៦. ព្រហ្មសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. ព្រហ្មាយាចនសុត្តវណ្ណនា

១៧២. បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណហេតុកោ ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កោ ឧប្បជ្ជិ. អយំ បរិវិតក្កោ កស្មា ឧទបាទិ? កត្ថ ច ឧទបាទីតិ តំ សព្ពំ វិភាវេតុំ ‘‘សព្ពពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ អាចរិតោ ចេវ អាចរន្តេហិ ច សម្មទេវ អាចរិតោតិ អត្ថោ. ឯតេន អយំ បរិវិតក្កោ សព្ពពុទ្ធានំ បឋមាភិសម្ពោធិយំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ អយមេត្ថ ធម្មតាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ អដ្ឋមេ សត្តាហេតិ ឥទំ សត្តមសត្តាហតោ បរំ សត្តាហព្ភន្តរេ ឧប្បន្នត្តា វុត្តំ, ន បន ឥតរេសំ វិយ អដ្ឋមស្ស នាម សត្តាហស្ស បវត្តិតស្ស សព្ភាវា. សបច្ចគ្ឃេតិ មហគ្ឃេ. ‘‘បច្ចគ្ឃេ’’តិ វា បាឋោ, អភិនវេតិ អត្ថោ. សេលមយេតិ មុគ្គវណ្ណសិលាមយេ.

បដិវិទ្ធោតិ សយម្ភុញាណេន ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា បដិមុខំ និព្ពិជ្ឈនវសេន បត្តោ, យាថាវតោ អវពុទ្ធោតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ តព្ពិនិមុត្តស្ស បដិវិជ្ឈិតព្ពធម្មស្ស អភាវតោ. គម្ភីរោតិ មហាសមុទ្ទោ វិយ មកសតុណ្ឌសូចិយា អញ្ញត្រ សមុបចិតបរិបក្កញាណសម្ភារេហិ អញ្ញេសំ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តានបដិក្ខេបវចនមេត’’ន្តិ. យោ អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ, សោ ឱគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ សរូបតោ វិសេសតោ ច បស្សិតុំ ន សក្កាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរត្តាវ ទុទ្ទសោ’’តិ. ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពោតិ កិច្ឆេន កេនចិ កទាចិទេវ ទដ្ឋព្ពោ. យំ បន ទដ្ឋុមេវ ន សក្កា, តស្ស ឱគាហេត្វា អនុ អនុ ពុជ្ឈនកោ កទាចិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ទុទ្ទសត្តាវ ទុរនុពោធោ’’តិ. ទុក្ខេន អវពុជ្ឈិតព្ពោ អវពោធស្ស ទុក្ករភាវតោ. ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, កតមំ នុ ខោ ទុក្ករតរំ វា ទុរភិសម្ភវតរំ វា’’តិ (សំ. និ. ៥.១១១៥) សុត្តបទំ វត្តព្ពំ. សន្តារម្មណតាយ វា សន្តោ. និព្ពុតសព្ពបរិឡាហតាយ និព្ពុតោ. អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតោតិ វា បណីតោ. អតិត្តិករណដ្ឋេន អតប្បកោ សាទុរសភោជនំ វិយ. តត្ថ ច និរោធសច្ចំ សន្តំ អារម្មណន្តិ សន្តារម្មណំ, មគ្គសច្ចំ សន្តំ សន្តារម្មណញ្ចាតិ សន្តារម្មណំ, អនុបសន្តសភាវានំ កិលេសានំ សង្ខារានញ្ច អភាវតោ សន្តោ. និព្ពុតសព្ពបរិឡាហត្តា និព្ពុតោ. សន្តបណីតភាវេនេវ តទត្ថាយ អសេចនកតាយ អតប្បកតា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘ឥទំ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឧត្តមញាណស្ស វិសយត្តា ន តក្កេន អវចរិតព្ពោ. តតោ ឯវ និបុណញាណគោចរតាយ សណ្ហសុខុមសភាវត្តា ច និបុណោ. ពាលានំ អវិសយត្តា យថាវុត្តេហិ បណ្ឌិតេហិ ឯវ វេទិតព្ពោតិ បណ្ឌិតវេទនីយោ. អាលីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវីយន្តីតិ អាលយា, បញ្ច កាមគុណា. អាលយន្តិ អល្លីយន្តិ អភិរមណវសេន សេវន្តីតិ អាលយា, តណ្ហាវិចរិតានិ. រមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ កីឡន្តិ លឡន្តិ. អាលយរតាតិ អាលយនិរតា.

ឋានំ សន្ធាយាតិ ឋានសទ្ទំ សន្ធាយ, អត្ថកោ បន ឋានន្តិ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ឯវ អធិប្បេតោ. តិដ្ឋតិ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ហិ ឋានំ, សង្ខារាទីនំ បច្ចយភូតា អវិជ្ជាទយោ. ឥមេសំ សង្ខារាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, អវិជ្ជាទយោ. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា យថា ‘‘ទេវោ ឯវ ទេវតា’’. ឥទប្បច្ចយានំ វា អវិជ្ជាទីនំ អត្តនោ ផលំ បតិ បច្ចយភាវោ ឧប្បាទនសមត្ថតា ឥទប្បច្ចយតា. តេន បរមត្ថបច្ចយលក្ខណោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ផលំ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បទទ្វយេនបិ ធម្មានំ បច្ចយដ្ឋោ ឯវ វិភាវិតោ. តេនាហ ‘‘សង្ខារាទិបច្ចយានំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. សង្ខារាទីនំ បច្ចយា សង្ខារាទិបច្ចយា, អវិជ្ជាទយោ. តេសំ សង្ខារាទិបច្ចយានំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៥៧២-៥៧៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពន្តិ សព្ពសង្ខារសមថាទិអភិធេយ្យំ សព្ពំ អត្ថតោ និព្ពានមេវ. ឥទានិ អស្ស និព្ពានភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តន្តិ និព្ពានំ. អាគម្មាតិ បដិច្ច អរិយមគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយហេតុ. សម្មន្តីតិ បដិប្បស្សទ្ធិវូបសមវសេន សម្មន្តិ. តថា សន្តា ច សវិសេសំ ឧបសន្តា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វូបសម្មន្តី’’តិ. ឯតេន សព្ពេ សង្ខារា សម្មន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពសង្ខារសមថោ, និព្ពានន្តិ ទស្សេតិ. សព្ពសង្ខារវិសំយុត្តេ ហិ និព្ពានេ សព្ពសង្ខារវូបសមបរិយាយោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ ឯវ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធិ, ខន្ធាទយោ. បដិនិស្សដ្ឋាតិ សមុច្ឆេទវសេន បរិច្ចត្តា ហោន្តិ. សព្ពា តណ្ហាតិ អដ្ឋសតប្បភេទា សព្ពាបិ តណ្ហា. សព្ពេ កិលេសរាគាតិ កាមរាគរូបរាគាទិភេទា សព្ពេបិ កិលេសភូតា រាគា, សព្ពេបិ វា កិលេសា ឥធ ‘‘កិលេសរាគា’’តិ អធិប្បេតា, ន លោភវិសេសា ឯវ ចិត្តស្ស បរិឡាហភាវាបាទនតោ. យថាហ ‘‘រត្តម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ, ទុដ្ឋម្បិ ចិត្តំ វិបរិណតំ, មូឡ្ហម្បិ ចិត្តំ វិបរិណត’’ន្តិ (បារា. ២៧១). វិរជ្ជន្តីតិ បលុជ្ជន្តិ វិក្ខម្ភនតោ សព្ពសោ តេន វិសំយុត្តភាវតោ. សព្ពំ ទុក្ខន្តិ ជរាមរណាទិភេទំ សព្ពំ វដ្ដទុក្ខំ. ភវេន ភវន្តិ តេន តេន ភវេន ភវន្តរំ ភវនិកន្តិភាវេន សំសិព្ពតិ. ផលេន វា សទ្ធិំ កម្មំ សតណ្ហស្សេវ អាយតិំ បុនព្ភវភាវតោ. តតោ វានតោ និក្ខន្តំ តត្ថ តស្ស សព្ពសោ អភាវតោ. ចិរនិសជ្ជាចិរភាសនេហិ បិដ្ឋិអាគិលាយនតាលុគលសោសាទិវសេន កាយកិលមថោ ចេវ កាយវិហេសា ច វេទិតព្ពា. សា ច ខោ ទេសនាយ អត្ថមជានន្តានំ អបដិបជ្ជន្តានញ្ច វសេន, ជានន្តានំ បន បដិបជ្ជន្តានញ្ច ទេសនាយ កាយបរិស្សមោបិ សត្ថុ អបរិស្សមោយេវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសី’’តិ (ឧទា. ១០). តេនេវាហ – ‘‘យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្សា’’តិ. ឧភយន្តិ ចិត្តកិលមថោ ចិត្តវិហេសា ចាតិ ឧភយម្បេតំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ ពោធិមូលេ ឯវ សមុច្ឆិន្នត្តា. អនុព្រូហនំ សម្បិណ្ឌនំ. សោតិ អបិស្សូតិ និបាតោ. វុទ្ធិប្បត្តា វា អច្ឆរិយា អនច្ឆរិយា, វុទ្ធិអត្ថោបិ ហិ -ការោ ហោតិ យថា ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ. កប្បានំ សតសហស្សំ ចត្តារិ ច អសង្ខ្យេយ្យានិ សទេវកស្ស លោកស្ស ធម្មសំវិភាគករណត្ថមេវ បារមិយោ បូរេត្វា ឥទានិ សមធិគតធម្មរជ្ជស្ស តត្ថ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិទីបនតា គាថត្ថស្ស ច អច្ឆរិយតា តស្ស វុទ្ធិប្បត្តីតិ វេទិតព្ពំ. អត្ថទ្វារេន ហិ គាថានំ អនច្ឆរិយតា. គោចរា អហេសុន្តិ ឧបដ្ឋហិំសុ. ឧបដ្ឋានញ្ច វិតក្កេតព្ពតាវាតិ អាហ ‘‘បរិវិតក្កយិតព្ពតំ បាបុណិំសូ’’តិ.

