៤. មារសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. តបោកម្មសុត្តវណ្ណនា

១៣៧. ឧរុវេលាយ សមីបេ គាមោ ឧរុវេលគាមោ, តំ ឧរុវេលគាមំ អភិមុខភាវេន សម្មទេវ សព្ពធម្មេ ពុជ្ឈតីតិ អភិសម្ពោធិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តេន សមន្នាគតត្តា ច ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោតិ វុច្ចតិ. តស្ស បញ្ចចត្តាលីសាយ វស្សេសុ អាទិតោ បន្នរស វស្សានិ បឋមពោធិ, ឥធ បន សត្តាហព្ភន្តរមេវ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា អន្តោសត្តាហស្មិំ យេវា’’តិ. អសុខភាវេន អញ្ញេហិ កាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ទុក្ករំ ករោតីតិ ទុក្ករការោ, សោ ឯវ ឥត្ថិលិង្គវសេន ទុក្ករការិកា. តាយ មុត្តោ វតម្ហីតិ ចិន្តេសិ. យទិ ឯវំ កស្មា តំ លោកនាថោ ឆព្ពស្សានិ សមនុយុញ្ជតិ? កម្មបីឡិតវសេន. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៩២-៩៤) –

‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, សុគតំ កស្សបំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិមបាបុណិំ.

‘‘នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុម្មគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ’’តិ.

មារេតីតិ វិពាធេតិ. វិបត្តិអាទិសំយោជនញ្ហិ សាធូនំ បរមត្ថតោ មរណំ សច្ចបដិវេធមារណត្តា, បាបតរត្តា បាបតមោតិ បាបិមា. សា ចស្ស បាបតមតា បាបវុត្តិតាយាតិ អាហ ‘‘បាបេ និយុត្តោ’’តិ. អធិបតីតិ កាមាធិបតិ. អប្បហីនកាមរាគេ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ វសវត្តី. តេសំយេវ កុសលកម្មានំ អន្តំ ករោតីតិ អន្តកោ. វដ្ដទុក្ខតោ អបរិមុត្តបច្ចយត្តា នមុចិ. មត្តានំ បមត្តានំ ពន្ធូតិ បមត្តពន្ធុ.

តបោកម្មាតិ អត្តកិលមថានុយោគតោ. អបរទ្ធោតិ វិរជ្ឈសិ. ‘‘អបរាធោ’’តិបិ អត្ថិ, សោយេវ អត្ថោ. កាយកិលមថំ អនុយុញ្ជន្តោ យេភុយ្យេន អមរត្ថាយ អនុយុញ្ជតិ, សោ ច កម្មវាទីហិ អនុយុញ្ជិយមានោ ទេវត្ថាយ សិយាតិ អាហ ‘‘អមរភាវត្ថាយា’’តិ. សព្ពំ តបន្តិ សព្ពំ អត្តបរិតាបនំ. អត្ថាវហំ ន ភវតិ ពោធិយា អនុបាយត្តា. កិញ្ចស្សាតិ កិញ្ចិ សិយាតិ អត្ថោ. ផិយារិត្តំវ ធម្មនីតិ ធម្មំ វុច្ចតិ វណ្ណុ, សោ ឥធ ‘‘ធម្ម’’ន្តិ វុត្តោ, ធម្មនិ វណ្ណុបទេសេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អរញ្ញេ’’តិ. ឧភោសុ បស្សេសុ ផិយាហិ អាកឌ្ឍេយ្យ ចេវ អរិត្តេហិ ឧប្បីឡេយ្យ ច.

សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា គហិតា មគ្គសីលស្ស អធិប្បេតត្តា. សមាធិនោ ហិ គហណេន សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ គហិតា ឧបការភាវតោ. បញ្ញាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ ពោធោ. មគ្គោតិ អាហ ‘‘ពោធាយាតិ មគ្គត្ថាយា’’តិ. កថំ បន មគ្គំ មគ្គត្ថាយ ភាវេតីតិ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. តេន យថា យាគុបចនារម្ភោ យាវទេវ យាគុអត្ថោ, ឯវំ មគ្គភាវនារម្ភោ មគ្គាធិគមត្ថាយាតិ ទស្សេតិ. អារម្ភោតិ ច អរិយមគ្គភាវនាយ ពន្ធាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ‘‘មគ្គន្តិ អរិយមគ្គំ, ពោធាយាតិ អរហត្តសម្ពោធាយ, ឯវញ្ច កត្វា ‘បត្តោស្មិ បរមសុទ្ធិ’ន្តិ ឥទម្បិ វចនំ សមត្ថិត’’ន្តិ វទន្តិ, អបរេ បន ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសម្ពោធាយាតិ. សោ ហិ សព្ពស្មាបិ ពោធិតោ ឧត្តរិតរោ’’តិ. និហតោ និព្ពិសេវនភាវំ បាបិតោ. តេនាហ ‘‘បរាជិតោ’’តិ.

តបោកម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ហត្ថិរាជវណ្ណសុត្តវណ្ណនា

១៣៨. អន្ធភាវការកេតិ បចុរជនស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិនិវារណេន អន្ធភាវការកេ. មហាតមេតិ មហតិ តមសិ. បាសាណផលកេ មហាចីវរំ សីសេ ឋបេត្វាតិ ឯតេន តំ ផលកំ អបស្សាយ និសិន្នោតិ ទស្សេតិ. បធានន្តិ ភាវនំ. បរិគ្គណ្ហមានោតិ សព្ពសោ គណ្ហន្តោ អវិស្សជ្ជេន្តោ, ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ អនុបុព្ពសមាបត្តិយោ ផលសមាបត្តិញ្ច មនសិករោន្តោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ. អរិដ្ឋកោតិ អរិដ្ឋកវណ្ណោ. តេនាហ ‘‘កាឡកោ’’តិ.

ទីឃមទ្ធានន្តិ ចិរតរំ កាលំ. សំសរន្តិ អាសាទនាធិប្បាយេន សញ្ចរន្តោ, អលំ តុយ្ហំ ឯតេន និប្បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ តេន មារស្ស កាចិ អត្ថសិទ្ធីតិ.

ហត្ថិរាជវណ្ណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុភសុត្តវណ្ណនា

១៣៩. សុសំវុតាតិ មគ្គសំវរេន សុដ្ឋុ សំវុតា. សុបិហិតាតិ សុដ្ឋុ បិហិតា. វសានុគាតិ កាយាទិទ្វារវសានុគា វសវត្តិនោ ន ហោន្តិ. ពទ្ធចរាតិ បដិពទ្ធចរិយាតិ.

សុភសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤០. ឧបាយមនសិការេនាតិ អនិច្ចាទីសុ អនិច្ចាទិតោ មនសិករណេន. ឧបាយវីរិយេនាតិ អនុប្បន្នាកុសលានំ អនុប្បាទនាយ វិធិនា បវត្តវីរិយេន. ការណវីរិយេនាតិ អនុប្បន្នានុប្បាទនាទិអត្ថស្ស ការណភូតេន វីរិយេន. អនុប្បន្នបាបកានុប្បាទនាទិអត្ថានិ ហិ វីរិយានិ យទត្ថំ ហោន្តិ, តំ អត្ថំ សាធេន្តិយេវាតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ទីបកោ សម្មា-សទ្ទោ. យោនិសោសម្មាសទ្ទេន ហិ ឧបាយការណត្ថទីបកតំ សន្ធាយ ‘‘ឧបាយវីរិយេន ការណវីរិយេនា’’តិ វុត្តំ. អរហត្តផលវិមុត្តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. មារេន ‘‘មយ្ហំ ខោ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិកំ ភគវតោ វចនំ សុត្វា វុត្តំ ‘‘អរហត្តំ បត្វាបិ ន តុស្សតី’’តិអាទិ.

