៣. តតិយវគ្គោ

១. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិ អប្បកាសនភាវេន តមតីតិ តមោ, តេន តមេន យុត្តោតិ តមោ បុគ្គលោ វុច្ចតិ, តំយោគតោ បុគ្គលស្ស តព្ពោហារោ យថា ‘‘មច្ឆេរយោគតោ មច្ឆេរោ’’តិ. តស្មា តមោតិ អប្បកាសនភាវេន តមោ តមភូតោ អន្ធការោ វិយ ជាតោ, អន្ធការត្តំ វា បត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តលក្ខណំ តមមេវ បរម្បរតោ អយនំ គតិ និដ្ឋា ឯតស្សាតិ តមបរាយណោ, តមបរាយណតំ វា បត្តោតិ អត្ថោ. ញាយេនបិ តមគ្គហណេន ខន្ធតមោវ កថិតោ, ន អន្ធការតមោ. ខន្ធតមោតិ ច សម្បត្តិរហិតា ខន្ធបវត្តិយេវ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិ បកាសនភាវេន ជោតេតីតិ ជោតិ, តេន ជោតិនា យុត្តោតិអាទិ សព្ពំ តមេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥតរេ ទ្វេតិ ជោតិតមបរាយណោ ជោតិជោតិបរាយណោតិ ឥតរេ ទ្វេ បុគ្គលេ.

វេណុវេត្តាទិកេហិ បេឡាទិការកា វិលីវការកា. មិគមច្ឆាទីនំ និសាទនតោ នេសាទា, មាគវិកមច្ឆពន្ធាទយោ. រថេសុ ចម្មេន ហននករណតោ រថការា ចម្មការា វុត្តា. ‘‘បុ’’ ឥតិ ករីសស្ស នាមំ, តំ កុសេន្តិ អបនេន្តីតិ បុក្កុសា, បុប្ផឆឌ្ឌកា. ទុព្ពណ្ណោតិ វិរូបោ. ឱកោដិមកោតិ អារោហាភាវេន ហេដ្ឋិមកោដិកោ, រស្សកាយោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លកុណ្ឌកោ’’តិ. លកុ វិយ ឃដិកា វិយ ឌេតិ បវត្តតីតិ ហិ លកុណ្ឌកោ, រស្សោ. កណតិ និមីលតីតិ កាណោ. តំ បនស្ស និមីលនំ ឯកេន អក្ខិនា ទ្វីហិបិ វាតិ អាហ ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ. កុណនំ កុណោ, ហត្ថវេកល្លំ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោ វុច្ចតិ បាទវិកលោ. ហេដ្ឋិមកាយសង្ខាតោ សរីរស្ស បក្ខោ បទេសោ ហតោ អស្សាតិ បក្ខហតោ. តេនាហ ‘‘បីឋសម្បី’’តិ. បទីបេ បទីបនេ ឯតព្ពំ នេតព្ពន្តិ បទីបេយ្យំ, តេលកបល្លាទិឧបករណំ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អាគមនវិបត្តីតិ អាគមនដ្ឋានវសេន វិបត្តិ អាគមោ ឯត្ថាតិ កត្វា. បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តីតិ បឋមុប្បន្នបច្ចយវសេន វិបត្តិ. ចណ្ឌាលាទិសភាវា ហិស្ស មាតាបិតរោ បឋមុប្បន្នបច្ចយា, បឋមុប្បត្តិយា វា បច្ចយា, តេហេវស្ស វិបត្តិ ឯវ, ន សម្បត្តិ. បវត្តបច្ចយវិបត្តីតិ បវត្តេ សុខបច្ចយវិបត្តិ. តាទិសេ និហីនកុលេ ឧប្បន្នោបិ កោចិ វិភវសម្បន្នោ សិយា, អយំ បន ទុគ្គតោ ទុរូបោ ហោតិ. អាជីវុបាយវិបត្តីតិ អាជីវនុបាយវសេន វិបត្តិ. សុខេន ហិ ជីវិកំ បវត្តេតុំ ឧបាយភូតា ហត្ថិសិប្បាទយោ ឥមស្ស នត្ថិ, បុប្ផឆឌ្ឌកសិលាកោដ្ដនាទិកម្មំ បន កត្វា ជីវិកំ បវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘កសិរវុត្តិកេ’’តិ. អត្តភាវវិបត្តីតិ ឧបធិវិបត្តិ. ទុក្ខការណសមាយោគោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខុប្បត្តិយា បច្ចយសមោធានំ. សុខការណវិបត្តីតិ សុខបច្ចយបរិហានិ. ឧបភោគវិបត្តីតិ ឧបភោគសុខស្ស វិនាសោ អនុបលទ្ធិ. ជោតិ ចេវ ជោតិបរាយណភាវោ ច សុក្កបក្ខោ.

