២. ទុតិយវគ្គោ

១. បាសាណសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. បវិជ្ឈីតិ បព្ពតំ សព្ពតោ បវត្តេន្តោ តតោ តតោ និស្សជ្ជិ. សកលន្តិ សព្ពភាគវន្តំ, និស្សេសន្តិ អត្ថោ.

បាសាណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កិំនុសីហសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. វិចក្ខុកម្មាយាតិ វិចក្ខុភាវកាមតាយ. យថា សា ភគវតោ ទេសិយមានំ ធម្មំ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា ន បស្សិតុំ សក្កោតិ, ឯវំ កាតុំ កាមតាយ. តេនាហ ‘‘បរិសាយា’’តិអាទិ. វិនាសេតុំ ន សក្កោតិ ភេរវារម្មណេ ភាយនស្សេវ អភាវតោ. ទសពលប្បត្តាតិ ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតា.

កិំនុសីហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. មន្ទភាវេនាតិ ជឡភាវេន មោមូហភាវេនាតិ មហាមូឡ្ហតាយ. កព្ពករណេន មត្តោតិ កព្ពកិរិយាបសុតតាទិវសេន មត្តោ កព្ពំ កត្វា. កិមិទំ សោប្បសេវាតិ ឥទំ តវ សោប្បំ កិមត្ថំ, បុរិសេន នាម បុរិសត្តករេន ភវិតព្ពំ, ន សោប្បតិយេវ. អត្ថំ សមាគន្ត្វាតិ បរមត្ថំ និព្ពានំ សម្មា អាគន្ត្វា អធិគន្ត្វា. អសង្គ…បេ… នត្ថិ សព្ពសោ សិទ្ធត្ថភាវតោ. ជគ្គន្តោតិ ជាគរន្តោ បុរិសោ វិយ, ន ភាយាមិ ភយហេតូនំ អភាវា. នានុតបន្តិ សព្ពត្ថ សព្ពទាបិ វិស្សដ្ឋភាវតោ, មាមន្តិ មមំ. គាថាសុខត្ថញ្ហិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. ឋិតត្តាតិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយ បរិច្ឆិជ្ជត្តា. ហានិន្តិ កស្សចិ ជានិំ.

សកលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បតិរូបសុត្តវណ្ណនា

១៥០. អនុរុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ អនុរោធោ, រាគោ. វិរុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វិរោធោ, បដិឃោ. តេសុ អនុរោធវិរោធេសុ តន្និមិត្តំ សជ្ជតិ នាម សង្គំ ករោតិ នាម, អនុរោធវិរោធុប្បាទនមេវ ចេត្ថ សជ្ជនំ. យទញ្ញមនុសាសតីតិ យំ អញ្ញេសំ អនុសាសនំ, តំ តេសំ ហិតេសនំ អនុកម្បនំ, តស្មា អនុកម្បកេ ហិតេសកេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អនុរោធវិរោធេ អារោបេត្វា វិកម្បនត្ថំ មិច្ឆា វទសីតិ.

បតិរូបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មានសសុត្តវណ្ណនា

១៥១. អាកាសេ ចរន្តេតិ បញ្ចាភិញ្ញេ សន្ធាយ វទតិ. អន្តលិក្ខេ ចរន្តេបិ កិច្ចសាធនតោ អន្តលិក្ខចរោ. មនសិ ជាតោតិ មានសោ. តំ បន មនសន្តានសម្បយុត្តតាយាតិ អាហ ‘‘មនសម្បយុត្តោ’’តិ.

មានសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥២. បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ លក្ខណាទីនិ ចេវ សមុទយញ្ច អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ ច គហេត្វា សម្មា តេសំ លក្ខណាទីនំ គហណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធេ អាទិយិត្វា’’តិ. រុប្បនវេទិយនសញ្ជាននអភិសង្ខរណវិជាននានិ ខន្ធានំ សភាវលក្ខណានិ. អាទិ-សទ្ទេន រសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ ចេវ សមុទយាទីនិ ច សង្គណ្ហាតិ. ទស្សេតីតិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ, ហត្ថាមលកំ វិយ បាកដេ វិភូតេ កត្វា វិភាវេតិ. គណ្ហាបេតីតិ តេ ធម្មេ មនសា អនុបេក្ខិតេ ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធេ ករោន្តោ ឧគ្គណ្ហាបេតិ. សមាទានម្ហីតិ តត្ថ អត្ថស្ស សម្មទេវ អាទិយនេ ខន្ធានញ្ច សម្មសនវសេន អញ្ញធម្មវសេន សមាទិយនេ. បដិវិទ្ធគុណេនាតិ តាយ ទេសនាយ, តំ និស្សាយ បច្ចត្តបុរិសការេន ច តេសំ បដិវិទ្ធគុណេន. ជោតាបេតីតិ តេសំ ចិត្តសន្តានំ អស្សទ្ធិយាទិកិលេសមលវិធមនេន បភស្សរំ ករោតិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ តាយ ទេសនាយ បាបេតព្ពំ អត្ថំ បយោជនំ ទឡ្ហំ កត្វា. តេនាហ ‘‘អយំ នោ’’តិអាទិ. កម្មការកចិត្តំ នាម ឱតរណចិត្តំ. ‘‘យោនិសោមនសិការបុព្ពកំ វិបស្សនាចិត្ត’’ន្តិ កេចិ. ឱហិតសោតាតិ អនញ្ញវិហិតតាយ ធម្មស្សវនាយ អប្បិតសោតា, តតោ ឯវ តទត្ថំ ឋបិតសោតា.

ឯតេ រូបាទយោ ខន្ធេ យញ្ច សង្ខតំ សមិទ្ធបច្ចយេហិ កតំ, តញ្ច ‘‘ឯសោ អហំ ន ហោមិ, ឯតំ មយ្ហំ ន ហោតី’’តិ បស្សន្តោតិ យោជនា. ខេមោ អត្តាតិ ខេមត្តា, តំ ខេមត្តំ. តេនាហ ‘‘ខេមិភូតំ អត្តភាវ’’ន្តិ. បរិយេសមានា មារសេនា.

បត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. សញ្ជាយតិ ឯតស្មាតិ សញ្ជាតិ, សោ ឯវ សម្បយុត្តធម្មោ សមោសរតិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ, សោ ឯវ អត្ថោ, តេន សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន. ភយភេរវំ សទ្ទន្តិ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, តទេវ យស្ស កស្សចិ ភេរវាវហត្តា ភេរវំ, ទេវាទិសទ្ទន្តិ អត្ថោ. វិគតវលាហកេ ទេវេ ឧប្បាតវសេន ឧប្បជ្ជនកសទ្ទោ ទេវទុន្ទុភិ. អសនិបាតាទិសទ្ទោ អសនិបាតសទ្ទោ. ឧន្ទ្រីយតីតិ វិបរិវត្តតិ. លោកោ អធិមុច្ឆិតោតិ អតិថទ្ធកាយោ វិយ មុច្ឆំ អាបន្នោ. មារស្សាតិ កិលេសមារស្ស. ឋានភូតន្តិ បវត្តិដ្ឋានភូតំ.

ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ញាតិមិត្តកុលេ. បាហុនកានីតិ បហិតព្ពបណ្ណាការានិ. អាគន្តុកបណ្ណាការានីតិ អាគន្តុកានំ ឧបគតានំ ទាតព្ពបណ្ណាការានិ. សយំចរទិវសេតិ កុមារកានញ្ច កុមារិកានញ្ច សយំ អត្តនា ចរិតព្ពឆណទិវសេ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សមវយជាតិគោត្តា’’តិអាទិមាហ. សមវយសមជាតិកសមគោត្តាតិ បច្ចេកំ សម-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. គោត្តសមតា ច អាវាហវិវាហយោគ្យតាវសេន ទដ្ឋព្ពា, ន ឯកគោត្តតាវសេន. តតោ តតោ គាមតោ. អញ្ញស្មិំ ទាតព្ពេ អសតិ. ឆណវសេន បហិណិតុំ សម្បាទិតំ បូវំ ឆណបូវំ. តាសំ សម្បត្តិយាតិ តាសំ ទានំ ធម្មស្សវនញ្ចាតិ តស្សា ទុវិធាយបិ សម្បត្តិយា.

ញាណំ នាម អាវជ្ជនបុព្ពកំ, តស្មា អជាននស្ស ‘‘អនាវជ្ជនតាយា’’តិ ការណំ វត្វា សេសការណំ វទន្តោ ‘‘ពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិមាហ. ឧបចារភេទន្តិ ពុទ្ធំ ទិស្វា មនុស្សេហិ កាតព្ពឧបចារស្ស ភិន្ទនំ. ភិន្ទិតុន្តិ វិធមិតុំ.