កិលេសបាសេនាតិ កិលេសមារស្ស ឧបាយភូតេន. កិលេសមារោ ហិ សត្តេ កាមគុណបាសេហិ និពន្ធតិ, ន បន សយមេវ. តេនាហ ‘‘យេ ទិព្ពា កាមគុណសង្ខាតា’’តិអាទិ. មារពន្ធនេតិ កិលេសមារស្ស ពន្ធនដ្ឋានេ, ភវចារកេតិ អត្ថោ. ន មេ សមណ មោក្ខសីតិ ឥទំ មារោ ‘‘អនុត្តរា វិមុត្តិ អនុប្បត្តា, វិមុត្តា សព្ពបាសេហី’’តិ ច ភគវតោ វចនំ អសទ្ទហន្តោ វទតិ សទ្ទហន្តោបិ វា ‘‘ឯវមយំ បរេសំ សត្តានំ មោក្ខាយ ឧស្សាហំ ន ករេយ្យា’’តិ អត្តនោ កោហញ្ញេ ឋត្វា វទតិ.

បឋមមារបាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយមារបាសសុត្តវណ្ណនា

១៤១. អនុបុព្ពគមនចារិកន្តិ គាមនិគមរាជធានីសុ អនុក្កមេន គមនសង្ខាតំ ចារិកំ. ឯវំ ហិ គតេសូតិ ឯវំ តុម្ហេសុ ពហូសុ ឯកជ្ឈំ គតេសុ.

អាទិម្ហិ កល្យាណំ ឯតស្សាតិ អាទិកល្យាណំ, តថា សេសេសុ. សាសនស្ស អាទិ សីលំ មូលកត្តា. តស្ស សមថាទយោ មជ្ឈំ សាសនសម្បត្តិយា វេមជ្ឈភាវតោ. ផលនិព្ពានានិ បរិយោសានំ តទធិគមតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ. សាសនេ សម្មាបដិបត្តិ នាម បញ្ញាយ ហោតិ, តស្សា ច សីលំ សមាធិ ច មូលន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធយោ វា អាទី’’តិ. យស្មា បញ្ញា អនុពោធបដិវេធវសេន ទុវិធា, តស្មា តទុភយំ គណ្ហន្តោ ‘‘វិបស្សនាមគ្គា មជ្ឈ’’ន្តិ អាហ. បញ្ញានិប្ផត្តិ ផលកិច្ចំ, និព្ពានសច្ឆិកិរិយា បន សម្មាបដិបត្តិយា បរិយោសានំ តតោ បរំ កត្តព្ពាភាវតោតិ អាហ ‘‘ផលនិព្ពានានិ បរិយោសាន’’ន្តិ. ផលគ្គហណេន ហិ សឧបាទិសេសនិព្ពានំ គយ្ហតិ, ឥតរេន ឥតរំ, តទុភយវសេន បដិបត្តិយា ឱសានន្តិ អាហ ‘‘ផលនិព្ពានានិ បរិយោសាន’’ន្តិ. ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ, ភិក្ខុ, អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ? សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩) វចនតោ សីលទិដ្ឋុជុកតាយ មត្ថកភូតា វិបស្សនា, តទធិដ្ឋានា សីលសមាធីតិ ឥមេ តស្ស សាសនស្ស មូលន្តិ អាហ ‘‘សីលសមាធិវិបស្សនា វា អាទី’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

កិញ្ចាបិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នត្ថិ, យេសុ បន អវយវេសុ សមុទាយរូបេន អបេក្ខិតេសុ គាថាតិ សមញ្ញា, តំ តតោ ភិន្នំ វិយ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុប្បទិកគាថាយ តាវ បឋមបាទោ’’តិអាទិមាហ. បញ្ចបទឆប្បទានំ គាថានំ អាទិបរិយោសានគ្គហណេន ឥតរេ ទុតិយាទយោ តយោ ចត្តារោ វា មជ្ឈន្តិ អវុត្តសិទ្ធមេវាតិ ន វុត្តំ. ឯកានុសន្ធិកសុត្តស្សាតិ ឥទំ ពហុវិភាគំ យថានុសន្ធិនា ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥតរស្ស បន តេយេវ ទេសេតព្ពធម្មវិភាគេន អាទិមជ្ឈបរិយោសានភាគា លព្ភន្តិ. និទានន្តិ កាលទេសកបរិសាទិ-អបទិសនលក្ខណាទិកោ អត្ថោ. ឥទមវោចាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន តទវសេសនិគមនបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ. អនេកានុសន្ធីកស្ស សហ និទានេន បឋមោ អនុសន្ធិ អាទិ. សហ និគមនេន បច្ឆិមោ បរិយោសានំ, ឥតរេន មជ្ឈិមន្តិអាទិមជ្ឈបរិយោសានានិ វេទិតព្ពានិ.

សាត្ថកន្តិ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថកំ កត្វា. សព្យញ្ជនន្តិ ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សម្បត្តិ ច នាម បរិបុណ្ណព្យញ្ជនតាតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនេហិ…បេ… ទេសេតា’’តិ. សកលបរិបុណ្ណន្តិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណំ សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធបារិបូរិយា. និរុបក្កិលេសំ ទិដ្ឋិមានាទិឧបក្កិលេសាភាវតោ. អវិសេសតោ តិស្សោ សិក្ខា សកលេ សាសនេ ភវន្តិ. ធម្មោតិ បន ព្រហ្មចរិយំ វា សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កតមេសានំ ខោ, ភន្តេ, ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិអាទីសុ (បារា. ១៨) វិយ. ទុកូលសាណិយា បដិច្ឆន្នា វិយ, ន តុ បាការសេលាទិបដិច្ឆន្នា វិយ. តេន ធម្មនិរុត្តិយា សកលកិលេសានំ បហានានុភាវំ វទតិ. អលាភបរិហានិយា, ន លទ្ធបរិហានិយា. អឌ្ឍុឌ្ឍានីតិ បញ្ចសតាធិកានិ តីណិ បាដិហារិយសហស្សានិ. សាតន្តិ សុខំ.

ទុតិយមារបាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សប្បសុត្តវណ្ណនា

១៤២. សុរាការកានន្តិ បិដ្ឋសុរាយោជនកានំ. កោសលានំ ឥស្សរោតិ កោសលោ, កោសលរាជស្ស អយន្តិ កោសលិកា. បរិភោគបាតីតិ ភត្តបរិភោជនត្ថាយ បាតិ បរិភោគបាតិ. កម្មារុទ្ធនបណាឡិយាតិ កម្មារុទ្ធនបណាឡិមុខេ. ធមមានាយាតិ ធមិយមានាយ. តំ បន យស្មា ភស្តវាតេហិ បូរិតំ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘ភស្តវាតេន បូរិយមានាយា’’តិ វុត្តំ. និយាមភូមិយន្តិ ភគវតោ បដិសល្លានដ្ឋានេ សញ្ចរន្តំ មារំ មំសចក្ខុនាវ ទិស្វា. តេនាហ ‘‘វិជ្ជុលតាលោកេនា’’តិ.

សេយ្យត្ថាយាតិ សេយ្យានិសំសាយ. តេនាហ ‘‘ឋស្សាមី’’តិអាទិ. អត្តសញ្ញតោតិ អត្តភាវេន សំយតោ. តេនាហ ‘‘សំយតត្តភាវោ’’តិ. តំសណ្ឋិតស្សាតិ តស្មិំ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចរហិតេ ពុទ្ធមុនិស្មិំ អវដ្ឋិតស្ស. វោស្សជ្ជ ចរេយ្យ តត្ថ សោតិ ឥមិនា ភគវា តំ ព្យាករមានោ វិភិំសិតា ពុទ្ធានំ កិំ ករិស្សតិ ភយាភាវតោ? កេវលំ បន អនដ្ឋវលិកំ ឧប្បីឡេន្តោ វិយ ត្វមេវ អាយាសំ អាបជ្ជិស្សសីតិ មារំ សន្តជ្ជេតិ.