យទិ សុខាបដិបទាវ, កថំ កិច្ឆតាតិ អាហ ‘‘បារមីបូរណកាលេ បនា’’តិអាទិ. ឯវមាទីនិ ទុប្បរិច្ចជានិ ទេន្តស្ស. ហ-ឥតិ វា ព្យត្តន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ‘‘ឯកំសត្ថេ’’តិ កេចិ. ហ ព្យត្តំ, ឯកំសេន វា អលំ និប្បយោជនំ ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតស្ស បកាសិតុំ ទេសិតុន្តិ យោជនា. ហលន្តិ វា អលន្តិ ឥមិនា សមានត្ថបទំ ‘‘ហលន្តិ វទាមី’’តិអាទីសុ វិយ. រាគទោសផុដ្ឋេហីតិ ផុដ្ឋវិសេន វិយ សប្បេន រាគេន ទោសេន ច ផុដ្ឋេហិ អភិភូតេហិ. រាគទោសានុគតេហីតិ រាគទោសេហិ អនុពន្ធេហិ.

និច្ចាទីនន្តិ និច្ចាទីនំ ចតុន្នំ វិបល្លាសានំ. ឯវំគតន្តិ ឯវំ អនិច្ចន្តិអាទិនា អាការេន បវត្តំ ពុជ្ឈិតព្ពំ. កាមរាគរត្តា ច ភវរាគរត្តា ច នីវរណេហិ និវុតចិត្តតាយ ទិដ្ឋិរាគរត្តា វិបរីតាភិនិវេសេន ន ទក្ខន្តិ យាថាវតោ ធម្មំ ន បដិវិជ្ឈិស្សន្តិ. សភាវេនាតិ អវិបរីតសភាវេន. ឯវំ គាហាបេតុន្តិ អនិច្ចន្តិអាទិនា សភាវេន យាថាវតោ ធម្មំ ជានាបេតុំ. រាគទោសបរេតតាបិ នេសំ សម្មូឡ្ហភាវេនេវាតិ អាហ ‘‘តមោខន្ធេន អាវុដា’’តិ.

ធម្មទេសនាយ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិយា ការណំ វិភាវេតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិនា សយមេវ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ. អញ្ញាតវេសេនាតិ ឥមស្ស ភគវតោ សាវកភាវូបគមនេន អញ្ញាតវេសេន. ‘‘អញ្ញតរតាបសវេសេនា’’តិ កេចិ, សោ បនស្ស អរហត្តាធិគមនេនេវ វិគច្ឆេយ្យ. តិវិធំ ការណំ អប្បោស្សុក្កតាបត្តិយា បដិបក្ខស្ស ពលវភាវោ, ធម្មស្ស គម្ភីរតា, តត្ថ ច ភគវតោ សាតិសយំ គារវន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បដិបក្ខា នាម រាគាទយោ កិលេសា សម្មាបដិបត្តិយា អន្តរាយករត្តា. តេសំ ពលវភាវតោ ចិរបរិភាវនាយ សត្តសន្តានតោ ទុព្ពិសោធិយតាយ តេ សត្តេ មត្តហត្ថិនោ វិយ ទុព្ពលបុរិសំ អធិភវិត្វា អជ្ឈោត្ថរិត្វា អនយព្យសនំ អាបាទេន្តា អនេកសតយោជនាយាមវិត្ថារំ សុនិចិតំ ឃនសន្និវេសំ កណ្ដកទុគ្គម្បិ អធិសេន្តិ. ទូរបភេទទុច្ឆេជ្ជតាហិ ទុព្ពិសោធិយតំ បន ទស្សេតុំ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច អន្តោ អមដ្ឋតាយ កញ្ជិយបុណ្ណា លាពុ, ចិរបារិវាសិកតាយ តក្កភរិតា ចាដិ, ស្នេហតិន្តទុព្ពលភាវេន វសាបីតបិលោតិកា, តេលមិស្សិតតាយ អញ្ជនមក្ខិតហត្ថោ ទុព្ពិសោធនីយា វុត្តា. ហីនូបមា ចេតា រូបបពន្ធភាវតោ អចិរកាលិកត្តា ច មលីនតាយ, កិលេសសំកិលេសោ ឯវ បន ទុព្ពិសោធនីយតរោ អនាទិកាលិកត្តា អរូបនិស្សិតត្តា ច. តេនាហ ‘‘អតិសំកិលិដ្ឋា’’តិ.

យថា ច ទុព្ពិសោធនីយតរតាយ, ឯវំ គម្ភីរទុទ្ទសទុរនុពោធានម្បិ វុត្តឧបមា ហីនូបមាវ. គម្ភីរោបិ ធម្មោ បដិបក្ខវិធមនេន ញាណេន វិសទភាវំ អាបន្នេន សុបាកដោ ភវេយ្យ, បដិបក្ខវិធមនំ បន សម្មាបដិបត្តិបដិពទ្ធំ, សា សទ្ធម្មស្សវនាធីនា, តំ សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទាយត្តំ. សោ គរុដ្ឋានិយានំ អជ្ឈេសនហេតុកោតិ បណាលិកាយ សត្តានំ ធម្មសម្បដិបត្តិយា ព្រហ្មាយាចនានិមិត្តន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ.

ឧបក្កិលេសភូតំ អប្បំ រាគាទិរជំ ឯតស្សាតិ អប្បរជំ, អប្បរជំ អក្ខិ បញ្ញាចក្ខុ យេសំ តេ តំសភាវាតិ កត្វា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិអាទិមាហ. អប្បំ រាគាទិរជំ យេសំ តំសភាវា អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អស្សវនតាតិ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ វិយ ករណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘អស្សវនតាយា’’តិ. ទសបុញ្ញកិរិយវសេនាតិ ទានាទិទសវិធបុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ វសេន. តេនាហ ‘‘កតាធិការា’’តិអាទិ. បបញ្ចសូទនិយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨២) បន ‘‘ទ្វាទសបុញ្ញកិរិយវសេនា’’តិ វុត្តំ, តំ ទានាទីសុ សរណគមន-បរហិតបរិណាមនាទិបក្ខិបនវសេន វុត្តំ.

រាគាទិមលេន សមលេហិ បូរណាទីហិ ឆហិ សត្ថារេហិ សត្ថុបដិញ្ញេហិ កព្ពរចនាវសេន ចិន្តាកវិអាទិភាវេ ឋត្វា តក្កបរិយាហតំ វីមំសានុចរិតំ សយំបដិភានំ ចិន្តិតោ. តេ កិរ ពុទ្ធកោលាហលានុស្សវេន សញ្ជាតកុតូហលំ លោកំ វញ្ចេន្តា កោហញ្ញេ ឋត្វា សព្ពញ្ញុតំ បដិជានន្តា យំ កញ្ចិ អធម្មមេវ ‘‘ធម្មោ’’តិ ទីបេសុំ. តេនាហ ‘‘តេ ហិ បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា’’តិអាទិ. អបាបុរេតន្តិ ឯតំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ បិហិតំ និព្ពានមហាទ្វារំ អរិយមគ្គំ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថេន អបាបុរ វិវរ.

សេលោ បព្ពតោ ឧច្ចោ ហោតិ ថិរោ ច, ន បំសុបព្ពតោ មិស្សកបព្ពតោ ចាតិ អាហ ‘‘សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនី’’តិ. ធម្មមយំ បាសាទន្តិ លោកុត្តរធម្មមាហ. សោ ហិ សព្ពសោ បសាទាវហោ, សព្ពធម្មេ អតិក្កម្ម អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បាសាទសទិសោ ច. បញ្ញាបរិយាយោ វា ឥធ ធម្ម-សទ្ទោតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាមយ’’ន្តិ. សា ហិ អព្ភុគ្គតដ្ឋេន បាសាទោតិ អភិធម្មេ អាគតា. តថា ចាហ –

‘‘បញ្ញាបាសាទមារុយ្ហ, អសោកោ សោកិនិំ បជំ;

បព្ពតដ្ឋោវ ភូមដ្ឋេ, ធីរោ ពាលេ អវេក្ខតី’’តិ. (ធ. ប. ២៨);

យថា ហីតិអាទីសុ យថា ច បព្ពតេ ឋត្វា អន្ធការេ ហេដ្ឋា ឱលោកេន្តស្ស បុរិសស្ស ខេត្តកេទារបាឡិកុដិកាយោ តត្ថ សយិតមនុស្សា ច ន បញ្ញាយន្តិ អនុជ្ជលភាវតោ, កុដិកាសុ បន អគ្គិជាលា បញ្ញាយតិ សមុជ្ជលភាវតោ, ឯវំ ធម្មបាសាទមារុយ្ហ សត្តលោកំ ឱលោកយតោ ភគវតោ ញាណស្ស អាបាថំ នាគច្ឆន្តិ អកតកល្យាណា សត្តា, ញាណគ្គិនា អនុជ្ជលភាវតោ អនុឡារភាវតោ ច រត្តិំ ខិត្តា សរា វិយ ហោន្តិ, កតកល្យាណា បន ភព្ពបុគ្គលា ទូរេ ឋិតាបិ ភគវតោ អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ បរិបក្កញាណគ្គិតាយ សមុជ្ជលភាវតោ ឧឡារសន្តានតាយ ហិមវន្តបព្ពតោ វិយ ចាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