ទសហិ អក្កោសវត្ថូហីតិ លក្ខណវចនំ ឯតំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធិតា ហោន្តិ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ, តស្មា ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ, តត្ថ វា យេន កេនចិ បរិភាសតីតិ អត្ថោ. ឯកគ្គចិត្តោតិ ទានំ ទាតុំ អបេក្ខិតតាយ សមាហិតចិត្តោ.

បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ជរាជិណ្ណាតិ ជរាយ ជិណ្ណា. តេន បាកដជរាយ មត្ថកប្បត្តិមាហ. វយោវុឌ្ឍាតិ វយសា វុឌ្ឍា. តេន បច្ឆិមវយស្ស ឱសក្កសម្បវត្តិំ វទតិ. ជាតិមហល្លិកាតិ ជាតិមហត្តគតា. ចិរកាលំ អតិក្កន្តាតិ ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ វីតិវត្តា. វយោ-សទ្ទោ សាធារណវចនោបិ ជិណ្ណសទ្ទសន្និធានតោ ឱសានវយំ ឯវ វទតីតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា’’តិ. អយ្យិកាតិ មាតាមហិំ សន្ធាយ វទតិ. ហត្ថី ឯវ រតនភូតោ ហត្ថិរតនន្តិ អាហ ‘‘សតសហស្សគ្ឃនកេនា’’តិអាទិ. សព្ពានិ តានីតិ កុម្ភការភាជនានិ, តេហិ សទ្ធិំ សត្តសន្តានស្ស បមាណំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯត្ថ កា អស្ស អដ្ឋុប្បត្តិ? តិត្ថិយានំ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អលាភាយ អយសាយ បរិសក្កនំ. តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា តំ សព្ពទិសាសុ យមកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា មហាឱឃំ វិយ សព្ពា បារមិយោ ‘‘ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមា’’តិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ តតោ អន្នបានយានវត្ថមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា – ‘‘កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ នរាសភោ លោកនាថោ’’តិ ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ, សកដសតេហិបិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណម្បិ សកដធុរេន សកដធុរំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុវត្តន្តិ ច អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណាទយោ វិយ. សព្ពំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៨២) តេសុ តេសុ សុត្តេសុ ច អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. យថា ច ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ. វុត្តម្បិ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរ…បេ… បរិក្ខារានំ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ’’តិអាទិ (ឧទា. ៣៨), តថា ‘‘យាវតា ខោ, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃោ វា គណោ វា លោកេ ឧប្បន្នោ, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកំ សង្ឃម្បិ ឯកំ គណម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ, យថរិវាយំ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦). ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. និជ្ឈត្តិន្តិ សញ្ញត្តិំ. នន្តិ កថំ.

