៣. កោសលសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. ទហរសុត្តវណ្ណនា

១១២. ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ ភគវតោ គុណេ អជានន្តោ កោសលរាជា អត្តនោ ខត្តិយមានេន កេវលំ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. បឋមាគតេ ហិ សត្ថរិ តស្ស សម្មោទិតាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោតិ យថា ភគវា ‘‘កច្ចិ តេ, មហារាជ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា តេន រញ្ញា សទ្ធិំ បឋមំ បវត្តមោទោ អហោសិ បុព្ពភាសិតាយ, តទនុករណេន ឯវំ សោបិ រាជា ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសីតិ យោជនា. តំ បន សមប្បវត្តមោទនំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘សីតោទកំ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មោទិតន្តិ សំសន្ទិតំ ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ សមានតំ ឯករូបតំ, ខមនីយន្តិ ‘‘ឥទំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ ទុក្ខពហុលតាយ សភាវតោ ទុស្សហំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. យាបនីយន្តិ បច្ចយាយត្តវុត្តិកំ ចិរបពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ កច្ចិ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ. សីសរោគាទិអាពាធាភាវេន កច្ចិ អប្បាពាធំ. ទុក្ខជីវិកាភាវេន កច្ចិ អប្បាតង្កំ. តំតំកិច្ចករណេ ឧដ្ឋានសុខតាយ កច្ចិ លហុដ្ឋានំ. តទនុរូបពលយោគតោ កច្ចិ ពលំ. សុខវិហារសម្ភវេន កច្ចិ ផាសុវិហារោ អត្ថីតិ តត្ថ តត្ថ កច្ចិ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពលវប្បត្តា បីតិ បីតិយេវ. តរុណបីតិ បាមោជ្ជំ. សម្មោទនំ ជនេតិ ករោតីតិ សម្មោទនីយំ. សម្មោទិតព្ពតោ សម្មោទនីយន្តិ ឥមំ បន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ’’តិ អាហ. សរិតព្ពភាវតោតិ អនុស្សរិតព្ពភាវតោ. ‘‘សរណីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តំ.

សុយ្យមានសុខតោតិ អាបាថមធុរតំ អាហ, អនុស្សរិយមានសុខតោតិ វិមទ្ទរមណីយតំ. ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយាតិ សភាវនិរុត្តិភាវេន តស្សា កថាយ វចនចាតុរិយមាហ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយាតិ អត្ថស្ស និរុបក្កិលេសតំ. អនេកេហិ បរិយាយេហីតិ អនេកេហិ ការណេហិ. អទិដ្ឋត្តាតិ ឧបសង្កមនវសេន អទិដ្ឋត្តា. គុណាគុណវសេនាតិ គុណវសេន គម្ភីរភាវំ វា អគុណវសេន ឧត្តានភាវំ វា. ឱវដ្ដិកសារំ កត្វាតិ ឱវដ្ដិកាយ គហេតព្ពសារវត្ថុំ កត្វា. លោកនិស្សរណភវោក្កន្តិបញ្ហន្តិ លោកតោ និស្សដភាវបញ្ហញ្ចេវ អាទិតោ ភវោក្កមនបញ្ហញ្ច. សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតំ បុច្ឆន្តោ ហិ ‘‘កិំ ភវំ គោតមោ សព្ពលោកតោ និស្សដោ, សព្ពសត្តេហិ ច ជេដ្ឋោ’’តិ? បុច្ឆតិ នាម. យថា ហិ សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតាយ លោកតោ និស្សដតា វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សព្ពសត្តេហិ ជេដ្ឋភាវតោ សេដ្ឋភាវតោ. ស្វាយមត្ថោ អគ្គបសាទសុត្តាទីហិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វិភាវេតព្ពោ. កថំ បន សម្ពុទ្ធតា វិញ្ញាយតីតិ? អវិបរីតធម្មទេសនតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាទីសុ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១២៤) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

រាជា សត្ថុ អវិបរីតធម្មទេសនំ អជានន្តោ តតោ ឯវស្ស សម្មាសម្ពោធិំ អសទ្ទហន្តោ ‘‘វុឌ្ឍតរេសុបិ ចិរបព្ពជិតេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវេ អលព្ភមានេ តព្ពិបរីតេ កថំ លព្ភេយ្យា’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘កិំ បន ភវំ គោតមោ’’តិអាទិំ វក្ខតិ. រាជា អត្តនោ លទ្ធិយា ន បុច្ឆតិ អត្តនោ សម្មុខា តេហិ អសម្មាសម្ពុទ្ធភាវស្សេវ បដិញ្ញាតត្តា. យស្មា តេ មុសាវាទិតាយ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកាទីនំ ‘‘ពុទ្ធា មយ’’ន្តិ បដិជានិំសុ, តស្មា វុត្តំ ‘‘លោកេ មហាជនេន គហិតបដិញ្ញាវសេន បុច្ឆតី’’តិ. ស្វាយមត្ថោ អាគមិស្សតិ. ពុទ្ធសីហនាទន្តិ ពុទ្ធានំ ឯវ អាវេណិកំ សីហនាទំ. កាមំ មគ្គញាណបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សម្ពោធិញាណេ បន គហិតេ តំ អត្ថតោ គហិតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ សម្មាសម្ពោធិ’’ន្តិ.