គរុដ្ឋានីយំ បយិរុបាសិត្វា គរុតរំ បយោជនំ ឧទ្ទិស្ស អភិបត្ថនា អជ្ឈេសនា, សាបិ អត្ថតោ យាចនាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អជ្ឈេសនន្តិ យាចន’’ន្តិ. បទេសវិសយំ ញាណទស្សនំ អហុត្វា ពុទ្ធានំយេវ អាវេណិកភាវតោ ឥទំ ញាណទ្វយំ ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ‘ពុទ្ធចក្ខូ’តិ នាម’’ន្តិ. តិណ្ណំ មគ្គ្គញាណានន្តិ ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ នាមំ ចតុសច្ចធម្មទស្សនមត្តភាវតោ. យតោ តានិ ញាណានិ វិជ្ជូបមភាវេន វុត្តានិ, អគ្គមគ្គញាណំ បន ញាណកិច្ចស្ស សិខាប្បត្តិយា ទស្សនមត្តំ ន ហោតីតិ ‘‘ធម្មចក្ខូ’’តិ ន វុច្ចតិ, យតោ តំ វជិរូបមភាវេន វុត្តំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អប្បរជក្ខជាតិកា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន. យស្មា មន្ទកិលេសា ‘‘អប្បរជក្ខា’’តិ វុត្តា, តស្មា ពហលកិលេសា ‘‘មហារជក្ខា’’តិ វេទិតព្ពា. បដិបក្ខវិធមនសមត្ថតាយ តិក្ខានិ សូរានិ វិសទានិ, វុត្តវិបរិយាយេន មុទូនិ. សទ្ធាទយោ អាការាតិ សទ្ទហនាទិប្បការេ វទតិ. សុន្ទរាតិ កល្យាណា. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘យេសំ អាសយាទយោ កោដ្ឋាសា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា’’តិ វុត្តំ, តំ ឥមាយ អត្ថវណ្ណនាយ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ការណំ នាម បច្ចយាការោ, សច្ចានិ វា. បរលោកន្តិ សម្បរាយំ. តំ ទុក្ខាវហំ វជ្ជំ វិយ ភយតោ បស្សិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘បរលោកញ្ចេវ វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តី’’តិ. សម្បត្តិភវតោ វា អញ្ញត្តា វិបត្តិភវោ បរលោកោតិ វុត្តំ ‘‘បរ…បេ… បស្សន្តី’’តិ.

អយំ បនេត្ថ បាឡីតិ ឯត្ថ ‘‘អប្បរជក្ខា’’តិ បទានំ អត្ថវិភាវនេ អយំ តស្ស តថាភាវសាធនបាឡិ. សទ្ធាទីនញ្ហិ វិមុត្តបរិបាចកធម្មានំ ពលវភាវោ តប្បដិបក្ខានំ បាបធម្មានំ ទុព្ពលភាវេ សតិ ហោតិ. តេសញ្ច ពលវភាវោ សទ្ធាទីនំ ទុព្ពលភាវេតិ វិមុត្តិបរិបាចកធម្មានំ សវិសេសំ អត្ថិតានត្ថិតាវសេន អប្បរជក្ខា មហារជក្ខាតិអាទយោ បាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១១១) វិភជិត្វា ទស្សិតា ‘‘សទ្ធោ បុគ្គលោ អប្បរជក្ខោ’’តិអាទិនា. ខន្ធាទយោ ឯវ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ សម្បត្តិភវភូតោ លោកោ សម្បត្តិភវលោកោ, សុគតិសង្ខាតោ ឧបបត្តិភវោ. សម្បត្តិ ភវតិ ឯតេនាតិ សម្បត្តិសម្ភវលោកោ, សុគតិសំវត្តនិយោ កម្មភវោ. ទុគ្គតិសង្ខាតឧបបត្តិភវ-ទុគ្គតិសំវត្តនិយកម្មភវា វិបត្តិភវលោក-វិបត្តិសម្ភវលោកា. បុន ឯកកទុកាទិវសេន លោកំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯកោ លោកោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អាហារាទយោ វិយ ហិ អាហារដ្ឋិតិកា សង្ខារា សព្ពេ លុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ. តត្ថ ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ យាយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ កថាយ សព្ពេសំ សង្ខារានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតា វុត្តា, តាយ សព្ពោ សង្ខារលោកោ ឯកោ ឯកវិធោ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ទ្វេ លោកាតិអាទីសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នាមគ្គហណេន ចេត្ថ និព្ពានស្ស អគ្គហណំ តស្ស អលោកសភាវត្តា.

ននុ ច ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ឯត្ថ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ មគ្គផលានម្បិ លោកតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បរិញ្ញេយ្យានំ ទុក្ខសច្ចធម្មានំ ឥធ ‘‘លោកោ’’តិ អធិប្បេតត្តា. អថ វា ន លុជ្ជតិ ន បលុជ្ជតីតិ យោ គហិតោ តថា ន ហោតិ, សោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. អនុរោធាទិវត្ថុភូតា លាភាទយោ អដ្ឋ លោកធម្មា. ទសាយតនានីតិ ទស រូបាយតនានិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. វិវដ្ដជ្ឈាសយស្ស អធិប្បេតត្តា តស្ស ច សព្ពំ តេភូមកកម្មំ គរហិតព្ពំ វជ្ជិតព្ពញ្ច ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេ អភិសង្ខារា វជ្ជា, សព្ពេ ភវគាមិកម្មា វជ្ជា’’តិ. អប្បរជក្ខតាទីសុ បញ្ចសុ ទុកេសុ ឯកេកស្មិំ ទស ទស កត្វា ‘‘បញ្ញាសាយ អាការេហិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ជានាតី’’តិ វុត្តំ. អថ វា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ ជានាតីតិ កត្វា តថា វុត្តំ. ឯត្ថ ច អប្បរជក្ខាទិភព្ពាទិវសេន អាវជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ តេ សត្តា បុញ្ជបុញ្ជាវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, ន ឯកេកា.

ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី. ឧប្បលគច្ឆោបិ ជលាសយោបិ ច. ឥធ បន ជលាសយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឧប្បលវនេ’’តិ. យានិ ហិ ឧទកស្ស អន្តោ និមុគ្គានេវ ហុត្វា បុសន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ. ទីបិតានីតិ អដ្ឋកថាយំ បកាសិតានិ, ឥធេវ វា ‘‘អញ្ញានិបី’’តិអាទិនា ទស្សិតានិ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ ឧគ្ឃដនំ នាម ញាណុគ្ឃដនំ, ញាណេន ឧគ្ឃដិតមត្តេនេវ ជានាតីតិ អត្ថោ. វិបញ្ចិតំ វិត្ថារិតមេវ អត្ថំ ជានាតីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ. និទ្ទេសាទីហិ ធម្មាភិសមយាយ នេតព្ពោតិ នេយ្យោ. បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, បជ្ជតេ ញាយតេតិ វា បទំ, តទត្ថោ. បទំ បរមំ ឯតស្ស, ន សច្ចាភិសម្ពោធោតិ បទបរមោ.

ឧទាហដវេលាយាតិ ឧទាហារេ ធម្មស្ស ឧទ្ទេសេ ឧទាហដមត្តេយេវ. ធម្មាភិសមយោតិ ចតុសច្ចធម្មស្ស ញាណេន សទ្ធិំ អភិសមយោ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា នយេន សំខិត្តេន មាតិកាយ ឋបិយមានាយ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា អរហត្តំ គណ្ហិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតីតិ សំខិត្តេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ បុគ្គលោ ‘‘វិបញ្ចិតញ្ញូ’’តិ វុច្ចតិ. ឧទ្ទេសតោតិ ឧទ្ទេសហេតុ. ឧទ្ទិសន្តស្ស ឧទ្ទិសាបេន្តស្ស វាតិ អត្ថោ. បរិបុច្ឆតោតិ អត្ថំ បរិបុច្ឆន្តស្ស. អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ អនុក្កមេន អរហត្តប្បត្តិ ហោតិ. ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតីតិ តេន អត្តភាវេន មគ្គំ វា ផលំ វា អន្តមសោ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ. អយំ វុច្ចតិ បទបរមោតិ អយំ បុគ្គលោ ឆព្ពិធំ ព្យញ្ជនបទំ ឆព្ពិធំ អត្ថបទន្តិ ឥទំ បទមេវ បរមំ អស្សាតិ បទបរមោតិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ.

វាសនា ហោតីតិ ទេសនា ផលវោហារេន វាសនា ហោតីតិ វុត្តា. ន ហិ កាចិ ពុទ្ធានំ ទេសនា និរត្ថកា. យេតិ យេ ទុវិធេ បុគ្គលេ. វិភង្គេ កម្មាវរណេនាតិ បញ្ចវិធេន អានន្តរិយកម្មេន. វិបាកាវរណេនាតិ អហេតុកបដិសន្ធិយា. យស្មា បន ទុហេតុកានម្បិ អរិយមគ្គបដិវេធោ នត្ថិ, តស្មា ទុហេតុកា បដិសន្ធិបិ វិបាកាវរណមេវាតិ វេទិតព្ពា. កិលេសាវរណេនាតិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា. អស្សទ្ធាតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធារហិតា. អច្ឆន្ទិកាតិ កត្តុកម្យតាឆន្ទរហិតា. ឧត្តរកុរុកា មនុស្សា អច្ឆន្ទិកដ្ឋានំ បវិដ្ឋា. ទុប្បញ្ញាតិ ភវង្គបញ្ញាយ បរិហីនា. ភវង្គបញ្ញាយ បន បរិបុណ្ណាយបិ យស្ស ភវង្គចលនំ លោកុត្តរស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ, សោបិ ទុប្បញ្ញោ ឯវ នាម. អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តន្តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តនិយាមសង្ខាតំ មគ្គំ ឱក្កមិតុំ អធិគន្តុំ អភព្ពា. ន កម្មាវរណេនាតិអាទីនិ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពានិ. រាគចរិតាទិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរមត្ថទីបនិយំ វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.៤៣) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

និព្ពានស្ស ទ្វារំ បវិសនមគ្គោ វិវរិត្វា ឋបិតោ មហាករុណូបនិស្សយេន សយម្ភុញាណេន អធិគតត្តា. សទ្ធំ បមុញ្ចន្តូតិ អត្តនោ សទ្ធំ ធម្មសម្បដិច្ឆនយោគ្យំ កត្វា វិស្សជ្ជេន្តុ, សទ្ទហនាការេន នំ ឧបដ្ឋបេន្តូតិ អត្ថោ. សុខេន អកិច្ឆេន បវត្តនីយតាយ សុប្បវត្តិតំ. ន ភាសិំ ន ភាសិស្សាមីតិ ចិន្តេសិំ.