ភេរវាតិ អវីតរាគានំ ភយជនកា. តត្ថាតិ តំនិមិត្តំ. ផលេយ្យាតិ ភិជ្ជេយ្យ. សត្តិសល្លន្តិ សត្តិសង្ខាតំ បុថុសល្លំ. ឧរស្មិំ ចារយេយ្យុន្តិ ផាសុំ វិជ្ឈិតុំ ឋបេយ្យុំ ឧគ្គិរេយ្យុំ. ខន្ធុបធីសូតិ ខន្ធសង្ខាតេសុ ឧបធីសុ. តាណំ ករោន្តិ នាមាតិ តតោ ភយនិមិត្តតោ អត្តនោ តាណំ ករោន្តិ នាម.

សប្បសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុបតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៣. ឧតុគាហាបនត្ថំ ធោវិត្វា, ន រជោជល្លវិក្ខាលនត្ថំ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បនា’’តិអាទិ. ធោតបាទកេ គេហេតិ ធោតបាទេហិ អក្កមិតព្ពកេ. វត្តភេទោ នាម នត្ថិ ធម្មស្សាមិភាវតោ. វត្តសីសេ ឋត្វា ធោវន្តិ អញ្ញេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ. សោប្បបរិគ្គាហកេនាតិ ឯត្ថ សោប្បំ នាម និទ្ទាយ អន្តរន្តរា បវត្តកិរិយមយចិត្តប្បវត្តិរហិតា និរន្តរភវង្គសន្តតីតិ តំ សភាវតោ បយោជនតោ កាលបរិច្ឆេទតោ បរិគ្គាហកំ ឧបរិនិទ្ទេសសតិសម្បជញ្ញំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សោប្បបរិគ្គាហកេន សតិសម្បជញ្ញេនា’’តិ. កេចិ បន ‘‘និទ្ទាសោប្បនា’’តិ វទន្តិ, តំ ភគវតោ សោប្បំ ហីឡេន្តោ វទតិ.

កិំ នូតិ ឯត្ថំ កិន្តិ ហេតុនិស្សក្កេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘កស្មា នុ សុបសី’’តិ? ទុព្ភគោ វុច្ចតិ និស្សិរិកោ ភិន្នភគោ, សោ បន មតសទិសោ វិសញ្ញិសទិសោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘មតោ វិយ វិសញ្ញី វិយ ចា’’តិ.

អាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ពាហិរស្ស ឧបាទាយ អដ្ឋារសា’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៤២) អាគតំ តណ្ហាកោដ្ឋាសំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ តត្ថ វិសត្តតាយាតិ តម្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ វិសេសតោ អាសត្តភាវេន. វិសស្ស ទុក្ខនិព្ពត្តកកម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលតា វិសំ វា ទុក្ខទុក្ខាទិភូតវេទនា មូលំ ឯតស្សាតិ វិសមូលា, តណ្ហា. តស្ស រូបាទិកស្ស ទុក្ខស្ស បរិភោគោ, ន អមតស្សាតិ វិសបរិភោគតា. កត្ថចិ នេតុន្តិ កត្ថចិ ភវេ សព្ពថា នេតុំ? បរិក្ខយាតិ សព្ពសោ ខីណត្តា. តុយ្ហំ កិំ ឯត្ថាតិ សព្ពុបធិបរិក្ខយា សុទ្ធស្ស មម បដិបត្តិយំ តុយ្ហំ កិំ ឧជ្ឈាយនំ? កេវលំ វិឃាតោយេវ តេតិ ទស្សេតិ.

សុបតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា

១៤៤. អដ្ឋមំ ឧត្តានត្ថមេវ.

នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៥. បណ្ណាសំ វា វស្សានិ ជីវតិ វស្សសតតោ ឧបរិ សេយ្យថាបិ ថេរោ អនុរុទ្ធោ. សដ្ឋិ វា វស្សានិ សេយ្យថាបិ ថេរោ ពាកុលោ. បដិហរិត្វា បច្ចនីកភាវេ សាតំ សុខំ ឯតស្សាតិ បច្ចនីកសាតោ, តព្ភាវោ បច្ចនីកសាតតា, តាយ. អភិភវិត្វា អភាសិ បដិវចនំ ជានមានោវ.

ន ហីឡេយ្យ ន ជិគុច្ឆេយ្យ. ឯវន្តិ សោ ទារកោ វិយ កិញ្ចិ អចិន្តេន្តោ សប្បុរិសោ ចរេយ្យ, ឯវំ ហិស្ស ចិត្តទុក្ខំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. បជ្ជលិតសីសោ វិយ ចរេយ្យាតិ យថា បជ្ជលិតសីសោ បុរិសោ អញ្ញំ កិញ្ចិ អកត្វា តស្សេវ វូបសមាយ វាយមេយ្យ, ឯវំ សប្បុរិសោ អាយុំ បរិត្តន្តិ ញត្វា តេនេវ នយេន សព្ពសង្ខារគតំ អនិច្ចំ, អនិច្ចត្តា ឯវ ទុក្ខំ, អនត្តាតិ វិបស្សនម្បិ ឱតរិត្វា តំ ឧស្សុក្កាបេន្តោបិ សង្ខារវិគមាយ ចរេយ្យ បដិបជ្ជេយ្យ.

បឋមអាយុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយអាយុសុត្តវណ្ណនា

១៤៦. នេមីវាតិ នេមិសីសេន ចក្កំ វទតិ. កុព្ពរំ អនុបរិយាយតីតិ កុព្ពរំ អនុបរិវត្តតិ. តថាភូតោ បន សោ តំ អជហន្តោវាតិ អាហ ‘‘ន វិជហតី’’តិ. អាយុ អនុបរិយាយតីតិ មច្ចានំ អាយុ គតម្បិ បច្ចាគច្ឆតីតិ ភគវតោ បដាណិ ហុត្វា វទតិ, ភគវា បន តំ អភិភវិត្វា ‘‘អច្ចយន្តិ អហោរត្តា’’តិអាទិនា អាយុនោ អច្ចយគមនមរណតំយេវ បវេទេសិ.

ទុតិយអាយុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. បាសាណសុត្តវណ្ណនា

១៤៧. បវិជ្ឈីតិ បព្ពតំ សព្ពតោ បវត្តេន្តោ តតោ តតោ និស្សជ្ជិ. សកលន្តិ សព្ពភាគវន្តំ, និស្សេសន្តិ អត្ថោ.

បាសាណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កិំនុសីហសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. វិចក្ខុកម្មាយាតិ វិចក្ខុភាវកាមតាយ. យថា សា ភគវតោ ទេសិយមានំ ធម្មំ អត្តនោ បញ្ញាចក្ខុនា ន បស្សិតុំ សក្កោតិ, ឯវំ កាតុំ កាមតាយ. តេនាហ ‘‘បរិសាយា’’តិអាទិ. វិនាសេតុំ ន សក្កោតិ ភេរវារម្មណេ ភាយនស្សេវ អភាវតោ. ទសពលប្បត្តាតិ ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតា.

កិំនុសីហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

១៤៩. មន្ទភាវេនាតិ ជឡភាវេន មោមូហភាវេនាតិ មហាមូឡ្ហតាយ. កព្ពករណេន មត្តោតិ កព្ពកិរិយាបសុតតាទិវសេន មត្តោ កព្ពំ កត្វា. កិមិទំ សោប្បសេវាតិ ឥទំ តវ សោប្បំ កិមត្ថំ, បុរិសេន នាម បុរិសត្តករេន ភវិតព្ពំ, ន សោប្បតិយេវ. អត្ថំ សមាគន្ត្វាតិ បរមត្ថំ និព្ពានំ សម្មា អាគន្ត្វា អធិគន្ត្វា. អសង្គ…បេ… នត្ថិ សព្ពសោ សិទ្ធត្ថភាវតោ. ជគ្គន្តោតិ ជាគរន្តោ បុរិសោ វិយ, ន ភាយាមិ ភយហេតូនំ អភាវា. នានុតបន្តិ សព្ពត្ថ សព្ពទាបិ វិស្សដ្ឋភាវតោ, មាមន្តិ មមំ. គាថាសុខត្ថញ្ហិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. ឋិតត្តាតិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយ បរិច្ឆិជ្ជត្តា. ហានិន្តិ កស្សចិ ជានិំ.

សកលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បតិរូបសុត្តវណ្ណនា

១៥០. អនុរុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ អនុរោធោ, រាគោ. វិរុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វិរោធោ, បដិឃោ. តេសុ អនុរោធវិរោធេសុ តន្និមិត្តំ សជ្ជតិ នាម សង្គំ ករោតិ នាម, អនុរោធវិរោធុប្បាទនមេវ ចេត្ថ សជ្ជនំ. យទញ្ញមនុសាសតីតិ យំ អញ្ញេសំ អនុសាសនំ, តំ តេសំ ហិតេសនំ អនុកម្បនំ, តស្មា អនុកម្បកេ ហិតេសកេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ អនុរោធវិរោធេ អារោបេត្វា វិកម្បនត្ថំ មិច្ឆា វទសីតិ.

បតិរូបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មានសសុត្តវណ្ណនា

១៥១. អាកាសេ ចរន្តេតិ បញ្ចាភិញ្ញេ សន្ធាយ វទតិ. អន្តលិក្ខេ ចរន្តេបិ កិច្ចសាធនតោ អន្តលិក្ខចរោ. មនសិ ជាតោតិ មានសោ. តំ បន មនសន្តានសម្បយុត្តតាយាតិ អាហ ‘‘មនសម្បយុត្តោ’’តិ.

មានសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បត្តសុត្តវណ្ណនា

១៥២. បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ លក្ខណាទីនិ ចេវ សមុទយញ្ច អស្សាទាទីនវនិស្សរណានិ ច គហេត្វា សម្មា តេសំ លក្ខណាទីនំ គហណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធេ អាទិយិត្វា’’តិ. រុប្បនវេទិយនសញ្ជាននអភិសង្ខរណវិជាននានិ ខន្ធានំ សភាវលក្ខណានិ. អាទិ-សទ្ទេន រសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ ចេវ សមុទយាទីនិ ច សង្គណ្ហាតិ. ទស្សេតីតិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ, ហត្ថាមលកំ វិយ បាកដេ វិភូតេ កត្វា វិភាវេតិ. គណ្ហាបេតីតិ តេ ធម្មេ មនសា អនុបេក្ខិតេ ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធេ ករោន្តោ ឧគ្គណ្ហាបេតិ. សមាទានម្ហីតិ តត្ថ អត្ថស្ស សម្មទេវ អាទិយនេ ខន្ធានញ្ច សម្មសនវសេន អញ្ញធម្មវសេន សមាទិយនេ. បដិវិទ្ធគុណេនាតិ តាយ ទេសនាយ, តំ និស្សាយ បច្ចត្តបុរិសការេន ច តេសំ បដិវិទ្ធគុណេន. ជោតាបេតីតិ តេសំ ចិត្តសន្តានំ អស្សទ្ធិយាទិកិលេសមលវិធមនេន បភស្សរំ ករោតិ. អដ្ឋិំ កត្វាតិ តាយ ទេសនាយ បាបេតព្ពំ អត្ថំ បយោជនំ ទឡ្ហំ កត្វា. តេនាហ ‘‘អយំ នោ’’តិអាទិ. កម្មការកចិត្តំ នាម ឱតរណចិត្តំ. ‘‘យោនិសោមនសិការបុព្ពកំ វិបស្សនាចិត្ត’’ន្តិ កេចិ. ឱហិតសោតាតិ អនញ្ញវិហិតតាយ ធម្មស្សវនាយ អប្បិតសោតា, តតោ ឯវ តទត្ថំ ឋបិតសោតា.

ឯតេ រូបាទយោ ខន្ធេ យញ្ច សង្ខតំ សមិទ្ធបច្ចយេហិ កតំ, តញ្ច ‘‘ឯសោ អហំ ន ហោមិ, ឯតំ មយ្ហំ ន ហោតី’’តិ បស្សន្តោតិ យោជនា. ខេមោ អត្តាតិ ខេមត្តា, តំ ខេមត្តំ. តេនាហ ‘‘ខេមិភូតំ អត្តភាវ’’ន្តិ. បរិយេសមានា មារសេនា.

បត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា

១៥៣. សញ្ជាយតិ ឯតស្មាតិ សញ្ជាតិ, សោ ឯវ សម្បយុត្តធម្មោ សមោសរតិ ឯត្ថាតិ សមោសរណំ, សោ ឯវ អត្ថោ, តេន សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន. ភយភេរវំ សទ្ទន្តិ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, តទេវ យស្ស កស្សចិ ភេរវាវហត្តា ភេរវំ, ទេវាទិសទ្ទន្តិ អត្ថោ. វិគតវលាហកេ ទេវេ ឧប្បាតវសេន ឧប្បជ្ជនកសទ្ទោ ទេវទុន្ទុភិ. អសនិបាតាទិសទ្ទោ អសនិបាតសទ្ទោ. ឧន្ទ្រីយតីតិ វិបរិវត្តតិ. លោកោ អធិមុច្ឆិតោតិ អតិថទ្ធកាយោ វិយ មុច្ឆំ អាបន្នោ. មារស្សាតិ កិលេសមារស្ស. ឋានភូតន្តិ បវត្តិដ្ឋានភូតំ.

ឆផស្សាយតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១៥៤. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ញាតិមិត្តកុលេ. បាហុនកានីតិ បហិតព្ពបណ្ណាការានិ. អាគន្តុកបណ្ណាការានីតិ អាគន្តុកានំ ឧបគតានំ ទាតព្ពបណ្ណាការានិ. សយំចរទិវសេតិ កុមារកានញ្ច កុមារិកានញ្ច សយំ អត្តនា ចរិតព្ពឆណទិវសេ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សមវយជាតិគោត្តា’’តិអាទិមាហ. សមវយសមជាតិកសមគោត្តាតិ បច្ចេកំ សម-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. គោត្តសមតា ច អាវាហវិវាហយោគ្យតាវសេន ទដ្ឋព្ពា, ន ឯកគោត្តតាវសេន. តតោ តតោ គាមតោ. អញ្ញស្មិំ ទាតព្ពេ អសតិ. ឆណវសេន បហិណិតុំ សម្បាទិតំ បូវំ ឆណបូវំ. តាសំ សម្បត្តិយាតិ តាសំ ទានំ ធម្មស្សវនញ្ចាតិ តស្សា ទុវិធាយបិ សម្បត្តិយា.

ញាណំ នាម អាវជ្ជនបុព្ពកំ, តស្មា អជាននស្ស ‘‘អនាវជ្ជនតាយា’’តិ ការណំ វត្វា សេសការណំ វទន្តោ ‘‘ពុទ្ធាន’’ន្តិអាទិមាហ. ឧបចារភេទន្តិ ពុទ្ធំ ទិស្វា មនុស្សេហិ កាតព្ពឧបចារស្ស ភិន្ទនំ. ភិន្ទិតុន្តិ វិធមិតុំ.

ភគវា បនាតិ បនសទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ. តេន ន កេវលំ ភគវា ឧប្បណ្ឌនំ បរិហរន្តោ តំ គាមំ ន បុន បាវិសិ, អថ ខោ មារំ អនុកម្បន្តោតិ ឥទំ វិសេសំ ជោតេតិ.