ភគវា បនាតិ បនសទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ. តេន ន កេវលំ ភគវា ឧប្បណ្ឌនំ បរិហរន្តោ តំ គាមំ ន បុន បាវិសិ, អថ ខោ មារំ អនុកម្បន្តោតិ ឥទំ វិសេសំ ជោតេតិ.

ជនេសីតិ អបុញ្ញំ ជនេសិ, ជនេន្តោ ច យថា តតោ អាយតិំ ថិរតរំ មហន្តំ ទុក្ខំ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឯវំ និប្ផាទេសិ. អាសជ្ជនន្តិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. កិញ្ចតិ មទ្ទតិ អភិភវតីតិ កិញ្ចនន្តិ អាហ ‘‘មទ្ទិតុំ សមត្ថ’’ន្តិ.

បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កស្សកសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. និព្ពានំ អបទិសិត្វាតិ និព្ពានំ និស្សាយ និព្ពានគុណេ អារព្ភាតិ អត្ថោ. ហដហដកេសោតិ ឥតោ ចិតោ ច វិកិណ្ណត្តា អាកុលាកុលកេសោ. ចក្ខុសម្ផស្សវិញ្ញាណាយតនន្តិ ឯត្ថ យថា ចក្ខុគ្គហណេន ផស្សោ វិសេសិតោ, តេន ឯវ វិញ្ញាណាយតនំ. តថា សតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ច គហណំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ននុ ចេត្ថ ចក្ខុគ្គហណេន វិសេសិតត្តា ចក្ខុទ្វារិកានំ សព្ពេសំ វិញ្ញាណានំ គហណន្តិ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ បឋមេន ចក្ខុគ្គហណេនាតិ នាយំ ទោសោ. ភវង្គចិត្តន្តិ អាវជ្ជនាយ អនន្តរបច្ចយភូតមេវ អធិប្បេតន្តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សាវជ្ជនក’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តទារម្មណម្បីតិ ជវនចិត្តេន សហ តទារម្មណចិត្តម្បិ. ‘‘វិញ្ញាណាយតន’’ន្តិ ច វុត្តេ និម្មលមេវ.

‘‘ចក្ខូ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តត្តា បន មារស្ស អយម្បិ អត្ថោ អាបន្នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ លោកេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបក្កវិបក្កន្តិ ចក្ខុបាករោគេន ឧបរិ ហេដ្ឋា ច សព្ពសោ បក្កំ កុថិតំ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យំ លោកេ កុដ្ឋកិលាសគណ្ឌកច្ឆុអាទីហិ ឧបទ្ទុតំ វណបីឡកាទិវសេន បគ្ឃរន្តំ អសុចិំ អន្តមសោ បរមជេគុច្ឆរូបម្បិ, សព្ពំ តំ តវេវ ហោតូតិ ឯវមាទិំ អបទិសតិ.

យំ ភណ្ឌកន្តិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិខេត្តវត្ថាទិឧបករណំ គហដ្ឋា, បព្ពជិតា ច យំ បត្តចីវរាទិំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តាវ វទន្តិ, ឯតេសុ បរិគ្គហត្ថេសុ ច តេសំ បរិគ្គាហកបុគ្គលេសុ ច តេ ចិត្តំ យទិ អត្ថិ, តានិ អារព្ភ តវ ចិត្តំ យទិ ភវតិ, ឯវំ ត្វំ តត្ថ ពទ្ធោ ឯវ ហោសីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ.

យំ ភណ្ឌកំ វទន្តីតិ យថាវុត្តំ ឧបករណំ លោកេ ពហុជនា ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ វទន្តិ. ន តំ មយ្ហន្តិ តំ មយ្ហំ ន ហោតិ, ន តត្ថ មម តណ្ហាវសេន មមន្តិ នត្ថិ. ន តេ អហន្តិ យេ បុគ្គលា ឯត្ថ ពទ្ធា, តេបិ អហំ ន ហោមិ, តត្ថ មេ ទិដ្ឋិពទ្ធោ នត្ថិ. ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ ឯវំ សព្ពសោ ពទ្ធាភាវេន មុត្តស្ស មេ គតមគ្គម្បិ មារ ត្វំ ន ទក្ខសិ ន បស្សិស្សសិ, យេ ភវាទយោ តុយ្ហំ វិសយា, តេសុ ភវយោនិគតិអាទីសុ មយ្ហំ គតមគ្គំ ន បស្សិស្សសិ ភវនិស្សដ្ឋត្តាតិ.