សត្ថុ សន្តិកំ ឧបគតានំ ទេវានំ ព្រហ្មានញ្ច តស្ស បុរតោ អន្តរធានំ នាម អតិដ្ឋនន្តិ អាហ ‘‘សកដ្ឋានមេវ គតោ’’តិ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកោ ធម្មោ ឯវ វិនេយ្យសន្តានេ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. អថ វា ចក្កន្តិ អាណា. ធម្មន្តិ ទេសនា. អថ វា អត្ថធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ. ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ ‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តេតីតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មចរិយាយ បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០-៤១). បវត្តេសីតិ បដ្ឋបេសិ.

ព្រហ្មាយាចនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គារវសុត្តវណ្ណនា

១៧៣. អយំ វិតក្កោតិ អយំ ‘‘កិន្តាហំ វិហរេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តិតវិតក្កោ. អញ្ញស្មិន្តិ បរស្មិំ. អត្តា ន ហោតីតិ ហិ អញ្ញោ, បរោ. សោ បនេត្ថ ន យោ កោចិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ គរុដ្ឋានីយោ. តេនាហ ‘‘កញ្ចិ គរុដ្ឋានេ អដ្ឋបេត្វា’’តិ. បតិស្សវតិ គរុនោ ‘‘អាមា’’តិ សម្បដិច្ឆតីតិ បតិស្សោ, ន បតិស្សោតិ អប្បតិស្សោ. បតិស្សយរហិតោ គរុបស្សយរហិតោតិ អត្ថោ.

សទេវកេតិ អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ. សទេវកគ្គហណេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ សង្គហិតត្តា, សមារកគ្គហណេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេន. តត្ថ ហិ មារោ ជាតោ តន្និវាសី ច ហោតិ. សព្រហ្មកវចនេន ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ បច្ចាសត្តិញាយេនេវ. ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយា’’តិ សាសនស្ស បច្ចត្ថិកសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អបច្ចត្ថិកានំ អសមិតបាបានំ អពាហិតបាបានញ្ច សមណព្រាហ្មណានំ តេនេវ វចនេន គហិតត្តា. កាមំ ‘‘សទេវកេ’’តិអាទិវិសេសនានំ វសេន សត្តវិសយោ លោកសទ្ទោតិ វិញ្ញាយតិ តុល្យយោគវិសយត្តា តេសំ. ‘‘សលោមកោ សបក្ខកោ’’តិអាទីសុ បន អតុល្យយោគេបិ អយំ សមាសោ លព្ភតីតិ ព្យភិចារទស្សនតោ បជាគហណន្តិ បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ. ទេវភាវសាមញ្ញេន មារព្រហ្មេសុ គហិតេសុបិ ឥតរេហិ តេសំ លព្ភមានវិសេសទស្សនត្ថំ វិសុំ គហណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘មារោ នាមា’’តិអាទិមាហ. មារោ ព្រហ្មានម្បិ វិចក្ខុកម្មាយ បហោតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ. ឧបរីតិ ឧបរិភាវេ. ព្រហ្មាតិ ទសសហស្សិព្រហ្មានំ សន្ធាយាហ. តថា ចាហ ‘‘ទសហិ អង្គុលីហី’’តិអាទិ. ឥធ ទីឃនិកាយាទយោ វិយ ពាហិរកានម្បិ គន្ថនិកាយោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឯកនិកាយាទិវសេនា’’តិ.

វត្ថុវិជ្ជាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វិជ្ជាដ្ឋានានិ សង្គហិតានិ. យថាសកំ កម្មកិលេសេហិ បជាតត្តា និព្ពត្តត្តា បជា, សត្តនិកាយោ. តស្សា បជាយ. សទេវមនុស្សាយាតិ វា ឥមិនា សម្មុតិទេវគ្គហណំ តទវសិដ្ឋមនុស្សលោកគ្គហណញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកវសេន វុត្តានិ ‘‘លោកីយន្តិ ឯត្ថ កម្មកម្មផលានី’’តិ កត្វា, បជាវសេន ‘‘ហេតុបច្ចយេហិ បជាយតី’’តិ កត្វា. សីលសម្បន្នតរន្តិ ឯត្ថ បរិបុណ្ណសម្បន្នតា អធិប្បេតា ‘‘សម្បន្នំ សាលិកេទារ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៤.១) វិយ. តេនាហ ‘‘អធិកតរន្តិ អត្ថោ’’តិ. បរិបុណ្ណម្បិ ‘‘អធិកតរ’’ន្តិ វត្តព្ពតមរហតិ. សេសេសូតិ ‘‘សមាធិសម្បន្នតរ’’ន្តិអាទីសុ.

ការណន្តិអាទីសុ ការណន្តិ យុត្តិំ. អត្ថន្តិ អវិបរីតត្ថំ. វុឌ្ឍិន្តិ អភិវុឌ្ឍិនិមិត្តំ.

ឥមិនា វចនេនាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនន្តរំ វុត្តវចនេន. ន កេវលំ ឥមិនាវ, សុត្តន្តរម្បិ អានេត្វា បដិពាហិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន មេ អាចរិយោ អត្ថី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សុមង្គលវិលាសិនិយា ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៦២) វុត្តមេវ. សរន្តិ ករណេ ឯតំ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘សរន្តេនា’’តិ, សរន្តិ វា សរណហេតូតិ អត្ថោ.

គារវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ព្រហ្មទេវសុត្តវណ្ណនា

១៧៤. ឯកកោតិ វិវេកដ្ឋិតតាយ និស្សដោ. គណសង្គណិកាភាវោ តស្សានេន ទីបិតោ, កិលេសសង្គណិកាភាវោ បន ‘‘អប្បមត្តោ’’តិអាទីហិ បកាសិតោ. បេសិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ. សម្មទេវាតិ ញាយេនេវ. សោ បន យទិ អាគមនតោ បដ្ឋាយ លព្ភតិ, វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, អថ បដិបទារម្ភតោ បដ្ឋាយ លព្ភតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា តថា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អគ្គមគ្គាធិគមេន អសម្មោហបដិវេធស្ស សិខាប្បត្តត្តា មគ្គធម្មេសុ វិយ ផលធម្មេសុបិ សាតិសយោ អសម្មោហោតិ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សាមំ ជានិត្វា’’តិ. យថា ជាននា បនស្ស សច្ឆិករណំ អត្តបច្ចក្ខកិរិយាតិ ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខំ កត្វា’’តិ. តថា សច្ឆិកិរិយា ចស្ស វិបស្សនាបដិលាភោតិ ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិលភិត្វា’’តិ. ឯតេនាតិ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិវចនេន.

ជាតិ ខីណាតិ ឯត្ថ ជាតិសីសេន តព្ពិការវន្តោ ខន្ធា វុត្តា. បុព្ពេវ ខីណត្តាតិ មគ្គាធិគមនតោ បគេវ អតីតភាវេនេវ ខីណត្តា. តត្ថ អនាគតេសុ. វាយាមាភាវតោតិ អវិជ្ជមានត្តា. អនាគតភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា លេសេន វុត្តំ. ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តាតិ សំកិលិដ្ឋា ច មគ្គភាវនាតិ សិយាតិ វចនសេសោ. យថា អជាតផលតរុណរុក្ខមូលេ ឆិន្នេ អាយតិឧប្បជ្ជនារហានិ ផលានិ ឆេទនបច្ចយា អនុប្បជ្ជមានានិ នដ្ឋានិ នាម ហោន្តិ, ឯវមេវ ភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហា កិលេសា តប្បច្ចយា ជាតិ ច មគ្គភាវនាយ សតិ ន ឧប្បជ្ជមានា បហីនាតិ វុច្ចន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘មគ្គស្ស បនា’’តិអាទិនា. អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ញាណេន ខីណរាគវសេន.

សោឡសកិច្ចភាវាយាតិ សោឡសកិច្ចតាយ, សោឡសវិធស្ស វា កិច្ចស្ស ភាវាយ ឧប្បាទនាយ. បាឡិយំ សបទានន្តិ សបទានចារោ វុត្តោ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសេនាតិ អាហ ‘‘សបទានចារ’’ន្តិ. អនុក្កម្មាតិ អនតិក្កមិត្វា. អាហុតិបិណ្ឌន្តិ ជុហិតព្ពបិណ្ឌំ, ជុហនវសេន អគ្គិម្ហិ បក្ខិបិតព្ពបាយាសបិណ្ឌន្តិ អធិប្បាយោ. ភូតពលិកម្មន្តិ តថា បក្ខិបិត្វា ពលិកម្មករណំ. ហរិតុបលិត្តន្តិ អល្លគោមយេន កតបរិភណ្ឌំ. វនមាលបរិក្ខិត្តន្តិ មនោហរាហិ វនបុប្ផមាលាហិ បរិក្ខិត្តំ. ធូមកដច្ឆូតិ ធូមបានំ. សីលគន្ធន្តិ សីលំ បដិច្ច ឧប្បន្នកិត្តិគន្ធំ. ឃាយមានស្សាតិ ឧបគតំ គណ្ហន្តស្ស.

ឥមម្ហា ឋានាតិ ឥមស្មា មនុស្សានំ វសនដ្ឋានា, មហាបថវិតលតោតិ អធិប្បាយោ. សព្ពហេដ្ឋិមោតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជានំ វាសព្រហ្មលោកមាហ. ព្រហ្មបថោ នាម ចត្តារិ កុសលជ្ឈានានិ ព្រហ្មលោកមគ្គភាវតោ. ជីវិតបថោ នាម ជីវិតបវត្តិឧបាយភាវតោ. ‘‘ភុញ្ជតុ ភវំ មហាព្រហ្មា’’តិ វចនំ សន្ធាយាហ ‘‘កិំ ជប្បសី’’តិអាទិ. តិណពីជានីតិ សាលិតណ្ឌុលាទីនិ. គោយូសន្តិ ខីរំ ជិគុច្ឆន្តោ វទតិ. អយម្បិ អត្ថោ ‘‘នេតាទិសោ ព្រហ្មភក្ខោ’’តិ វទន្តេន ទីបិតោតិ.

