធិយា អនិស្សិតត្តា យថារុចិយា តេសំ និសជ្ជំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ.

ឥមិនា ច ឥមិនា ច អាការេន ជាតន្តិ ន អនុស្សវទស្សនមេតំ, ន អនុស្សវគ្គហណំ. តក្កហេតុ នយហេតុ វា ន វទាមីតិ យោជនា. បិដកំ គន្ថោ សម្បទីយតិ ឯតស្សាតិ បិដកសម្បទានំ, គន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនតោ តេន បិដកស្ស ឧគ្គណ្ហនកភាវេន, កេនចិ គន្ថានុសារេន ឯវំ ន វទាមីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មស្ស សេដ្ឋស្ស ធម្មស្ស ចរិយំ វាចសិកំ បវត្តតីតិ ព្រហ្មចរិយំ, ធម្មទេសនា. ភាវិតេន មរណស្ស សព្ពសោ ភាគេន វិប្បហានេន មរណបរិច្ចាគីនំ. តេ ច ខីណជាតិកាតិ អាហ ‘‘ខីណាសវាន’’ន្តិ.

ទសធា ទសាតិ ទសក្ខត្តុំ ទស. អញ្ញន្តិ បញ្ចសតាធិកសហស្សតោ អញ្ញំ. បុញ្ញភាគិនោតិ វិវដ្ដនិស្សិតបុញ្ញស្ស ភាគិនោ តស្សា ទេសនាយ ឯត្តកា សត្តា ជាតាតិ គណេតុំ អហំ ន សក្កោមីតិ ទស្សេតិ. ព្រហ្មធម្មទេសនន្តិ ព្រហ្មុនា វុត្តំ អាហ.

អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. អភិភូ សម្ភវោតិ តេសំ ទ្វិន្នំ មហាថេរានំ នាមានិ. តេសំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតេ ទ្វេ តស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកាតិ ទស្សេតិ. អវជ្ឈាយន្តីតិ ហេដ្ឋា កត្វា ចិន្តេន្តិ. ខិយ្យន្តិ តំ លាមកតោ ចិន្តេតព្ពតំ បាបេន្តិ បាបកតំ ករោន្តិ. វិត្ថារយន្តាតិ តមេវ លាមកតោ ចិន្តេតព្ពតំ វេបុល្លំ បាបេន្តា. សព្ពេ បាសណ្ឌា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ សិទ្ធន្តេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ បដិលាភេ បដិលទ្ធអត្ថេ បុរិសការំ វណ្ណយន្តីតិ យោជនា.

អារម្ភវីរិយន្តិ មច្ចុសេនាសង្ខាតកិលេសធុននេ អារម្ភវីរិយំ, យា ‘‘អារម្ភធាតូ’’តិ វុច្ចតិ. និក្កមវីរិយន្តិ កោសជ្ជបដិបក្ខភូតំ វីរិយំ, យា ‘‘និក្កមធាតូ’’តិ វុច្ចតិ. បយោគំ ករោថាតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរំ ភាវនាភិយោគំ បវត្តេថាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរក្កមថា’’តិ. កិលេសសេនា នាម រាគាទិកិលេសសមូហោ, សោ មរណបច្ចយភាវតោ ‘‘មច្ចុនោ សេនា’’តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ (ម. និ. ៣.២៧២, ២៧៥, ២៧៦). ខន្ធានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ ជាតិ, តទញ្ញំ បន តេសំ បដិបាដិ បវត្តំ សំសារោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ជាតិញ្ច សំសារញ្ចា’’តិ. យស្មា ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិអាទីសុ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នខន្ធប្បវត្តិ ‘‘ជាតី’’តិ វុច្ចតិ, សា ឯវ យាវ បរិនិព្ពានា អបរាបរំ បវត្តមានោ សំសារោ ‘‘ឥតោ ចិតោ សំសរណ’’ន្តិ កត្វា, តស្មា អាហ ‘‘ជាតិសង្ខាតំ វា សំសារ’’ន្តិ. បរិច្ឆេទន្តិ បរិយោសានំ. ឱភាសំ ផរីតិ សម្ពន្ធោ. អាលោកដ្ឋានេតិ អត្តនា កតអាលោកដ្ឋានេ. អាលោកកិច្ចំ នត្ថីតិ អន្ធការដ្ឋានេ អាលោកទស្សនំ វិយ អាលោកដ្ឋានេ អាលោកទស្សនកិច្ចំ នត្ថិ. តស្មា តេសំ សត្តានំ ‘‘កិំ អាលោកោ អយំ, កស្ស នុ ខោ អយំ អាលោកោ’’តិ? វិចិនន្តានំ ចិន្តេន្តានំ. សព្ពេតិ សហស្សិលោកធាតុយំ សព្ពេ ទេវមនុស្សា. ឱសដាយ បរិសាយាតិ ធម្មស្សវនត្ថំ សព្ពោសដាយ បរិចិតបរិច្ឆិន្នាយ បរិសាយ. សទ្ទំ សុណិំសូតិ ន កេវលំ សទ្ទមេវ សុណិំសុ, អថ ខោ អត្ថោបីតិ យថាធិប្បេតោ តេសំ បកតិសវនុបចារេ វិយ បាកដោ អហោសិ, តិសហស្សិលោកធាតុំ វិញ្ញាបេសីតិ.

អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ឯវំ តំ កុសិនារាយ ហោតីតិ យថា អនុរោធបុរស្ស ថូបារាមោ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ, ឯវំ តំ ឧយ្យានំ កុសិនារាយ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ ហោតិ. តស្មាតិ យស្មា នគរំ បវិសិតុកាមា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ឧបវត្តនន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា. តន្តិ សាលបន្តិភាវេន ឋិតំ សាលវនំ. អន្តរេនាតិ វេមជ្ឈេ. អប្បមជ្ជនំ អប្បមាទោ, សោ បន អត្ថតោ ញាណូបសំហិតា សតិ. យស្មា តត្ថ សតិយា ព្យាបារោ សាតិសយោ, តស្មា ‘‘សតិអវិប្បវាសេនា’’តិ វុត្តំ. អប្បមាទបទេយេវ បក្ខិបិត្វា អភាសិ អត្ថតោ តស្ស សកលស្ស ពុទ្ធវចនស្ស សង្គណ្ហនតោ.

ឈានាទីសុ ចិត្តេ ច បរមុក្កំសគតវសីភាវតាយ ‘‘ឯត្តកេ កាលេ ឯត្តកា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ បរិនិព្ពានបរិកម្មន្តិ អធិប្បេតំ. ថេរោតិ អនុរុទ្ធត្ថេរោ.

អយម្បិ ចាតិ យថាវុត្តបញ្ចសដ្ឋិយា ឈានានំ សមាបន្នកថាបិ សង្ខេបកថា ឯវ. កស្មា? យស្មា ភគវា តទា ទេវសិកំ វឡញ្ជនសមាបត្តិយោ សព្ពាបិ អបរិហាបេត្វា សមាបជ្ជិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពានបុរំ បវិសន្តោ’’តិអាទិមាហ. ចតុវីសតិ…បេ… បវិសិត្វាតិ ឯត្ថ កេចិ តាវ អាហុ ‘‘ភគវា ទេវសិកំ ទ្វាទសកោដិសតសហស្សក្ខត្តុំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, ទ្វាទសកោដិសតសហស្សក្ខត្តុមេវ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តស្មា តទាបិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘តថាគតំ, ភិក្ខវេ, អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទ្វេ វិតក្កា ពហុលំ សមុទាចរន្តិ ខេមោ ច វិតក្កោ បវិវេកោ ច វិតក្កោ’តិ (ឥតិវុ. ៣៨). ខេមោ ហិ វិតក្កោ ភគវតោ មហាករុណាសមាបត្តិំ បូរេត្វា ឋិតោ, បវិវេកវិតក្កោ អរហត្តផលសមាបត្តិំ. ពុទ្ធានំ ហិ ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ មត្ថកប្បត្តោ សមាបត្តីសុ វសីភាវោ, តស្មា សមាបជ្ជនវុដ្ឋានានិ កតិបយចិត្តក្ខណេហេវ ឥជ្ឈន្តិ. បញ្ច រូបាវចរសមាបត្តិយោ ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ អប្បមញ្ញាសមាបត្តិយា សទ្ធិំ និរោធសមាបត្តិ អរហត្តផលសមាបត្តិ ចាតិ ទ្វាទសេតា សមាបត្តិយោ ភគវា បច្ចេកំ ទិវសេ ទិវសេ កោដិសតសហស្សក្ខត្តុំ បុរេភត្តំ សមាបជ្ជតិ, តថា បច្ឆាភត្តន្តិ ឯវំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ វឡញ្ជនកកសិណសមាបត្តិយោ’’តិ.