ជនេសីតិ អបុញ្ញំ ជនេសិ, ជនេន្តោ ច យថា តតោ អាយតិំ ថិរតរំ មហន្តំ ទុក្ខំ និប្ផជ្ជិស្សតិ, ឯវំ និប្ផាទេសិ. អាសជ្ជនន្តិ ឯត្ថ នន្តិ និបាតមត្តំ. កិញ្ចតិ មទ្ទតិ អភិភវតីតិ កិញ្ចនន្តិ អាហ ‘‘មទ្ទិតុំ សមត្ថ’’ន្តិ.

បិណ្ឌសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កស្សកសុត្តវណ្ណនា

១៥៥. និព្ពានំ អបទិសិត្វាតិ និព្ពានំ និស្សាយ និព្ពានគុណេ អារព្ភាតិ អត្ថោ. ហដហដកេសោតិ ឥតោ ចិតោ ច វិកិណ្ណត្តា អាកុលាកុលកេសោ. ចក្ខុសម្ផស្សវិញ្ញាណាយតនន្តិ ឯត្ថ យថា ចក្ខុគ្គហណេន ផស្សោ វិសេសិតោ, តេន ឯវ វិញ្ញាណាយតនំ. តថា សតិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ច គហណំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ននុ ចេត្ថ ចក្ខុគ្គហណេន វិសេសិតត្តា ចក្ខុទ្វារិកានំ សព្ពេសំ វិញ្ញាណានំ គហណន្តិ? សច្ចមេតំ, តញ្ច ខោ បឋមេន ចក្ខុគ្គហណេនាតិ នាយំ ទោសោ. ភវង្គចិត្តន្តិ អាវជ្ជនាយ អនន្តរបច្ចយភូតមេវ អធិប្បេតន្តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សាវជ្ជនក’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា តទារម្មណម្បីតិ ជវនចិត្តេន សហ តទារម្មណចិត្តម្បិ. ‘‘វិញ្ញាណាយតន’’ន្តិ ច វុត្តេ និម្មលមេវ.

‘‘ចក្ខូ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តត្តា បន មារស្ស អយម្បិ អត្ថោ អាបន្នោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ លោកេ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបក្កវិបក្កន្តិ ចក្ខុបាករោគេន ឧបរិ ហេដ្ឋា ច សព្ពសោ បក្កំ កុថិតំ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា យំ លោកេ កុដ្ឋកិលាសគណ្ឌកច្ឆុអាទីហិ ឧបទ្ទុតំ វណបីឡកាទិវសេន បគ្ឃរន្តំ អសុចិំ អន្តមសោ បរមជេគុច្ឆរូបម្បិ, សព្ពំ តំ តវេវ ហោតូតិ ឯវមាទិំ អបទិសតិ.

យំ ភណ្ឌកន្តិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិខេត្តវត្ថាទិឧបករណំ គហដ្ឋា, បព្ពជិតា ច យំ បត្តចីវរាទិំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តាវ វទន្តិ, ឯតេសុ បរិគ្គហត្ថេសុ ច តេសំ បរិគ្គាហកបុគ្គលេសុ ច តេ ចិត្តំ យទិ អត្ថិ, តានិ អារព្ភ តវ ចិត្តំ យទិ ភវតិ, ឯវំ ត្វំ តត្ថ ពទ្ធោ ឯវ ហោសីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ.

យំ ភណ្ឌកំ វទន្តីតិ យថាវុត្តំ ឧបករណំ លោកេ ពហុជនា ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ វទន្តិ. ន តំ មយ្ហន្តិ តំ មយ្ហំ ន ហោតិ, ន តត្ថ មម តណ្ហាវសេន មមន្តិ នត្ថិ. ន តេ អហន្តិ យេ បុគ្គលា ឯត្ថ ពទ្ធា, តេបិ អហំ ន ហោមិ, តត្ថ មេ ទិដ្ឋិពទ្ធោ នត្ថិ. ន មេ មគ្គម្បិ ទក្ខសីតិ ឯវំ សព្ពសោ ពទ្ធាភាវេន មុត្តស្ស មេ គតមគ្គម្បិ មារ ត្វំ ន ទក្ខសិ ន បស្សិស្សសិ, យេ ភវាទយោ តុយ្ហំ វិសយា, តេសុ ភវយោនិគតិអាទីសុ មយ្ហំ គតមគ្គំ ន បស្សិស្សសិ ភវនិស្សដ្ឋត្តាតិ.

កស្សកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រជ្ជសុត្តវណ្ណនា

១៥៦. អហនន្តិ ករណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘អហនន្តេនា’’តិ, បច្ចត្តេ ឯវ វា បច្ចត្តវចនំ, ‘‘អហនន្តោ ហុត្វា’’តិ វចនសេសេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អជិនន្តិ អន្តោគធហេតុអត្ថំ វទតីតិ អាហ ‘‘បរស្ស ធនជានិំ អករោន្តេនា’’តិ. អការាបេន្តេនាតិ បរស្ស ធនជានិំ អការេន្តេន. អសោចន្តេនាតិ ភោគព្យសនាទិវសេន បរំ អសោចន្តេន. កស្មា ភគវា ឯវំ ចិន្តេសីតិ តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឥតី’’តិអាទិនា. រជ្ជេ វិជិតេ ទណ្ឌករបីឡិតេតិ ធនទណ្ឌាទិទណ្ឌេន ចេវ ពលិនា ច ពាធិតេ.

ឥជ្ឈនកកោដ្ឋាសាតិ ចេតោវសិភាវាទិកស្ស សាធនកកោដ្ឋាសា. វឌ្ឍិតាតិ ភាវនាបារិបូរិវសេន អនុព្រូហិតា. បុនប្បុនំ កតាតិ ភាវនាយ ពហុលីករណេន អបរាបរំ បវត្តិតា. យុត្តយានន្តិ យថា យុត្តានំ អាជញ្ញរថានំ សារថិនា អធិដ្ឋិតំ យថារុចិ បវត្តតិ, ឯវំ យថារុចិបវត្តិតំ គមិតា. បតិដ្ឋដ្ឋេនាតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន. វត្ថុកតាតិ សព្ពសោ ឧបក្កិលេសសោធនេន ឥទ្ធិវិសយតាយ បតិដ្ឋានភាវតោ សុវិសោធិតបរិស្សយវត្ថុ វិយ កតា. អវិជហិតាតិ បដិបក្ខទូរីភាវតោ សុភាវិតភាវេន តំតំអធិដ្ឋានយោគ្យតាយ ន ជហាបិតា. និច្ចានុពទ្ធាតិ តតោ ឯវ និច្ចំ អនុពទ្ធា វិយ កតា. សុបរិចិតាតិ សុដ្ឋុ សព្ពភាគេន ភាវនានុបចយំ គមិតា. អវិរាធិតវេធិហត្ថោ វិយាតិ អវិរជ្ឈនភាវេន វិរជ្ឈនហត្ថោ វិយ. សុដ្ឋុ សមារទ្ធាតិ ភាវនាឧប្បត្តិយា សម្មទេវ សម្បាទិតា. ចិន្តេយ្យាតិ អត្ថុទ្ធារវសេន ចិន្តេយ្យ.

បព្ពតស្សាតិ បព្ពតោ អស្ស. បព្ពតោ អស្សាតិ បព្ពតោ ភវេយ្យ កីទិសស្សាតិ អាហ ‘‘សុវណ្ណស្សា’’តិអាទិ. ជាតរូបស្សាតិ អាតបរូបសម្បន្នស្ស. ទ្វិក្ខត្តុម្បិ តាវ មហន្តោតិ យត្តកោ សោ បព្ពតោ ហោតិ, ទ្វិក្ខត្តុំ តត្តកោ. ឯកស្សាតិ ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស នាលំ ន បរិយត្តោ តណ្ហាយ ទុប្បូរណភាវា. ឯវំ ជានន្តោតិ ឯវំ តណ្ហាយ ទុប្បូរណភាវាទីនវតំ ជានន្តោ. សមំ ចរេយ្យាតិ បរវត្ថុបរាមាសាទិំ វិហាយ កាយាទីហិ សមមេវ បដិបជ្ជេយ្យ.