កស្សកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. អហនន្តិ ករណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘អហនន្តេនា’’តិ, បច្ចត្តេ ឯវ វា បច្ចត្តវចនំ, ‘‘អហនន្តោ ហុត្វា’’តិ វចនសេសេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អជិនន្តិ អន្តោគធហេតុអត្ថំ វទតីតិ អាហ ‘‘បរស្ស ធនជានិំ អករោន្តេនា’’តិ. អការាបេន្តេនាតិ បរស្ស ធនជានិំ អការេន្តេន. អសោចន្តេនាតិ ភោគព្យសនាទិវសេន បរំ អសោចន្តេន. កស្មា ភគវា ឯវំ ចិន្តេសីតិ តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឥតី’’តិអាទិនា. រជ្ជេ វិជិតេ ទណ្ឌករបីឡិតេតិ ធនទណ្ឌាទិទណ្ឌេន ចេវ ពលិនា ច ពាធិតេ.

ឥជ្ឈនកកោដ្ឋាសាតិ ចេតោវសិភាវាទិកស្ស សាធនកកោដ្ឋាសា. វឌ្ឍិតាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន អនុព្រូហិតា. បុនប្បុនំ កតាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតា. យុត្តយានន្តិ យថា យុត្តានំ អាជញ្ញរថានំ សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិបវត្តិតំ គមិតា. បតិដ្ឋដ្ឋេនាតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន. វត្ថុកតាតិ សព្ពសោ ឧបក្កិលេសសោធនេន ឥទ្ធិវិសយតាយ បតិដ្ឋានភាវតោ សុវិសោធិតបរិស្សយវត្ថុ វិយ កតា. អវិជហិតាតិ បដិបក្ខទូរីភាវតោ សុភាវិតភាវេន តំតំអធិដ្ឋានយោគ្យតាយ ន ជហាបិតា. និច្ចានុពទ្ធាតិ តតោ ឯវ និច្ចំ អនុពទ្ធា វិយ កតា. សុបរិចិតាតិ សុដ្ឋុ សព្ពភាគេន ភាវនានុបចយំ គមិតា. អវិរាធិតវេធិហត្ថោ វិយាតិ អវិរជ្ឈនភាវេន វិរជ្ឈនហត្ថោ វិយ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ ភាវនាឧប្បត្តិយា សម្មទេវ សម្បាទិតា. ចិន្តេយ្យាតិ អត្ថុទ្ធារវសេន ចិន្តេយ្យ.

បព្ពតស្សាតិ បព្ពតោ អស្ស. បព្ពតោ អស្សាតិ បព្ពតោ ភវេយ្យ កីទិសស្សាតិ អាហ ‘‘សុវណ្ណស្សា’’តិអាទិ. ជាតរូបស្សាតិ អាតបរូបសម្បន្នស្ស. ទ្វិក្ខត្តុម្បិ តាវ មហន្តោតិ យត្តកោ សោ បព្ពតោ ហោតិ, ទ្វិក្ខត្តុំ តត្តកោ. ឯកស្សាតិ ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស នាលំ ន បរិយត្តោ តណ្ហាយ ទុប្បូរណភាវា. ឯវំ ជានន្តោតិ ឯវំ តណ្ហាយ ទុប្បូរណភាវាទីនវតំ ជានន្តោ. សមំ ចរេយ្យាតិ បរវត្ថុបរាមាសាទិំ វិហាយ កាយាទីហិ សមមេវ បដិបជ្ជេយ្យ.

ទុក្ខំ តណ្ហានិទានំ, តណ្ហា កាមគុណនិទានា, តស្មា ទុក្ខស្ស តណ្ហាបច្ចយកាមគុណនិទានត្តំ វុត្តំ. តន្តិ ទុក្ខំ. យតោនិទានំ ហោតីតិ យំនិទានំ យំការណំ តំ បវត្តតិ. ឯវំ យោ អទក្ខីតិ យោ បរិញ្ញាតវត្ថុកោ ឯវំ ទុក្ខំ តស្ស និទានភូតេ កាមគុណេ ច តថតោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សិ. កេន ការណេន នមេយ្យ? តំ ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. កាមគុណឧបធិន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ ឧបធិំ. សជ្ជតិ ឯត្ថាតិ សង្គោ ឯសោ, លគ្គនមេតន្តិ ឯវំ វិទិត្វា. តមេវ កាមាភិភូតោ នប្បដិសេវេយ្យ ន លគ្គេយ្យាតិ ឯវំ វិនយាយ វូបសមាយ សិក្ខេយ្យាតិ.

រជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.