អតិទេវបត្តោបិ បញ្ចខន្ធូបធីនំ អត្ថិតាយ កិលេសូបធិអាទីនំយេវ វិរហិតភាវោ គហិតោ. អញ្ញត្រ ហិ ភាវបច្ចយំ តទត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អតិទេវភាវំ បត្តោ’’តិ. យស្មា ព្រហ្មានោបិ ទេវគតិបរិយាបន្នត្តា ទេវា ឯវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អតិព្រហ្មភាវំ បត្តោ’’តិ.

អត្តានំ ភាវេត្វាតិ សីលាទីហិ គុណេហិ អត្តានំ វឌ្ឍេត្វា បរិព្រូហិត្វា ឋិតោ.

បុថុជ្ជនា តសា តណ្ហាមានទិដ្ឋិបរិត្តាសវសេន តាសនតោ. ខីណាសវា ថាវរា នាម សព្ពសោ គតីសុ សញ្ចរណាភាវតោ. តថា ហិ ចតុន្នំ សច្ចានំ សព្ពសោ អទិដ្ឋត្តា ភវទាយជ្ជស្ស តណ្ហាទាសព្យស្ស ភាវតោ ឯកច្ចាសុ គតីសុ សញ្ចរណសភាវតោ សេក្ខា ថាវរា ន ហោន្តិ. ភជមានាតិ ភជាបិយមានា. ថាវរបក្ខមេវ ភជន្តិ សព្ពសេដ្ឋបក្ខំ ឯកន្តបសដ្ឋំ ភជមានភាវំ ឧបាទាយ.

បហីនកិលេសោ ខីណាសវោ វិសេនោ. សុខំ អាយតិ សុខាយតិ, តស្ស ការកំ សុខាយតិកំ.

ព្រហ្មទេវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ពកព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៧៥. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ. សហ កាយេនាតិ សហ តេន ព្រហ្មត្តភាវេន. ព្រហ្មដ្ឋានន្តិ អត្តនោ ព្រហ្មវត្ថុំ. អនិច្ចំ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វទតិ អនិច្ចតាយ អត្តនោ អបញ្ញាយមានត្តា. ថិរន្តិ ទឡ្ហំ, វិនាសាភាវតោ សារភូតន្តិ អត្ថោ. ឧប្បាទវិបរិណាមាភាវតោ សទា វិជ្ជមានំ. កេវលន្តិ បរិបុណ្ណំ. តេនាហ ‘‘អខណ្ឌ’’ន្តិ. កេវលន្តិ វា ជាតិអាទីហិ អសម្មិស្សំ, វិរហិតន្តិ អធិប្បាយោ. ឧប្បាទាទីនំ អភាវតោ ឯវ អចវនធម្មំ. កោចិ ជាយនកោ…បេ… ឧបបជ្ជនកោ វា នត្ថិ និច្ចភាវតោ ឋានេន សទ្ធិំ តន្និវាសីនំ. និច្ចភាវញ្ហិ សោ បដិជានាតិ. តិស្សោ ឈានភូមិយោតិ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានភូមិយោ. ចតុត្ថជ្ឈានភូមិវិសេសា ហិ អសញ្ញសុទ្ធាវាសារុប្បភវា. និព្ពានន្តិ វា ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, ន បរិសមាបនត្ថោ, តស្មា ‘‘សព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘អសញ្ញ…បេ… ភវា’’តិ វុត្តំ សង្គណ្ហាតិ. បដិពាហតីតិ សន្តំយេវ សមានំ អជានន្តោវ ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខិបតិ. ឯកេ ឧត្តរវិហារវាសិនោ.

ហេដ្ឋូបបត្តិកោតិ ហេដ្ឋា ភូមីសុ ឧប្បន្នឧបបត្តិកោ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អនុប្បន្នេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ហេដ្ឋុបបត្តិកំ កត្វាតិ យថាឋិតភូមិតោ ហេដ្ឋា តតិយជ្ឈានភូមិយំ ឧបបត្តិឈានំ កត្វា, ន ឧបរិឈានស្ស វិយ បត្ថនាមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. បឋមកាលេតិ តស្មិំ ភវេ បឋមកាលេ. អញ្ញាសិ អាសន្នភាវតោ. ឧភយន្តិ តំ តំ អត្តនា កតកម្មញ្ចេវ និព្ពត្តដ្ឋានញ្ចាតិ ឧភយំ. បមុស្សិត្វា និព្ពត្តិំ អនុបធារេន្តោ.

អវិជ្ជាយ គតោតិ អវិជ្ជាយ សហ បវត្តោ. សហយោគេ ហិ ឥទំ ករណវចនំ. តេនាហ ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ. អញ្ញាណីតិ អវិទ្វា. បញ្ញាចក្ខុវិរហតោ អន្ធីភូតោ, អន្ធភាវំ អាបន្នោតិ អត្ថោ. អនាគតេ សទ្ទោ ហោតាយំ ‘‘វក្ខតី’’តិ យត្រសទ្ទបយោគេន, អត្ថោ បន វត្តមានកាលិកោ. តេនាហ ‘‘ភណតី’’តិ. តេនាហ ‘‘យត្រា’’តិអាទិ.

មគ្គចោរោតិ មគ្គបរិពុន្ធកចោរោ. សន្តជ្ជិយមានោតិ ‘‘អវិជ្ជាគតោ វត, ភោ, ពកោ ព្រហ្មា’’តិអាទិនា សន្តជ្ជិយមានោ. សតិំ លភិត្វាតិ តេនេវ សន្តជ្ជនេន យោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា បុរិមជាតិវិសយំ សតិំ លភិត្វា. និប្បីឡិតុកាមោតិ ឃំសេតុកាមោ ទោសំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘ឥទំ បស្ស យាវញ្ច តេ អបរទ្ធ’’ន្តិ. បុញ្ញកម្មាតិ បុញ្ញការិនោ. វេទេហិ ញាណេហិ គតត្តា បវត្តត្តា. អន្តិមា ព្រហ្មុបបត្តីតិ សព្ពបច្ឆិមា ព្រហ្មភាវប្បត្តិ. អស្មាភិជប្បន្តីតិ អស្មេ អភិជប្បន្តិ. អាយុវណ្ណាទិវសេន ព្រូហិតគុណត្តា ព្រហ្មា. អញ្ញេហិ មហន្តា ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា. អភិភូតិ តំ ព្រហ្មលោកំ ជេដ្ឋកភាវេន អភិភវិត្វា ឋិតោ. អនភិភូតោតិ អញ្ញេហិ ន អភិភូតោ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសវចនមេតំ. ទស្សនវសេន ទសោ, សព្ពំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ. វសវត្តីតិ សព្ពជនំ វសេ វត្តេតិ. ឥស្សរោតិ លោកេ ឥស្សរោ. កត្តា និម្មាតាតិ លោកស្ស កត្តា និម្មាតា. សេដ្ឋោ សជិតាតិ អយំ លោកស្ស ឧត្តមោ សំវិភជិតា ច. វសី បិតា ភូតភព្យានន្តិ អាចិណ្ណវសិត្តា វសី, អយំ បិតា ភូតានំ និព្ពត្តានំ ភព្យានំ សម្ភវេសីនន្តិ បត្ថេន្តិ វិកត្ថេន្តិ បិហេន្តិ មានេន្តិ.

ឯតន្តិ វិបរីតសញ្ញាវសេន ‘‘ឥទំ និច្ចំ ឥទំ ធុវំ ឥទំ សស្សត’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ ឯតំ អប្បំ បរិត្តកន្តិ តំ ភគវា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេតិ. តំ បន ‘‘ឯកស្មិំ កោសលកេ តិលវាហេ វស្សសតេ វស្សសតេ ឯកេកតិលុទ្ធារេ កយិរមានេ តិលានិ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, ន ត្វេវ អព្ពុទេ អាយូ’’តិ ឯវំ វុត្តោ អព្ពុទោ, តំវសេន វីសតិគុណំ និរព្ពុទោ, តេសំ និរព្ពុទានំ វសេន និរព្ពុទសតសហស្សំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន បទុមេ អាយុនោ វស្សគណនា ឥមស្មិំយេវ សំយុត្តេ បរតោ អាគមិស្សតិ. អនន្តទស្សីតិ អនន្តស្ស ញេយ្យស្ស អនវសេសតោ ទស្សី. វតសីលវត្តន្តិ សមាទានវសេន វតភូតំ ចារិត្តសីលវសេន សមាចិណ្ណត្តា សីលវត្តំ. តំ បន ឯកមេវាតិ អាហ ‘‘សីលមេវា’’តិ.

អបាយេសីតិ ឯត្ថ យទា សោ បិបាសិតេ មនុស្សេ បានីយំ បាយេសិ, តំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. បុព្ពេតិ បុរិមជាតិយំ. ឯស ព្រហ្មា ‘‘ជរាមរណស្ស អន្តំ ករិស្សាមី’’តិ អជ្ឈាសយវសេន ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ, សោ តត្ថ និព្ពានសញ្ញី អហោសិ. ឈានរតិយា វីតិនាមេតីតិ តទា តស្សា កិរិយាយ អវិច្ឆេទតោ បវត្តិំ ឧបាទាយ វត្តមានបយោគោ. រត្តន្ធការេ បុរតោ បុរតោ គច្ឆន្តស្ស សកដស្ស អនុស្សរណវសេន គច្ឆន្តានំ សកដានំ និវត្តនំ ហោតីតិ ‘‘សព្ពសកដានិ តថេវ និវត្តិត្វា’’តិ វុត្តំ.

កម្មសជ្ជាតិ យុទ្ធសជ្ជា. វិលោបន្តិ វិលុត្តភណ្ឌំ. ឯណិកូលស្មិន្តិ ឯត្ថ ‘‘បនិហតាយ និច្ចគង្គាយ នាម’’ន្តិ កេចិ. ‘‘ឯណិមិគពហុលតាយ សោ គង្គាយ តីរប្បទេសោ ឯណិកូលន្តិ វុត្ត’’ន្តិ អបរេ. គង្គេយ្យកោតិ គង្គាសន្និវាសី.