បព្ពជ្ជូបគមនេនាតិ យាយ កាយចិ បព្ពជ្ជាយ ឧបគមនមត្តេន សមណា, ន សមិតបាបតាយ. ជាតិវសេនាតិ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា, ន ពាហិតបាបតាយ. បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោតិ បព្ពជិតសមូហតាមត្តេន សង្ឃោ, ន និយ្យានិកទិដ្ឋិវិសុទ្ធសីលសាមញ្ញវសេន សំហតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯតេសំ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញាតានំ បរិវារភូតោ អត្ថិ. ស្វេវាតិ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ ឯវ. កេចិ បន ‘‘បព្ពជិតសមូហវសេន. សង្ឃិនោ, គហដ្ឋសមូហវសេន គណិនោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ គណេ ឯវ លោកេ សង្ឃសទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា. អាចារសិក្ខាបនវសេនាតិ អចេលកវតចរិយាទិ-អាចារសិក្ខាបនវសេន. បាកដាតិ សង្ឃីអាទិភាវេន បកាសិតា. ‘‘អប្បិច្ឆា’’តិ វត្វា តត្ថ លព្ភមានំ អប្បិច្ឆតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេន្តី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តេសុ សាសនិកេសុ វិយ សន្តគុណនិគុហនា អប្បិច្ឆា លព្ភតីតិ. យសោតិ កិត្តិសទ្ទោ. តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃន្តិ ឯវំ សម្មតត្តា តិត្ថំ វុច្ចតិ លទ្ធីតិ អាហ ‘‘តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា’’តិ. សាធុសម្មតាតិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្មតា, ន សាធូហិ សម្មតាតិ អាហ ‘‘សន្តោ…បេ… បុថុជ្ជនស្សា’’តិ.

កប្បកោលាហលន្តិ កប្បតោ កោលាហលំ, ‘‘កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ទេវបុត្តេហិ ឧគ្ឃោសិតមហាសទ្ទោ. ឥមេតិ បូរណាទយោ. ពុទ្ធកោលាហលន្តិ ទេវតាហិ ឃោសិតំ ពុទ្ធកោលាហលំ. បយិរុបាសិត្វាតិ បុរិសសុតិបរម្បរាយ សុត្វា. ចិន្តាមណិវិជ្ជា នាម បរចិត្តជានាបនវិជ្ជា. សា កេវដ្ដសុត្តេ ‘‘មណិកា’’តិ អាគតា, អាទិ-សទ្ទេន គន្ធារិសម្ភវវិជ្ជាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ គន្ធារិយា វិកុព្ពនំ ទស្សេតិ. អត្តភាវេតិ សរីរេ. រាជុស្មាតិ រាជតេជោ.

សុក្កធម្មោតិ អនវជ្ជធម្មោ និក្កិលេសតា. ឥទំ គហេត្វាតិ ឥទំ បរម្មុខា ‘‘មយំ ពុទ្ធា’’តិ វត្វា អត្តនោ សម្មុខា ‘‘ន មយំ ពុទ្ធា’’តិ តេហិ វុត្តវចនំ គហេត្វា. ឯវមាហាតិ ‘‘យេបិ តេ, ភោ គោតម…បេ… នវោ ច បព្ពជ្ជាយា’’តិ ឯវំ អវោច. អត្តនោ បដិញ្ញំ គហេត្វាតិ ‘‘ន មយំ ពុទ្ធា’’តិ តេសំ អត្តនោ បុរតោ បវត្តិតំ បដិញ្ញំ គហេត្វា. ឦទិសេ ឋានេ កិំ-សទ្ទោ បដិសេធវាចកោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘កិន្តិ បដិក្ខេបវចន’’ន្តិ, កស្មា បដិជានាតីតិ អត្ថោ?