ឯវំ បុច្ឆិតុំ អយុត្តំ តិត្ថិយានំ កថា មហាជនសន្និបាតេ និយ្យាតិតា ហោតីតិ. តស្មិំ ទាតព្ពំ, ចិត្តប្បសាទមត្តេន ទេន្តេបិ ហិ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ. អារោចិតំ អត្តនោតិ អធិប្បាយោ. ភគវាតិ សត្ថុ អាមន្តនំ. ចិត្តំ នាម យថាបច្ចយំ បវត្តមានំ និគណ្ឋា…បេ… បសីទតិ បសន្នស្សាតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេ អវិសេសតោ ទេយ្យធម្មស្ស ទាតព្ពដ្ឋានំ នាម បុច្ឆិតំ, ឥទានិ តស្ស មហប្ផលភាវករោ ទក្ខិណេយ្យវិសេសោតិ អាហ ‘‘អញ្ញំ តយា បឋមំ បុច្ឆិតំ, អញ្ញំ បច្ឆា’’តិ. សល្លក្ខេហិ ឯតំ. បច្ឆិមំ បុរិមេន សទ្ធិំ អានេហីតិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆិតស្ស នាម បញ្ហស្ស កថនំ មយ្ហមេវ ភារោ. សមុបព្យូឡ្ហោតិ ឯកតោ សេនាយ រាសិវសេន សម្បិណ្ឌិតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘រាសិភូតោ’’តិ. អសិក្ខិតោតិ សត្តដ្ឋសំវច្ឆរានិ ធនុសិប្បេន សិក្ខិតោ. ធនុសិប្បំ សិក្ខិត្វាបិ កោចិ កតហត្ថោ ន ហោតិ, អយំ បន អសិក្ខិតោ ន កតហត្ថោ, បោង្ខានុបោង្ខភាវោយេវ ព្យាមមុដ្ឋិពន្ធោ. តិណបុញ្ជមត្តិកាបុញ្ជាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បំសុបុញ្ជវាលុកបុញ្ជសារផលកអយោឃនាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អកតបរិចយោតិ តេសំ សន្តិកា វិជ្ឈនដ្ឋេន អកតបរិចយោ. រាជរាជមហាមត្តាទិកេ ឧបេច្ច អសនំ ឧបាសនំ, ន កតំ ឧបាសនំ ឯតេនាតិ អកតូបាសនោ. អសិក្ខិតតាទិនា ភីរុភាវេន វា កាយស្ស ឆម្ភនំ សង្កម្បនំ ឧត្តាសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឆម្ភីតិ អាហ ‘‘បវេធិតកាយោ’’តិ.

ទក្ខិណេយ្យតាយ អធិប្បេតត្តា ‘‘អរហត្តមគ្គេន កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតី’’តិ អាហ. អច្ចន្តប្បហានស្ស ឥច្ឆិតត្តា តតិយេនេវ កុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ បដិឃសម្បយោគំ. អសេក្ខស្ស អយន្តិ អសេក្ខំ, សីលក្ខន្ធោ. តយិទំ ន អគ្គផលំ សីលមេវ អធិប្បេតំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចិ អសេក្ខសន្តានេ បវត្តំ សីលំ, លោកុត្តរោ ឯវ ន អធិប្បេតោ សិក្ខាយ ជាតត្តា, ឯវំ វិមុត្តិក្ខន្ធោបីតិ. សេក្ខស្ស ឯសោតិ វា, អបរិយោសិតសិក្ខត្តា សយមេវ សិក្ខតីតិ វា សេក្ខោ, ចតូសុ មគ្គេសុ ហេដ្ឋិមេសុ ច តីសុ ផលេសុ សីលក្ខន្ធោ. ឧបរិ សិក្ខិតព្ពាភាវតោ អសេក្ខោ. វុឌ្ឍិប្បត្តោ សេក្ខោតិ អសេក្ខោ. អគ្គផលភូតោ សីលក្ខន្ធោ វុច្ចេយ្យ, អដ្ឋកថាយំ បន វិបស្សកស្ស សីលស្ស អធិប្បេតត្តា តថា អត្ថោ វុត្តោ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘អសេក្ខេនា’’តិអាទីសុ. ឯត្ថ ច យថា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា មិស្សកា អធិប្បេតា, ឯវំ វិមុត្តិក្ខន្ធាបីតិ តទង្គវិមុត្តិអាទយោបិ វេទិតព្ពា, ន បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ឯវ.