ពទ្ធចរោតិ បដិពទ្ធចរិយោ. តេនាហ ‘‘អន្តេវាសិកោ’’តិ. យស្មា ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ, តស្មា អញ្ញាសិ, ឥធ មយ្ហំ បមុដ្ឋញ្ច សព្ពំ ជានាសីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពំ ព្រហ្មលោកំ ឱភាសយន្តោ សព្ពម្បិមំ ព្រហ្មលោកំ ភគវា ឱភាសំ អភិភវិត្វា អនញ្ញសាធារណំ អត្តនោ ឱភាសំ ឱភាសេន្តោ តិដ្ឋតិ.

ពកព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៧៦. តេជោកសិណបរិកម្មំ កត្វាតិ ‘‘តេជោកសិណបរិកម្មជ្ឈានំ សមាបជ្ជិស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទោ ឯវេត្ថ តេជោកសិណបរិកម្មំ. ន ហិ ពុទ្ធានំ អញ្ញេសំ វិយ តត្ថ ឈានសមាបជ្ជនេន បរិកម្មបបញ្ចោ អត្ថិ សព្ពត្ថេវ ចិណ្ណវសីភាវស្ស បរមុក្កំសភាវប្បត្តត្តា. តស្ស កិរ ព្រហ្មុនោ ‘‘យថាហំ ឯវំ មហានុភាវោ អញ្ញោ នត្ថី’’តិ លទ្ធិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘នត្ថិ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, យោ ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ. ភគវា តស្ស តំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេតុំ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា តស្ស ឧបរិ អាកាសេ និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេជោធាតុំ…បេ… តថាគតំ ទិស្វា’’តិ. អដ្ឋិវេធំ វិយំ វិជ្ឈិតព្ពោ អដ្ឋិវេធី, យថា អដ្ឋិំ វិជ្ឈិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ, ឯវំ វិជ្ឈិតព្ពោតិ អត្ថោ. អយំ បន អដ្ឋិវេធី វិយ អដ្ឋិវេធី, យថា សោ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេតិ, ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពោតិ អត្ថោ. សេសានន្តិ មហាកស្សបមហាកប្បិនអនុរុទ្ធត្ថេរានំ.

អញ្ញព្រហ្មសរីរវិមានាលង្ការាទីនំ បភាតិ ព្រហ្មានំ សរីរប្បភា វិមានប្បភា អលង្ការវត្ថាទីនំ បភាតិ ឥមស្មិំ ព្រហ្មលោកេ ឥមា សព្ពា បភា អត្តនោ បភស្សរភាវេន អភិភវន្តំ. នត្ថិ មេ សាតិ ឥទានិ មេ សា ទិដ្ឋិ នត្ថិ, ‘‘នត្ថិ សោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា, យោ ឥធ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ អយំ លទ្ធិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘តត្រាស្ស…បេ… បហីនា’’តិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សមាគមេ. យថា តស្ស ព្រហ្មុនោ សព្ពសោ ទិដ្ឋិគតំ វិមុច្ចតិ ធម្មចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ មហន្តំ ធម្មទេសនំ ទេសេសិ.

‘‘អជ្ជាបិ តេ, អាវុសោ’’តិអាទិនា វុត្តេន តត្តកេនេវ. សរូបេន វុត្តាតិ បឋមេន បាទេន ចតស្សោ, ទុតិយេន ឯកន្តិ ឯវំ បញ្ច អភិញ្ញា សរូបេន វុត្តា. កស្មា ឯត្ថ ទិព្ពសោតំ នាគតន្តិ? អាហ ‘‘តាសំ វសេន អាគតមេវា’’តិ. យេន ឥមា លោកុត្តរា អភិញ្ញា អធិគតា, ន តស្ស ទិព្ពសោតសម្បាទនំ ភារិយំ បដិបក្ខវិគមេន សុខេនេវ ឥជ្ឈនតោ.

អញ្ញតរព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ព្រហ្មលោកសុត្តវណ្ណនា

១៧៧. បច្ចេកំ ទ្វារពាហន្តិ បច្ចេកំ ទ្វារពាហំ. បច្ចេក-សទ្ទោ ចេត្ថ អាវុត្តិវសេន វេទិតព្ពោ; ‘‘បច្ចេកំ បច្ចេក’’ន្តិ អាហ ‘‘ឯកេកោ ឯកេក’’ន្តិ. តេសុ ហិ ឯកោ បច្ចេកព្រហ្មា គន្ធកុដិយា ឯកទ្វារពាហំ និស្សាយ ឋិតោ, អបរោ អញ្ញំ. បច្ចេកព្រហ្មាតិ ច ឯកចារី ព្រហ្មា, ន បរិសចារី ព្រហ្មាតិ អត្ថោ. សមិទ្ធិ នាម សគ្គេ សុខុបករណេហិ, ព្រហ្មានញ្ច ឈានំ សុខុបករណន្តិ ឈានសុខេន សមិទ្ធោតិ. សម្បត្តិយា វេបុល្លប្បត្តតា ព្រហ្មានញ្ច អភិញ្ញាគុណេហិ វេបុល្លប្បត្តីតិ អាហ ‘‘ផីតោតិ អភិញ្ញាបុប្ផេហិ សុបុប្ផិតោ’’តិ. អសហន្តោតិ នសហន្តោ នរោចេន្តោ.

សតបទន្តិ សតសទ្ទោ. រូបវសេនាតិ រូបសទ្ទវសេន, រូបសទ្ទេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. តថា បន្តិវសេនាតិ ឯត្ថាបិ. ឯកច្ចេតិ ឯកេ មិគារី, តេសំ ព្យគ្ឃីនិសារូបកានំ បញ្ចសតានីតិ អត្ថោ. ‘‘កស្ស អញ្ញស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ វិមានសម្បត្តិយំ វិម្ហយក្ខិកោ អហង្ការវសេន វទតិ. រណន្តិ និន្ទន្តិ ឯតេហីតិ រណា, ទោសា. វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិការុប្បត្តិ រុប្បនំ រូបស្ស បវេធនន្តិ អាហ ‘‘សីតាទីហិ ច និច្ចំ បវេធិត’’ន្តិ. សុមេធោ សុន្ទរបញ្ញោ សោ សត្ថា រូបេ ន រមតិ, កិំ បន មន្ទបញ្ញោ រូបេ សរណញ្ច បវេធិតញ្ច អបស្សន្តោ រមសីតិ អធិប្បាយោ.

ព្រហ្មលោកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា

១៧៨. បមាណករានំ រាគាទីនំ អភាវតោ ខីណាសវោ រាគាទិវសេន ន សក្កា ឥមំ បមាតុន្តិ អប្បមេយ្យោ, អប្បមេយ្យានិ វា ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ វិជ្ឈិត្វា ឋិតត្តា បមិតំ បមេយ្យំ តស្ស កតោ បរិមេយ្យោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ខីណាសវោ…បេ… ទីបេតី’’តិ. តន្តិ ខីណាសវំ. បមេតុំ រន្ធគវេសី ហុត្វា វជ្ជតោ បរិច្ឆិន្ទិតុំ. យថាសភាវតោ តស្ស មិននេ និហីនបញ្ញតាយ អវកុជ្ជបញ្ញំ.

កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កតមោទកតិស្សសុត្តវណ្ណនា

១៧៩. កិំ កុសលគវេសិតាយ ‘‘កិំ កុសលំ អកុសល’’ន្តិអាទិនា កិន្តិ សុណាតិ ឯតាយាតិ កិស្ស វា វុច្ចតិ បញ្ញា.

កតមោទកតិស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. តុរូព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

១៨០. អាពាធោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាពាធិកោ. អនន្តរសុត្តេតិ អនាគតានន្តរេ សុត្តេ. វរាកោតិ អនុគ្គហវចនមេវ, ន និប្បរិយាយេន វុត្តវចនំ. បិយសីលាតិ ឥមិនា ឯតស្មិំ អត្ថេ និរុត្តិនយេន ‘‘បេសលា’’តិ បទសិទ្ធីតិ ទស្សេតិ. កពរក្ខីនីតិ ព្យាធិពលេន បរិភិន្នវណ្ណតាយ កពរភូតានិ អក្ខីនិ. យត្តកន្តិ យំ ត្វំ ភគវតោ វចនំ អញ្ញថា ករោសិ, តត្តកំ តយា អបរទ្ធំ, តស្ស បមាណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. យស្មា អនាគាមិនោ នាម កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា បហីនា ហោន្តិ, ត្វញ្ច ទិដ្ឋោ កាមច្ឆន្ទព្យាបាទវសេន ឥធាគតោ, តស្មា យាវ តេ ឥទំ អបរទ្ធន្តិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អទិដ្ឋិប្បត្តោតិ អប្បត្តទិដ្ឋិនិមិត្តោ. គិលវិសោ វិយ វិសំ គិលិត្វា ឋិតោ វិយ. កុឋារិសទិសា មូលបច្ឆិន្ទនដ្ឋេន. ឧត្តមត្ថេតិ អរហត្តេ. ខីណាសវោតិ វទតិ សុនក្ខត្តោ វិយ អចេលំ កោរក្ខត្តិយំ. យោ អគ្គសាវកោ វិយ បសំសិតព្ពោ ខីណាសវោ, តំ ‘‘ទុស្សីលោ អយ’’ន្តិ យោ វា វទតិ. សមកោវ វិបាកោតិ បសំសិយនិន្ទា វិជ្ជមានគុណបរិធំសនវសេន បវត្តា យាវ មហាសាវជ្ជតាយ កដុកតរវិបាកា, តាវ និន្ទិយបសំសាបិ មហាសាវជ្ជតាយ សមវិបាកា តត្ថ អវិជ្ជមានគុណសមារោបនេន អត្តនោ បរេសំ មិច្ឆាបដិបត្តិហេតុភាវតោ បសំសិយេន តស្ស សមភាវករណតោ ច. លោកេបិ ហិ អយំ បុរេ សមណគារយ្ហោ ហោតិ, បគេវ ទុប្បដិបន្នទុប្បដិបន្នោតិ សមំ ករោន្តីតិ.