ន ឧញ្ញាតព្ពាតិ ន គរហិតព្ពា. គរហត្ថោ ហិ អយំ ឧ-សទ្ទោ. ‘‘ទហរោ’’តិ អធិកតត្តា វក្ខមានត្តា ច ‘‘ខត្តិយោតិ រាជកុមារោ’’តិ វុត្តំ. ឧរសា គច្ឆតីតិ ឧរគោ, យោ កោចិ សប្បោ, ឥធ បន អធិប្បេតំ ទស្សេតុំ ‘‘អាសីវិសោ’’តិ អាហ. សីលវន្តំ បព្ពជិតំ ទស្សេតិ សាមញ្ញតោ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វទន្តោ. ឥធ បន យស្មា ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ’’តិអាទិនា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កថំ សមុដ្ឋាបេសិ, តស្មា ភគវា អត្តានំ អព្ភន្តរំ អកាសិ. យទិបិ វិសេសោ សាមញ្ញជោតនាយ វិភាវិតោ ហោតិ, សំសយុប្បត្តិទីបកំ នោតិ វុត្តគ្គហណំ បន តំ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាកុសលតាយា’’តិអាទិ. ឥទានិ អវញ្ញាបរិភវេ បយោគតោ វិភាវេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អចិត្តីកតាការវសេន អវញ្ញាយ បាកដភាវោ, វម្ភនវសេន បរិភវស្សាតិ អធិប្បាយេន កាយបយោគវសេន អវញ្ញា ទស្សិតា, វចីបយោគវសេន បរិភវោ, ឧភយំ បន ឧភយត្ថាបិ បភេទតោ គហិតំ, អវញ្ញបរិភវានំ ទ្វិន្នម្បិ ឧភយត្ថ បរិគ្គហោ. តំ សព្ពម្បីតិ តំ អវញ្ញាទិ សព្ពម្បិ. ចតូសុបិ តំ ន កាតព្ពមេវ សម្បតិ អាយតិញ្ច អនត្ថាវហត្តា.

តទត្ថទីបនាតិ តស្ស អាទិតោ វុត្តស្ស អត្ថស្ស ទីបនា. វិសេសត្ថទីបនាតិ តតោ វិសិដ្ឋត្ថទីបនា. ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខត្តិយោតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ខេត្តតោ វិវាទា សត្តេ តាយតីតិ ខត្តិយោតិ លោកិយា កថយន្តិ. ‘‘មហាសម្មតោ, ខត្តិយោ, រាជា’’តិ ឯវមាគតេសុ ឥមេសុ ទុតិយំ. អក្ខរន្តិ សមញ្ញា. សា ហិ ឧទយព្ពយាភាវតោ ‘‘ន កទាចិ ខរតីតិ អក្ខរ’’ន្តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ. ជាតិសម្បន្នន្តិ សម្បន្នជាតិំ អតិវិសុទ្ធជាតិំ. តីណិ កុលានីតិ ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទកុលានិ. អតិក្កមិត្វាតិ អត្តនោ ជាតិសម្បត្តិយា អភិភវិត្វា.

កេវលំ នាមបទំ វុត្តំ អាខ្យាតបទំ អបេក្ខតេវាតិ អាហ ‘‘ឋានំ ហីតិ ការណំ វិជ្ជតី’’តិ. ឧទ្ធដទណ្ឌេនាតិ សមន្តតោ ឧព្ភតេន ទណ្ឌេន សាសនេន, ពលវំ ឧបក្កមំ គរុកំ រាជានម្បិ. តំ ខត្តិយំ បរិវជ្ជេយ្យាតិ ខត្តិយំ អវញ្ញាបរិភវករណតោ វជ្ជេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន ឃដ្ដេយ្យា’’តិ.

ឧរគស្ស ច នានាវិធវណ្ណគ្គហណេ ការណំ វទតិ ‘‘យេន យេន ហី’’តិអាទិនា. ពហុភក្ខន្តិ មហាភក្ខំ សព្ពភក្ខខាទកំ. បាវកំ សោធនត្ថេន អសុទ្ធស្សបិ ទហនេន. សោតិ មគ្គោ. កណ្ហោ វត្តនី ឥមស្សាតិ កណ្ហវត្តនី. មហន្តោ អគ្គិក្ខន្ធោ ហុត្វា. យាវព្រហ្មលោកប្បមាណោតិ កប្បវុដ្ឋានកាលេ អរញ្ញេ អគ្គិនា គហិតេ កាលន្តរេ ឯវ កដ្ឋតិណរុក្ខាទិសម្ភវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ជាយន្តិ តត្ថ បារោហា’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ.

ឌហិតុំ ន សក្កោតិ បច្ចក្កោសនាទិនា. វិនស្សន្តិ សមណតេជសា វិនាសិតត្តា. ‘‘ន តស្សា’’តិ ឯត្ថ ន-ការំ ‘‘វិន្ទរេ’’តិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន វិន្ទន្តី’’តិ. វត្ថុមត្តាវសិដ្ឋោតិ ឋានមេវ នេសំ អវសិស្សតិ, សយំ បន សព្ពសោ សហ ធនេន វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘សម្មទេវ សមាចរេ’’តិ ឯត្ថ យថា រាជាទីសុ សម្មា សមាចរេយ្យ, តំ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘ខត្តិយំ តាវា’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោតិ ខត្តិយ-ព្រាហ្មណគហបតិ-មហាសាលកុលានិ វទតិ. បញ្ច រូបិព្រហ្មលោកេ, ចត្តារោ អរូបីព្រហ្មលោកេតិ ឯវំ នវ ព្រហ្មលោកេ កម្មភវវិភាគេន, សេសានំ គណនានំ ឧបបត្តិភវវិភាគេន.