យេន សិប្បេន ឥស្សាសោ ហោតិ, តំ ឥស្សត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧសុសិប្ប’’ន្តិ. យស្សា វាយោធាតុយា វសេន សរីរំ សញ្ជាតថាមំ ហោតិ, តំ ពលបច្ចយំ សន្ធាយាហ ‘‘ពលំ នាម វាយោធាតូ’’តិ. សមប្បវត្តិតោ ហិ វិសមប្បវត្តិនិវារកធាតុ ពលំ នាម, តេន តតោ អញ្ញំ ពលរូបំ នាម នត្ថិ.

យស្មា អរហា ឯវ ឯកន្តតោ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចន្តិ អាហ ‘‘សោរច្ចន្តិ អរហត្ត’’ន្តិ. ឯតេ ទ្វេតិ ខន្តិ សោរច្ចន្តិ ឯតេ ទ្វេ ធម្មា. បានីយំ បិវន្តិ ឯត្ថាតិ បបា, យោ កោចិ ជលាសយោ យំ កិញ្ចិ បានីយដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘ចតុរស្សបោក្ខរណីអាទីនី’’តិ. ឧទកវិកូលាទីសុ កមន្តិ អតិក្កមន្តិ ឯតេហីតិ សង្កមនានិ, សេតុអាទីនិ. សេតុករណយុត្តដ្ឋានេ សេតុំ, ចង្កមនករណយុត្តដ្ឋានេ ចង្កមនំ, មគ្គករណយុត្តដ្ឋានេ មគ្គំ ករេយ្យាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បណ្ណាសា’’តិអាទិ.

ភិក្ខាចារវត្តន្តិ អរិយានំ ហិតំ វត្តបដិបត្តិំ. ទេន្តោបីតិ បិ-សទ្ទេន អខីណាសវស្ស ទេន្តោបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ យស្ស កស្សចិបិ ទេន្តេនបិ កម្មផលំ សទ្ទហិត្វា វិប្បសន្នចិត្តេនេវ ទាតព្ពត្តា. ថនយន្តិ ឥទំ តស្ស មហាមេឃភាវទស្សនំ, យោ ហិ មហាវស្សំ វស្សតិ, សោ គជ្ជន្តោ វិជ្ជុម្មាលំ វិស្សជ្ជេន្តោ បវស្សតិ. អភិសង្ខរិត្វា សមោធានេត្វាតិ ខាទនីយស្ស វិវិធជាតិយានិ សម្បិណ្ឌេត្វា. តេនាហ ‘‘រាសិំ កត្វា’’តិ.

បកិរណំ នាម វិកិរណម្បិ ហោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘វិកិរតី’’តិ. បកិរន្តោ វិយ វា ទានំ ទេតីតិ ឥមិនា គុណខេត្តមេវ អបរិយេសិត្វា ករុណាខេត្តេបិ មហាទានំ បវត្តេតីតិ ទស្សេតិ. តេន ‘‘បកិរេតី’’តិ វទន្តេន ភគវតា អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតតិត្ថិយវាទេន អប្បដិសេធិតតាបិ ទីបិតា ហោតិ. បុញ្ញធារាតិ បុញ្ញមយធារា បុញ្ញាភិសន្ទា. សិនេហយន្តីតិ ថូលធារេនបិ សិនេហេន សិនិទ្ធំ ករោន្តី. កិលេទយន្តីតិ អល្លភាវំ បាបយន្តី. យថាយំ បុញ្ញធារា ទាតារំ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ, ឯវំ បដិគ្គាហកានម្បិ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ. តេនេវាហ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.៣៤) ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយំ ទាយកវសេនេវ ‘‘សិនេហេតី’’តិ វុត្តំ, យស្មា វា បដិគ្គាហកស្ស សិនេហុប្បត្តិ អាមិសនិស្សិតាតិ ទាយកវសេនេវ វុត្តំ.

ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. ខត្តិយាតិ អភិសេកប្បត្តា. ឥស្សរិយមទោ កាមគេធោ. បថវិមណ្ឌលស្ស មហន្តតា តំនិវាសិនំ អនុយន្តតាតិ សព្ពមិទំ យថិច្ឆិតស្ស រាជកិច្ចស្ស សុខេន សមិជ្ឈនស្ស ការណកិត្តនំ. យាទិសេ រាជកិច្ចេ ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ, តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឯស កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អន្តរគមនានីតិ តិណ្ណំ និរន្តរគមនានំ អន្តរន្តរា គមនានិ. ចោរា ចិន្តយិំសូតិ ឯកោ អន្តរភោគិកោ រាជាបរាធិកោ បញ្ចសតមនុស្សបរិវារោ ចោរិយំ ករោន្តោ វិចរតិ, តេ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អយុត្តំ តេ កត’’ន្តិ សចាហំ វក្ខាមីតិ យោជនា. ធុរវិហារេតិ រថស្ស ធុរំ វិយ នគរស្ស ធុរភូតេ វិហារេ. សន្ថម្ភិតុន្តិ វិស្សាសភាវេន ឧបដ្ឋាតុំ. សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាយ អយិតព្ពោ, សទ្ធេយ្យោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សទ្ធាតព្ពោ’’តិ. បច្ចយិកោតិ បត្តិយាយិតព្ពោ. អព្ភសមំ បុថុលភាវេន. និប្បោថេន្តោតិ និម្មទ្ទេន្តោ. សណ្ហករណីយំ អតិសណ្ហំ បិសន្តោ និសទបោតោ វិយ បិសន្តោ.

ធម្មចរិយាតិអាទិត្តម្បិ សីសំ ចេលញ្ច អជ្ឈុបេក្ខិត្វា សម្មាបដិបត្តិ ឯវ កាតព្ពា តស្សា ឯវ បរលោកេ បតិដ្ឋាភាវតោ. អាចិក្ខាមីតិ កថេមិ, កថេន្តោ ច យថា តមត្ថំ សម្មទេវ រាជា ជានាតិ, ឯវំ ជានាបេមីតិ. និប្ផត្តិ យុទ្ធេន កាតព្ពអត្ថសិទ្ធិ. វិសិនោតិ ពន្ធតិ យថាធិប្បេតំ ចិត្តំ ឯតេនាតិ វិសយោ, សមត្ថភាវោ. មន្តសម្បន្នាតិ សម្បន្នរាជមន្តា. មហាអមច្ចាតិ មហោសធាទិសទិសា នីតិសត្ថឆេកា អមច្ចបុរិសា. ឧបលាបេតុន្តិ បរេសំ អន្តរេ វិរោធត្ថំ សង្គណ្ហិតុំ.

ទ្វេយេវ បព្ពតាតិ បព្ពតសទិសា ទ្វេយេវ គហិតា. រាជោវាទេតិ រាជោវាទសុត្តេ. អាគតាវ តត្តន្តិយា អនុរូបត្ថំ. វិលុម្បមានាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. វិបត្តីតិ ភោគបរិហានាទិវិនាសោ. ហត្ថិយុទ្ធាទីហិ ជរាមរណំ ជិនិតុំ ន សក្កា សត្តស្ស អវិសយភាវតោ. យេន បន ជិនិតុំ សក្កា, តំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធេ…បេ… និវេសយេ’’តិ អាហ. រតនត្តយេ ហិ សទ្ធា និវិដ្ឋា មូលជាតា បតិដ្ឋិតា ឯកន្តតោ ជរាមរណវិជយាយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា សទ្ធ’’ន្តិ.

បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

កោសលសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.