សកេនាតិ អត្តនោ សាបតេយ្យេន. អយំ អប្បមត្តកោ អបរាធោ ទិដ្ឋធម្មិកត្តា សប្បតិការត្តា ច តស្ស. អយំ មហន្តតរោ កលិ កតូបចិតស្ស សម្បរាយិកត្តា អប្បតិការត្តា ច.

‘‘និរព្ពុទោ’’តិ គណនាវិសេសោ ឯកោតិ អាហ ‘‘និរព្ពុទគណនាយា’’តិ, សតសហស្សំ និរព្ពុទានន្តិ អត្ថោ. និរព្ពុទបរិគណនំ បន ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. យមរិយគរហី និរយំ ឧបេតីតិ ឯត្ថ យថាវុត្តំ អាយុប្បមាណំ បាកតិកេន អរិយូបវាទិនា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អគ្គសាវកានំ បន គុណមហន្តតាយ តតោបិ អតិវិយ មហន្តតរា ឯវា’’តិ វទន្តិ.

តុរូព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា

១៨១. ទ្វេ កោកាលិកនាមកា ភិក្ខូ, តតោ ឥធ អធិប្បេតំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេតុំ – ‘‘កោ អយំ កោកាលិកោ’’តិ? បុច្ឆា. សុត្តស្ស អដ្ឋុប្បត្តិំ ទស្សេតុំ – ‘‘កស្មា ច ឧបសង្កមី’’តិ? បុច្ឆា. អយំ កិរាតិអាទិ យថាក្កមំ តាសំ វិស្សជ្ជនំ. វិវេកវាសំ វសិតុកាមត្តា អប្បិច្ឆតាយ ច មា កស្សចិ…បេ… វសិំសុ.

បក្កមិស្សន្តីតិ អាឃាតំ ឧប្បាទេសិ អត្តនោ ឥច្ឆាវិឃាតនតោ. ថេរា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទយិំសុ បយុត្តវាចាយ អកតត្តា ថេរេហិ ច អទីបិតត្តា. បុព្ពេបិ…បេ… មញ្ញេតិ ឥមិនា ថេរានំ កោហញ្ញេ ឋិតភាវំ អាសង្កតិ អវណេ វណំ បស្សន្តោ វិយ, សុទ្ធេ អាទាសតលេ លេខំ ឧដ្ឋាបេន្តោ វិយ ច.

អបរជ្ឈិត្វាតិ ភគវតោ សម្មុខា ‘‘បាបភិក្ខូ ជាតា’’តិ វត្វា. អាហ ‘‘សទ្ធាយ អាករោ បសាទាវហោ’’តិ. បវត្តសទ្ធាយិកោ វាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘សទ្ធាតព្ពវចនោ’’តិ.

បីឡកា នាម ពាហិរតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋិំ ភិន្ទតិ, ឥមា បន បឋមំយេវ អដ្ឋិំ ភិន្ទិត្វា ឧគ្គតា. តរុណពេលុវមត្តិយោតិ តរុណពិល្លផលមត្តិយោ. វិសគិលិតោតិ ខិត្តបហរណោ. តញ្ច ពឡិសំ វិសសមញ្ញា លោកេ. ‘‘អារក្ខទេវតានំ សុត្វា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

មគធរដ្ឋេ សំវោហារតោ មាគធកោ បត្តោ, តេន. តិលសកដំ តិលវាហាឯតិ វុត្តោ. បច្ចិតព្ពដ្ឋានស្សាតិ និរយទុក្ខេន បច្ចិតព្ពបទេសស្ស. ឯតំ ‘‘អព្ពុទោ’’តិ នាមំ.

វស្សគណនាតិ ឯកតោ បដ្ឋាយ ទសគុណិតំ អព្ពុទអាយុម្ហិ, តតោ បរំ វីសតិគុណំ និរព្ពុទាទីសុ វស្សគណនា វេទិតព្ពា. សព្ពត្ថាតិ អពពាទីសុ បទុមបរិយោសានេសុ សព្ពេសុ និរយេសុ. ឯសេវ នយោតិ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស វីសតិគុណតំ អតិទិសតិ.

កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា

១៨២. បោរាណកត្តាតិ និព្ពត្តិត្វា ចិរកាលត្តា. ជាតត្តា ជនោ, តំ ឥតោ ជនេតោ, តស្មិំ. ខត្តិយោ សេដ្ឋោ លោកមរិយាទបរិបាលនាទិនា សម្មាបដិបត្តិយំ សត្តានំ និយោជនេន ពហុការត្តា. សោ ហិ បរេ តថា បដិបាទេន្តោ សយម្បិ តត្ថ បតិដ្ឋិតោយេវ ហោតីតិ សេដ្ឋោ វុត្តោ. បដិបក្ខវិជ្ឈនដ្ឋេន បុព្ពេនិវាសាទីនំ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជាតិ. សទ្ធាហិរោត្តប្បពាហុសច្ចវីរិយសតិបញ្ញាតិ ឥមេ សត្ត សទ្ធម្មា. ចរន្តិ អគតបុព្ពំ ទិសំ ឯតេហីតិ ចរណានិ, សីលាទយោ បន្នរស ធម្មា.

សនង្កុមារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា

១៨៣. អប្បញ្ញត្តេ ឯវ សិក្ខាបទេ ឆេជ្ជគាមិកម្មស្ស កតត្តា សលិង្គេនេវ ច ឋិតត្តា ‘‘ទេវទត្តោ សាសនតោ បក្កន្តោ’’តិ ន វត្តព្ពោតិ អចិរបក្កន្តេតិ ឯត្ថ ‘‘សាសនតោ បក្កន្តេ’’តិ អវត្វា ‘‘វេឡុវនតោ គយាសីសំ គតេ’’តិ វុត្តំ. បកតត្តោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, ន អបកតត្តោតិ. វឡវាយាតិ វឡវាយ កុច្ឆិយំ ជាតំ.

ទេវទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១៨៤. ជនតន្តិ ជនានំ សមូហំ, ជនសញ្ចរណដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. មនុស្សានំ អនុបចារេតិ យត្តកេ កសនាទិកិច្ចំ ករោន្តានំ សញ្ចារោ ហោតិ, ឯត្តកំ អតិក្កមិត្វា អនុបចារេ. សំយោជនវិប្បមោក្ខាតិ សំយោជនវិមោក្ខហេតុ. វិវេករតិំ បវិវេកសុខជ្ឈានំ អលភន្តោ. ចិត្តានុរក្ខណត្ថន្តិ បុព្ពេ មំ មនុស្សា ‘‘អរញ្ញវាសេន បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ’’តិ មញ្ញិំសុ, ឥទានិ គាមន្តេ វសន្តំ ទិស្វា គណសង្គណិកាយ និវុដ្ឋោតិ អប្បសាទំ អាបជ្ជិស្សន្តិ. យទិបិ មេ ឥធ អភិរតិ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធេវ វសិស្សាមីតិ វិក្ខិត្តចិត្តេន ហុត្វា ន វសិតព្ពំ, កោ អត្ថោ ចិត្តវសំ គន្ត្វាតិ អធិប្បាយោ. សតិបដ្ឋានបរាយណោតិ សតិបដ្ឋានភាវនារតោ. ឯវំ ហិស្ស គណវាសោបិ បាសំសោ វិវេកវាសេន វិនា សមណកិច្ចស្ស អសិជ្ឈនតោ.

វដ្ដភយតោ បមុត្តោ អជ្ឈាសយវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

និសីទិ តត្ថ ភិក្ខូតិ ឥមិនា សត្តូបលទ្ធិយា អនិស្សិតត្តា យថារុចិយា តេសំ និសជ្ជំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ.

ឥមិនា ច ឥមិនា ច អាការេន ជាតន្តិ ន អនុស្សវទស្សនមេតំ, ន អនុស្សវគ្គហណំ. តក្កហេតុ នយហេតុ វា ន វទាមីតិ យោជនា. បិដកំ គន្ថោ សម្បទីយតិ ឯតស្សាតិ បិដកសម្បទានំ, គន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនតោ តេន បិដកស្ស ឧគ្គណ្ហនកភាវេន, កេនចិ គន្ថានុសារេន ឯវំ ន វទាមីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មស្ស សេដ្ឋស្ស ធម្មស្ស ចរិយំ វាចសិកំ បវត្តតីតិ ព្រហ្មចរិយំ, ធម្មទេសនា. ភាវិតេន មរណស្ស សព្ពសោ ភាគេន វិប្បហានេន មរណបរិច្ចាគីនំ. តេ ច ខីណជាតិកាតិ អាហ ‘‘ខីណាសវាន’’ន្តិ.

ទសធា ទសាតិ ទសក្ខត្តុំ ទស. អញ្ញន្តិ បញ្ចសតាធិកសហស្សតោ អញ្ញំ. បុញ្ញភាគិនោតិ វិវដ្ដនិស្សិតបុញ្ញស្ស ភាគិនោ តស្សា ទេសនាយ ឯត្តកា សត្តា ជាតាតិ គណេតុំ អហំ ន សក្កោមីតិ ទស្សេតិ. ព្រហ្មធម្មទេសនន្តិ ព្រហ្មុនា វុត្តំ អាហ.

អន្ធកវិន្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. អភិភូ សម្ភវោតិ តេសំ ទ្វិន្នំ មហាថេរានំ នាមានិ. តេសំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯតេ ទ្វេ តស្ស ភគវតោ អគ្គសាវកាតិ ទស្សេតិ. អវជ្ឈាយន្តីតិ ហេដ្ឋា កត្វា ចិន្តេន្តិ. ខិយ្យន្តិ តំ លាមកតោ ចិន្តេតព្ពតំ បាបេន្តិ បាបកតំ ករោន្តិ. វិត្ថារយន្តាតិ តមេវ លាមកតោ ចិន្តេតព្ពតំ វេបុល្លំ បាបេន្តា. សព្ពេ បាសណ្ឌា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ សិទ្ធន្តេ សព្ពេ ទេវមនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ សមយេ បដិលាភេ បដិលទ្ធអត្ថេ បុរិសការំ វណ្ណយន្តីតិ យោជនា.