ទុក្ខំ តណ្ហានិទានំ, តណ្ហា កាមគុណនិទានា, តស្មា ទុក្ខស្ស តណ្ហាបច្ចយកាមគុណនិទានត្តំ វុត្តំ. តន្តិ ទុក្ខំ. យតោនិទានំ ហោតីតិ យំនិទានំ យំការណំ តំ បវត្តតិ. ឯវំ យោ អទក្ខីតិ យោ បរិញ្ញាតវត្ថុកោ ឯវំ ទុក្ខំ តស្ស និទានភូតេ កាមគុណេ ច តថតោ បញ្ញាចក្ខុនា បស្សិ. កេន ការណេន នមេយ្យ? តំ ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. កាមគុណឧបធិន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ ឧបធិំ. សជ្ជតិ ឯត្ថាតិ សង្គោ ឯសោ, លគ្គនមេតន្តិ ឯវំ វិទិត្វា. តមេវ កាមាភិភូតោ នប្បដិសេវេយ្យ ន លគ្គេយ្យាតិ ឯវំ វិនយាយ វូបសមាយ សិក្ខេយ្យាតិ.

រជ្ជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយវគ្គោ

១. សម្ពហុលសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. ជដាចុម្ពដកេនាតិ សីសេ បដិមុក្កេន ជដាកលាបេន. អបរិគ្គហព្រាហ្មណបព្ពជិតា ហិ ជដាយ ឧញ្ឆាចរិយំ ចរន្តិ. ឧទុម្ពរទណ្ឌញ្ហិ អត្តគុត្តត្ថាយ គហិតំ តេសំ អប្បិច្ឆភាវប្បកាសនំ. តេនាហ ‘‘អប្បិច្ឆភាវប្បកាសនត្ថ’’ន្តិ. សីសំ ឱកម្បេត្វាតិ ឯត្ថ អតិវិយ សីសស្ស ឱកម្បិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ហនុកេន ឧរំ បហរន្តោ អធោនតំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. ជិវ្ហំ នីហរិត្វាតិ លម្ពនចាលនវសេន មុខតោ និក្ខាមេត្វា. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ. តិសាខន្តិ តិភង្គភកុដិ វិយ នលាដេ ជាតត្តា នលាដិកំ. តេនាហ ‘‘នលាដេ ឧដ្ឋិតំ វលិត្តយ’’ន្តិ, តិភង្គវលិកំ នលាដេ កត្វាតិ អត្ថោ. អត្តនោវ តេលេតិ អត្តនោវ បាបកម្មនិព្ពត្តកេ តេលេ, បចិតព្ពដ្ឋានគេហេតិ អធិប្បាយោ.

សម្ពហុលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

១៥៨. មយ្ហំ លាភាតិ ឯវរូបស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សត្ថុស្ស បដិលាភោ, ឯវរូបស្ស ច នាម និយ្យានិកស្ស សទ្ធម្មស្ស បដិលាភោ, ឯវរូបានញ្ច សុប្បដិបន្នានំ សព្រហ្មចារីនំ បដិលាភោ, ឯតេ មយ្ហំ សុលទ្ធលាភា. មយ្ហំ សុលទ្ធន្តិ យញ្ចេតំ មម និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា, តស្មិញ្ច អភិរតីតិ សព្ពញ្ចេតំ មយា សុលទ្ធំ. យថា បនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧប្បន្នោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចរិតានុរូបវសេន គហិតំ មូលកម្មដ្ឋានំ. បាសាទិកន្តិ បសាទាវហំ. ឯវមហោសីតិ ‘‘លាភា វត មេ’’តិអាទិនា ឯវំ បរិវិតក្កោ អហោសិ. និសិន្នសទិសោតិ និសិន្នោ វិយ. តស្មិំយេវ ឋានេតិ យស្មិំ ឋានេ និសិន្នំ មារោ ឧបសង្កមិ, តស្មិំយេវ ឋានេ. តស្សាតិ សមិទ្ធិត្ថេរស្ស. កម្មដ្ឋានំ សប្បាយន្តិ កម្មដ្ឋានភាវនាយ អនុយុញ្ជនំ សប្បាយំ ឧបការាវហំ ភវិស្សតិ.

មយ្ហន្តិ មយា. សតិ ច បញ្ញា ច សតិបញ្ញា, តា អរិយមគ្គេន ជាននសមត្ថនភាវេន អវពុទ្ធា. ថេរោ កិរ តទា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេសិ. កាមន្តិ យថារុចិ. កេចិ ‘‘កាមំ ករស្សូតិ អាយស្មតោ ‘កាមា’តិ មារស្ស អាលបន’’ន្តិ វទន្តិ. វិភិំសការហានីតិ ភយានការហានិ. រូបានីតិ វិប្បការានិ. វិប្បការត្ថោបិ ហិ រូបសទ្ទោ ‘‘រូបំ ទស្សេតិ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ វិយ. ន កម្បេស្សសីតិ សមណធម្មករណតោ ន ចលិស្សសិ.

សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. គោធិកសុត្តវណ្ណនា

១៥៩. បព្ពតស្ស បស្សេតិ បព្ពតបាទេ ឧបច្ចកាយំ. សមយេ សមយេ លទ្ធត្តា សាមយិកំ. តេនាហ ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចតី’’តិ. លោកិយវិមុត្តិ ហិ អនច្ចន្តបហាយិតាយ សមយវិមុត្តិ នាម, លោកុត្តរវិមុត្តិ អច្ចន្តបហាយិតាយ អសមយវិមុត្តិ. តាហិ សមន្នាគតា ‘‘សមយវិមុត្តា, អសមយវិមុត្តា’’តិ ច វុច្ចន្តិ. យាវ បឋមជ្ឈាននិព្ពត្តនំ, តាវ កស្មា បរិហាយីតិ អត្ថោ? សាពាធត្តាតិ សរោគត្តា. វាតបិត្តសេម្ហវសេនាតិ កទាចិ វាតបិត្តវសេន, កទាចិ វាតសេម្ហវសេន, ឧភិន្នម្បិ សន្និបាតវសេន. អនុសាយិកោតិ កាយំ អនុគន្ត្វា សយិតោ, យាប្យាមយភាវេន ឋិតោតិ អត្ថោ. សមាធិស្សាតិ សមាធិភាវនាយ. ឧបការកធម្មេ ឧតុភោជនាទិកេ. បូរេតុន្តិ សមោធានេតុំ. បរិហាយីតិ សរីរស្ស អកល្លភាវតោ.

អាហរេយ្យន្តិ ជីវិតហរណត្ថាយ ឧបនេយ្យំ. និពទ្ធា គតិ ហោតិ កេវលំ ព្រហ្មលោកូបបត្តិតោ, ន សោតាបន្នាទីនំ វិយ បរិច្ឆិន្នភាវេន. តេនាហ ‘‘ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តតី’’តិ.

ជលមានាតិ សមុដ្ឋិតនិយតឥទ្ធិយា អនញ្ញសាធារណបរិវារសម្បត្តិយា ច សទេវកេ លោកេ ជលមានា. មំសចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ ធម្មចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ សមន្តចក្ខូតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. អានុភាវធរាតិ អចិន្តេយ្យាបរិមេយ្យពុទ្ធានុភាវសម្បន្នា. អានុភាវបរិយាយោបិ ហិ ជុតិ-សទ្ទោ ហោតិ ‘‘ឥទ្ធិជុតិពលវីរិយូបបត្តី’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១៥៨៩, ១៥៩៥) វិយ. អនវសេសតោ មានំ សិយតិ សមុច្ឆិន្ទតីតិ អគ្គមគ្គោ មានសំ. តន្និព្ពត្តនា បន អរហត្តស្ស មានសតា ទដ្ឋព្ពា. សីលាទីនីតិ អនុត្តរសីលាទីនិ. សិក្ខមានោតិ សិក្ខានិ ភាវេន្តោ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេន្តោ. ន ចិត្តភាវនា. តេនាហ ‘‘សករណីយោ’’តិ. ជនេតិ សត្តស្ស កាយេ, សទេវកេ លោកេតិ អត្ថោ. វិស្សុតាតិ អនញ្ញសាធារណេហិ សីលាទិគុណេហិ វិស្សុតា.

វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ ឧប្បន្នំ ទុក្ខវេទនំ បដិច្ច ឧប្បន្នអត្តកិលមថំ អនុប្បាទនវសេន វិក្ខម្ភេត្វា តំយេវ វេទនំ បរិគ្គហេត្វា បវត្តវិបស្សនា វីថិមេវ ឱតរតីតិ កត្វា មូលកម្មដ្ឋានន្តិ វុត្តំ. ‘‘សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយី’’តិ វត្វា តស្ស បភេទំ វិភជិត្វា ឥធាធិប្បេតំ ទស្សេតុំ ‘‘សមសីសី នាម តិវិធោ ហោតី’’តិអាទិមាហ. ឥរិយាបថវសេន សមសីសី ឥរិយាបថសមសីសី. ឯស នយោ សេសទ្វយេបិ.

ឥរិយាបថកោបនញ្ចាតិ ឥរិយាបថេហិ អសមាយោគោ. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកវេលាយមេវ. បរិនិព្ពានវសេនាតិ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានវសេន, ន កិលេសក្ខយមត្តេន. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទ្វីសុ នយេសុ. ឯវំ សតិ តេនេវ ឥរិយាបថេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តេនេវ ឥរិយាបថេន, ឯកស្មិំ អន្តោរោគេយេវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្វា តេនេវ រោគេន បរិនិព្ពាយន្តា ខីណាសវា ពហវោបិ សមសីសិនោ ឯវ សម្ភវេយ្យុំ. តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សីសញ្ចេត្ថ តេរស – បលិពោធសីសំ តណ្ហា, ពន្ធនសីសំ មានោ, បរាមាសសីសំ ទិដ្ឋិ, វិក្ខេបសីសំ ឧទ្ធច្ចំ, កិលេសសីសំ អវិជ្ជា, អធិមោក្ខសីសំ សទ្ធា, បគ្គហសីសំ វីរិយំ, ឧបដ្ឋានសីសំ សតិ, អវិក្ខេបសីសំ សមាធិ, ទស្សនសីសំ បញ្ញា, បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, គោចរសីសំ វិមោក្ខោ, សង្ខារសីសំ និរោធោតិ. ឥមេសុ តេរសសុ សីសេសុ បលិពោធសីសាទីនិ បវត្តិសីសញ្ច បរិយាទិយិតព្ពានិ, អធិមោក្ខសីសាទីនិ បរិយាទាយកានិ, បរិយាទាយកផលំ គោចរសីសំ. តញ្ហិ វិសយជ្ឈត្តំ ផលំ វិមោក្ខោ, បរិយាទាយកស្ស មគ្គស្ស ផលស្ស ច អារម្មណំ សង្ខារសីសំ សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោតិ បរិយាទិយិតព្ពានំ បរិយាទាយកផលារម្មណានំ សហ វិយ សំសិទ្ធំ ទស្សនេន សមសីសិភាវំ ទស្សេតុំ បដិសម្ភិទាយំ តេរស សីសានិ វុត្តានិ. ឥធ បន ‘‘អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ (បុ. ប. ១៦) វចនតោ តេសុ កិលេសបវត្តសីសានមេវ វសេន យោជនំ ករោន្តោ ‘‘ឯត្ថ ច បវត្តិសីស’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ បវត្តិសីសំ បវត្តតោ វុដ្ឋហន្តោ មគ្គោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណវសេន យទិបិ បរិយាទីយតិ, យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសព្ភាវតោ ‘‘បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ ខេបេតី’’តិ អាហ. កិលេសបរិយាទានេន បន មគ្គចិត្តេន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២) វចនតោ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សមាបិតំ នាម ហោតិ, តំ បន បរិសមាបនំ យទិ ចុតិចិត្តេន ហោតិ, តេនេវ ជីវិតបរិសមាបនញ្ច ហោតីតិ ឥមាយ វារចុតិសមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពាចរិមតា វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឯកតោ ឧប្បាទោ នត្ថី’’តិអាទិមាហ. ទ្វិន្នំ ចិត្តានន្តិ ចុតិចិត្តមគ្គចិត្តានំ. តន្តិ បច្ចវេក្ខណំ បរិបុណ្ណជវនចិត្តានំ សត្តក្ខត្តុំ បវត្តិយា, អបរិបុណ្ណានំ វា បញ្ចក្ខត្តុំ បវត្តិយា. កិញ្ចាបិ ‘‘ឯកោ វា ទ្វេ វា’’តិ វុត្តំ យថា ‘‘ឯកំ វា ទ្វេ វា តទារម្មណចិត្តានី’’តិ, ហេដ្ឋិមន្តេន បន ទ្វេ បវត្តន្តិ.

ឧប្បាដេត្វាតិ ឧទ្ធរិត្វាតិ អត្ថោ. អនុបាទិសេសេនាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានេន.

ធូមាយិតត្តន្តិ ធូមស្ស វិយ អយិតភាវំ បវត្តិអាការំ. ធូមសទិសា វលាហកា ធូមវលាហកា, តិមិរវលាហកា, យេ មហិកា ‘‘តិមិរ’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. អប្បតិដ្ឋិតេនាតិ បតិដ្ឋំ អលភន្តេន. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ឯតំ ករណវចនំ, អនុប្បត្តិធម្មេនាតិ អត្ថោ. សតិ ហិ ឧប្បាទេ បតិដ្ឋិតំ នាម សិយា, អដ្ឋកថាយំ បន យទេវ តស្ស វិញ្ញាណស្ស អប្បតិដ្ឋានការណំ, តទេវ បរិនិព្ពានការណន្តិ វុត្តំ ‘‘អប្បតិដ្ឋិតការណា’’តិ.

សោកេន ផុដ្ឋស្សាតិ ‘‘អផលោ វត មេ វាយាមោ ជាតោ’’តិ សោកេន អភិភូតស្ស. អភស្សថាតិ ពលវសោកាភិតុន្នស្ស សតិសម្មោសា សិថិលំ គហិតា ភស្សិ បតិតា សា កច្ឆា.

គោធិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សត្តវស្សានុពន្ធសុត្តវណ្ណនា

១៦០. យស្មា កបិលវត្ថុតោ និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ មារោ ឱតារាបេក្ខោ លោកនាថំ អនុពន្ធិតុំ អារទ្ធោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បុរេ ពោធិយា ឆព្ពស្សានី’’តិ. អតិគហេត្វាតិ អនុគន្ត្វា តស្ស យថារុចិ បដិបត្តិំ អនុវត្តោ វិយ ហុត្វា.

អវជ្ឈាយន្តោតិ បជ្ឈាយន្តោ. ជិតោ វិត្តបរាជិតោ អសិ នុ. បមាណាតិក្កន្តន្តិ គរុតរំ.

ខនិត្វា ឧម្មូលេត្វា. កាមាសវាទីនិ បជហន្តោ អនាសវោ.

បេហីតិ អបេហិ. បារគាមិនោតិ បារង្គមនសីលា. តេកាលិកោ អយំ គាមិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘យេបី’’តិអាទិ.

មារវិសូកានីតិ មារកណ្ដកានិ កណ្ដកសទិសានិ មារស្ស ទុរាចារានិ. វិរុទ្ធសេវិតានិ វិរោធវសេន តាសំយេវ វេវចនានិ. តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បមាយូ’’តិអាទិ វុត្តំ. និព្ពេជនីយាតិ និព្ពេទទាយិកា. ឧក្កណ្ឋនីយាតិ ឧក្កណ្ឋវហា.