អបរេ បនាហុ ‘‘យំ តំ ភគវតា អភិសម្ពោធិទិវសេ បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទង្គមុខេន បដិលោមនយេន ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ ញាណំ ឱតារេត្វា អនុបទធម្មវិបស្សនំ អារភន្តេន យថា នាម បុរិសោ សុវិទុគ្គំ មហាគហនំ មហាវនំ ឆិន្ទន្តោ អន្តរន្តរា និសានសិលាយំ ផរសុំ និសិតំ ករោតិ, ឯវមេវំ និសានសិលាសទិសិយោ សមាបត្តិយោ អន្តរន្តរា សមាបជ្ជិត្វា ញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវំ សម្បាទេតុំ អនុលោមបដិលោមតោ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ លក្ខកោដិសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន សម្មសនញាណំ បវត្តេតិ, តទនុសារេន ភគវា ពុទ្ធភូតោបិ អនុលោមបដិលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទង្គមុខេន វិបស្សនាវសេន ទិវសេ ទិវសេ លក្ខកោដិផលសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ បវិសិត្វា’’’តិ.

ឥមានិ ទ្វេបិ សមនន្តរានេវ បច្ចវេក្ខណាយបិ យេភុយ្យេន នានន្តរិយកតាយ ឈានបក្ខិកភាវតោ. យស្មា សព្ពបច្ឆិមំ ភវង្គចិត្តំ តតោ តតោ ចវនតោ ‘‘ចុតី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ន កេវលំ អយមេវ ភគវា, អថ ខោ សព្ពេបិ សត្តា ភវង្គចិត្តេនេវ ចវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចេនាតិ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នេន ចុតិចិត្តេន កាលំ កាលកិរិយំ ករោន្តិ បាបុណន្តិ, កាលគមនតោ វា ករោន្តិ បេច្ចាតិ.

បដិភាគបុគ្គលវិរហិតោ សីលាទិគុណេហិ អសទិសតាយ សទិសបុគ្គលរហិតោ. សង្ខារា វូបសម្មន្តិ ឯត្ថាតិ វូបសមោតិ ឯវំ សង្ខាតំ ញាតំ កថិតំ និព្ពានមេវ សុខន្តិ. លោមហំសនកោតិ លោមានំ ហដ្ឋភាវាបាទនោ. ភិំសនកោតិ អវីតរាគានំ ភយជនកោ អាសិ អហោសិ. សព្ពាការវរគុណូបេតេតិ សព្ពេហិ អាការវរេហិ ឧត្តមការណេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតេ. អសង្កុដិតេនាតិ អកុដិតេន វិប្ផារិកាភាវតោ. សុវិកសិតេនេវាតិ បីតិសោមនស្សយោគតោ សុដ្ឋុ វិកសិតេន. វេទនំ អធិវាសេសិ សភាវសមុទយាទិតោ សុដ្ឋុ បញ្ញាតត្តា. អនាវរណវិមោក្ខោ សព្ពសោ និព្ពិទភាវោ. តេនាហ ‘‘អបញ្ញត្តិភាវូបគមោ’’តិ. បជ្ជោតនិព្ពានសទិសោតិ បទីបស្ស និព្ពានសទិសោ តត្ថ វិលីយិត្វា អវដ្ឋានាភាវតោ.

បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រហ្មសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.