អារម្ភវីរិយន្តិ មច្ចុសេនាសង្ខាតកិលេសធុននេ អារម្ភវីរិយំ, យា ‘‘អារម្ភធាតូ’’តិ វុច្ចតិ. និក្កមវីរិយន្តិ កោសជ្ជបដិបក្ខភូតំ វីរិយំ, យា ‘‘និក្កមធាតូ’’តិ វុច្ចតិ. បយោគំ ករោថាតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរំ ភាវនាភិយោគំ បវត្តេថាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរក្កមថា’’តិ. កិលេសសេនា នាម រាគាទិកិលេសសមូហោ, សោ មរណបច្ចយភាវតោ ‘‘មច្ចុនោ សេនា’’តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ (ម. និ. ៣.២៧២, ២៧៥, ២៧៦). ខន្ធានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ ជាតិ, តទញ្ញំ បន តេសំ បដិបាដិ បវត្តំ សំសារោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ជាតិញ្ច សំសារញ្ចា’’តិ. យស្មា ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិអាទីសុ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នខន្ធប្បវត្តិ ‘‘ជាតី’’តិ វុច្ចតិ, សា ឯវ យាវ បរិនិព្ពានា អបរាបរំ បវត្តមានោ សំសារោ ‘‘ឥតោ ចិតោ សំសរណ’’ន្តិ កត្វា, តស្មា អាហ ‘‘ជាតិសង្ខាតំ វា សំសារ’’ន្តិ. បរិច្ឆេទន្តិ បរិយោសានំ. ឱភាសំ ផរីតិ សម្ពន្ធោ. អាលោកដ្ឋានេតិ អត្តនា កតអាលោកដ្ឋានេ. អាលោកកិច្ចំ នត្ថីតិ អន្ធការដ្ឋានេ អាលោកទស្សនំ វិយ អាលោកដ្ឋានេ អាលោកទស្សនកិច្ចំ នត្ថិ. តស្មា តេសំ សត្តានំ ‘‘កិំ អាលោកោ អយំ, កស្ស នុ ខោ អយំ អាលោកោ’’តិ? វិចិនន្តានំ ចិន្តេន្តានំ. សព្ពេតិ សហស្សិលោកធាតុយំ សព្ពេ ទេវមនុស្សា. ឱសដាយ បរិសាយាតិ ធម្មស្សវនត្ថំ សព្ពោសដាយ បរិចិតបរិច្ឆិន្នាយ បរិសាយ. សទ្ទំ សុណិំសូតិ ន កេវលំ សទ្ទមេវ សុណិំសុ, អថ ខោ អត្ថោបីតិ យថាធិប្បេតោ តេសំ បកតិសវនុបចារេ វិយ បាកដោ អហោសិ, តិសហស្សិលោកធាតុំ វិញ្ញាបេសីតិ.

អរុណវតីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា

១៨៦. ឯវំ តំ កុសិនារាយ ហោតីតិ យថា អនុរោធបុរស្ស ថូបារាមោ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ, ឯវំ តំ ឧយ្យានំ កុសិនារាយ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយំ ហោតិ. តស្មាតិ យស្មា នគរំ បវិសិតុកាមា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ឧបវត្តនន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា. តន្តិ សាលបន្តិភាវេន ឋិតំ សាលវនំ. អន្តរេនាតិ វេមជ្ឈេ. អប្បមជ្ជនំ អប្បមាទោ, សោ បន អត្ថតោ ញាណូបសំហិតា សតិ. យស្មា តត្ថ សតិយា ព្យាបារោ សាតិសយោ, តស្មា ‘‘សតិអវិប្បវាសេនា’’តិ វុត្តំ. អប្បមាទបទេយេវ បក្ខិបិត្វា អភាសិ អត្ថតោ តស្ស សកលស្ស ពុទ្ធវចនស្ស សង្គណ្ហនតោ.

ឈានាទីសុ ចិត្តេ ច បរមុក្កំសគតវសីភាវតាយ ‘‘ឯត្តកេ កាលេ ឯត្តកា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សាមី’’តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនំ បរិនិព្ពានបរិកម្មន្តិ អធិប្បេតំ. ថេរោតិ អនុរុទ្ធត្ថេរោ.

អយម្បិ ចាតិ យថាវុត្តបញ្ចសដ្ឋិយា ឈានានំ សមាបន្នកថាបិ សង្ខេបកថា ឯវ. កស្មា? យស្មា ភគវា តទា ទេវសិកំ វឡញ្ជនសមាបត្តិយោ សព្ពាបិ អបរិហាបេត្វា សមាបជ្ជិ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពានបុរំ បវិសន្តោ’’តិអាទិមាហ. ចតុវីសតិ…បេ… បវិសិត្វាតិ ឯត្ថ កេចិ តាវ អាហុ ‘‘ភគវា ទេវសិកំ ទ្វាទសកោដិសតសហស្សក្ខត្តុំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, ទ្វាទសកោដិសតសហស្សក្ខត្តុមេវ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តស្មា តទាបិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘តថាគតំ, ភិក្ខវេ, អរហន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទ្វេ វិតក្កា ពហុលំ សមុទាចរន្តិ ខេមោ ច វិតក្កោ បវិវេកោ ច វិតក្កោ’តិ (ឥតិវុ. ៣៨). ខេមោ ហិ វិតក្កោ ភគវតោ មហាករុណាសមាបត្តិំ បូរេត្វា ឋិតោ, បវិវេកវិតក្កោ អរហត្តផលសមាបត្តិំ. ពុទ្ធានំ ហិ ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ មត្ថកប្បត្តោ សមាបត្តីសុ វសីភាវោ, តស្មា សមាបជ្ជនវុដ្ឋានានិ កតិបយចិត្តក្ខណេហេវ ឥជ្ឈន្តិ. បញ្ច រូបាវចរសមាបត្តិយោ ចតស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ អប្បមញ្ញាសមាបត្តិយា សទ្ធិំ និរោធសមាបត្តិ អរហត្តផលសមាបត្តិ ចាតិ ទ្វាទសេតា សមាបត្តិយោ ភគវា បច្ចេកំ ទិវសេ ទិវសេ កោដិសតសហស្សក្ខត្តុំ បុរេភត្តំ សមាបជ្ជតិ, តថា បច្ឆាភត្តន្តិ ឯវំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ វឡញ្ជនកកសិណសមាបត្តិយោ’’តិ.

អបរេ បនាហុ ‘‘យំ តំ ភគវតា អភិសម្ពោធិទិវសេ បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទង្គមុខេន បដិលោមនយេន ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ ញាណំ ឱតារេត្វា អនុបទធម្មវិបស្សនំ អារភន្តេន យថា នាម បុរិសោ សុវិទុគ្គំ មហាគហនំ មហាវនំ ឆិន្ទន្តោ អន្តរន្តរា និសានសិលាយំ ផរសុំ និសិតំ ករោតិ, ឯវមេវំ និសានសិលាសទិសិយោ សមាបត្តិយោ អន្តរន្តរា សមាបជ្ជិត្វា ញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវំ សម្បាទេតុំ អនុលោមបដិលោមតោ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ លក្ខកោដិសមាបត្តិសមាបជ្ជនវសេន សម្មសនញាណំ បវត្តេតិ, តទនុសារេន ភគវា ពុទ្ធភូតោបិ អនុលោមបដិលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទង្គមុខេន វិបស្សនាវសេន ទិវសេ ទិវសេ លក្ខកោដិផលសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ បវិសិត្វា’’’តិ.

ឥមានិ ទ្វេបិ សមនន្តរានេវ បច្ចវេក្ខណាយបិ យេភុយ្យេន នានន្តរិយកតាយ ឈានបក្ខិកភាវតោ. យស្មា សព្ពបច្ឆិមំ ភវង្គចិត្តំ តតោ តតោ ចវនតោ ‘‘ចុតី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា ន កេវលំ អយមេវ ភគវា, អថ ខោ សព្ពេបិ សត្តា ភវង្គចិត្តេនេវ ចវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុក្ខសច្ចេនាតិ ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នេន ចុតិចិត្តេន កាលំ កាលកិរិយំ ករោន្តិ បាបុណន្តិ, កាលគមនតោ វា ករោន្តិ បេច្ចាតិ.

បដិភាគបុគ្គលវិរហិតោ សីលាទិគុណេហិ អសទិសតាយ សទិសបុគ្គលរហិតោ. សង្ខារា វូបសម្មន្តិ ឯត្ថាតិ វូបសមោតិ ឯវំ សង្ខាតំ ញាតំ កថិតំ និព្ពានមេវ សុខន្តិ. លោមហំសនកោតិ លោមានំ ហដ្ឋភាវាបាទនោ. ភិំសនកោតិ អវីតរាគានំ ភយជនកោ អាសិ អហោសិ. សព្ពាការវរគុណូបេតេតិ សព្ពេហិ អាការវរេហិ ឧត្តមការណេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតេ. អសង្កុដិតេនាតិ អកុដិតេន វិប្ផារិកាភាវតោ. សុវិកសិតេនេវាតិ បីតិសោមនស្សយោគតោ សុដ្ឋុ វិកសិតេន. វេទនំ អធិវាសេសិ សភាវសមុទយាទិតោ សុដ្ឋុ បញ្ញាតត្តា. អនាវរណវិមោក្ខោ សព្ពសោ និព្ពិទភាវោ. តេនាហ ‘‘អបញ្ញត្តិភាវូបគមោ’’តិ. បជ្ជោតនិព្ពានសទិសោតិ បទីបស្ស និព្ពានសទិសោ តត្ថ វិលីយិត្វា អវដ្ឋានាភាវតោ.

បរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ព្រហ្មសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.