វិកប្បវសេន វេទិតព្ពោ ឱបម្មបរិកប្បវិសយត្តា តស្ស កិរិយាបទស្ស. តេនាហ ‘‘អនុបរិគច្ឆេយ្យា’’តិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ មេទវណ្ណវត្ថុស្មិំ. មុទុន្តិ មុទុមធុរសំ វិន្ទេយ្យាម បដិលភេយ្យាម. អស្សាទោតិ អស្សាទេតព្ពោ.

សត្តវស្សានុពន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មារធីតុសុត្តវណ្ណនា

១៦១. ចិន្តេសីតិ សោកវសិកោ ហុត្វា ចិន្តយិ. គណិការហត្ថិនិយោតិ ទីបកករេណុយោ. ឯកសតំ ឯកសតន្តិ ឯកសតំ ឯកសតំ បច្ចេកំ សតំ សតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកេកំ សតំ សតំ កត្វា’’តិ. កុមារិវណ្ណសតន្តិ កុមារិត្ថីនំ អត្តភាវានំ សតំ. តា កិរ បឋមំ កញ្ញារូបេន អត្តានំ ទស្សេសុំ. អនុបគតបុប្ផានញ្ហិ សមញ្ញា កញ្ញាតិ. បុន យថាវុត្តកុមារិរូបេន ឧបគតបុប្ផា ហិ កុមារី. បុន វធុការូបេន. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អវិជាតវណ្ណសត’’ន្តិ. តតិយវារេ យុវតិរូបេន. វិជាតា ហិ ឥត្ថី អនតិក្កន្តមជ្ឈិមវយា យុវតី. ឯត្តាវតា ពាលា តរុណី បោរីតិ តិវិធាសុ ឥត្ថីសុ បុរិមា ទ្វេ ទស្សិតា, បរិយោសានវារេសុ មនុស្សជាតិកានំ មនុស្សិត្ថិយោវ រុច្ចន្តីតិ តេន មនុស្សរូបេន តា អត្តានំ ទស្សេសុំ.

អត្ថស្ស បត្តិន្តិ ឯកន្តតោ ហិតានុប្បត្តិំ. ហទយស្ស សន្តិន្តិ បរមចិត្តុបសមំ. កិលេសសេនន្តិ កាមគុណសង្ខាតំ បឋមំ កិលេសសេនំ. សា ហិ កិលេសសេនា អច្ឆរាសង្ឃាតសភាវាបិ បដិបត្ថយមានា បិយាយិតព្ពឥច្ឆិតព្ពរូបភាវតោ បិយរូបសាតរូបា នាម អត្តនោ កិច្ចវសេន. ឯកោ អហំ ឈាយន្តោតិ គណសង្គណិកាយ កិលេសសង្គណិកាយ ច អភាវតោ ឯកោ អសហាយោ អហំ លក្ខណូបនិជ្ឈានេន និជ្ឈាយន្តោ. អនុពុជ្ឈិន្តិ អនុក្កមេន មគ្គបដិបាដិយា ពុជ្ឈិំ បដិពុជ្ឈិំ. តស្មាតិ យថាវុត្តវិវេកសុខសមធិគមនិមិត្តំ. អករណេនាតិ មិត្តសន្ថវស្ស អករណេន. សក្ខីតិ សក្ខិភាវោ.

កតមេន វិហារេនាតិ ឈានសមាបត្តីនំ កតមេន វិហារេន. ឥធ ទុតិយបទស្ស អត្ថោ វិស្សជ្ជនគាថាវណ្ណនាយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ. អនាមន្តេន ‘‘តំ បុគ្គល’’ន្តិ សម្មុខា ឋិតម្បិ ភគវន្តំ អសម្មុខា វិយ កត្វា វទតិ, កថំ ត្វន្តិ អត្ថោ.

‘‘អវិតក្កឈាយី’’តិ វក្ខមានត្តា អយមេវេត្ថ កាយបស្សទ្ធិ វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេន អស្សាសបស្សាសកាយស្ស បស្សទ្ធត្តា បស្សទ្ធកាយោ’’តិ. បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកេ កម្មាភិសង្ខារេ. កាមាលយាទីនំ អភាវតោ អនាលយោ. ន សរតីតិ ន សវតិ. រាគវសេន ហិ សត្តា សំសារមនុសវន្តិ. ន ថិនោតិ ន ថិនមិទ្ធចិត្តោ. មោហវសេន ហិ សត្តា ថិនមិទ្ធំ អាបជ្ជន្តីតិ. ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សន្តិ ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គេ (វិភ. ៨៤២, ៩៧៦) អាគតេសុ អដ្ឋសុ កិលេសសតេសុ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតានិ អបនេត្វា សេសា បញ្ញាសាធិកំ សតំ កិលេសា, តេ ព្រហ្មជាលេ (ទី. និ. ១.៣១) អាគតាហិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីហិ សហ បញ្ចបញ្ញាសាធិកំ សត្តសតំ ហោតិ; តា ច ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ទិគុណិតា ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ទសាធិកំ ហោតិ; តំ អប្បកំ បន ឩនមធិកំ វា គណនុបគំ ន ហោតីតិ ‘‘ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតរេសំ អតីតាទិភាវាមសនតោ អគ្គហណំ បហានស្ស អធិប្បេតត្តា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អភិធម្មដីកាយំ (ធ. ស. អនុដី. និទានកថាវណ្ណនា) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. បឋមបទេនាតិ ‘‘ន កុប្បតី’’តិ ឥមិនា បទេន. ទុតិយេនាតិ ‘‘ន សរតី’’តិ បទេន. តតិយេនាតិ ‘‘ន ថិនោ’’តិ បទេន. នីវរណប្បហានេន ខីណាសវតំ ទស្សេតិ, អនវសេសតោ នីវរណានំ អច្ចន្តប្បហានំ អធិប្បេតំ.

បញ្ចទ្វារិកកិលេសោឃំ តិណ្ណោតិ ឆន្នំ ទ្វារានំ វសេន បវត្តនកិលេសោឃំ តរិត្វា ឋិតោ. កាមោឃទិដ្ឋោឃភវោឃដ្ឋកិលេសភាវតោ ‘‘បញ្ចោឃគ្គហណេន វា បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ វេទិតព្ពានី’’តិ អាហ. រូបរាគាទយោ វិសេសតោ ន បញ្ចទ្វារិកាតិ វុត្តំ ‘‘ឆដ្ឋគ្គហណេន បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ វេទិតព្ពានី’’តិ.

មច្ចុរាជស្សាតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘មច្ចុរាជស្ស ហត្ថតោ’’តិ អាហ. នយមានានន្តិ អនាទរេ សាមិវចនន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘នយមានេសូ’’តិ.

ឩហច្ចាតិ ពុទ្ធំ និស្សាយ. ‘‘ឥទមវោចា’’តិ ទេសនំ និដ្ឋាបេត្វាតិ ឯតេន សំយុត្តេសុ អយំ និគមនបាឡិ, ហេដ្ឋា អនាគតនយត្តា បន កេសុចិ បោត្ថកេសុ ន លិខីយតីតិ ទស្សេតិ. ទទ្ទល្លមានាតិ ជជ្ជការស្ស ហិ ទទ្ទការំ កត្វា និទ្ទេសោ. តេនាហ ‘‘អតិវិយ ជលមានា’’តិ. នីហរីតិ តាសំ កាយវចីវិការំ ន មនសិករោន្តោ តិណាយបិ អមញ្ញមានោវ អនបេក្ខេនេវ នីហរិ. ផលតោ ភដ្ឋន្តិ ផលសិបាដិកតោ ភដ្ឋំ. កុណ្ឌតិណាទិគច្ឆតូលំ បោដកិតូលំ.

មារធីតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

មារសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.