អភិក្កន្តន្តិ អតិវិយ កមនីយំ. សា បនស្សា កន្តតា អតិវិយ ឥដ្ឋតាយ មនវឌ្ឍនតាយ សោភនតាយាតិ អាហ ‘‘អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកនិទ្ទេសោ, វចនំ បន ភគវតោ ធម្មទេសនាតិ តថា វុត្តំ. អត្ថមត្តទស្សនំ វា ឯតំ, តស្មា អត្ថវសេន លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ.

អធោមុខឋបិតន្តិ កេនចិ អធោមុខំ ឋបិតំ. ហេដ្ឋាមុខជាតន្តិ សភាវេនេវ ហេដ្ឋាមុខំ ជាតំ. ឧគ្ឃាដេយ្យាតិ វិវដំ ករេយ្យ. ហត្ថេ គហេត្វាតិ ‘‘បុរត្ថាភិមុខោ ឧត្តរាភិមុខោ វា គច្ឆា’’តិអាទីនិ អវត្វា ហត្ថេ គហេត្វា និស្សន្ទេហំ កត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ ឯវំ វត្វា ‘‘គច្ឆា’’តិ វទេយ្យ. កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសី. និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ អាធេយ្យស្ស អនាធារភូតំ ភាជនំ តស្ស អាធារភាវាបាទនវសេន ឧក្កុជ្ជេយ្យ. អញ្ញាណស្ស អភិមុខត្តា ហេដ្ឋាមុខជាតតាយ សទ្ធម្មវិមុខំ, តតោ ឯវ អធោមុខភាវេន អសទ្ធម្មេ បតិតន្តិ ឯវំ បទទ្វយំ យថារហំ យោជេតព្ពំ, ន យថាសង្ខយំ. កាមំ កាមច្ឆន្ទាទយោបិ បដិច្ឆាទកា, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន សវិសេសំ បដិច្ឆាទិកាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្ន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). សព្ពាបាយគាមិមគ្គោ កុម្មគ្គោ ‘‘កុច្ឆិតោ មគ្គោ’’តិ កត្វា. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ឧជុបដិបក្ខតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តធម្មា មិច្ឆាមគ្គោ. តេនេវ ហិ តទុភយបដិបក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. សប្បិអាទិសន្និស្សយោ បទីបោ ន តថា ឧជ្ជលោ, យថា តេលសន្និស្សយោតិ តេលបជ្ជោតគ្គហណំ. ឯតេហិ បរិយាយេហីតិ ឯតេហិ និក្កុជ្ជិតុក្កុជ្ជនបដិច្ឆន្នវិវរណាទិឧបមោបមិតព្ពប្បការេហិ.

បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពំ សក្ការំ. សរណន្តិ បដិសរណំ បរាយណំ. អជ្ជតាតិ អជ្ជាតិ បទស្ស វឌ្ឍនមត្តំ ហេត្ថ តា-សទ្ទោ យថា ‘‘ទេវតា’’តិ. បាណេហិ ឧបេតន្តិ បាណេហិ សហ សរណំ ឧបេតំ. ‘‘យាវ មេ បាណា ធរន្តិ, តាវ សរណំ គតមេវ មំ ធារេតូ’’តិ អាបាណកោដិកំ អត្តនោ សរណគមនំ បវេទេតិ. តេនាហ ‘‘យាវ មេ’’តិអាទិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទហរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បុរិសសុត្តវណ្ណនា

១១៣. បុរិមសុត្តេតិ បុរិមសុត្តទេសនាយំ. តត្ថ ហិ ឧបសង្កមន្តវេលាយ សត្ថុ គុណេ អជានន្តោ កេវលំ សម្មោទនំ ករោតិ. ទេសនំ សុត្វា បន សត្ថុ គុណេ ញត្វា សរណង្គតត្តា ឥធ ឥមស្មិំ សមាគមេ អភិវាទេសិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. អត្តានំ អធិ អជ្ឈត្តំ, អវិជហេន អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តធម្មា អជ្ឈត្តំ ឯកជ្ឈំ គហណវសេន, ភុម្មត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. កាមញ្ចាយំ អជ្ឈត្តសទ្ទោ គោចរជ្ឈត្តវិសយជ្ឈត្តអជ្ឈត្តជ្ឈត្តេសុ បវត្តតិ. តេ បនេត្ថ ន យុជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ‘‘និយកជ្ឈត្ត’’ន្តិ, និយកសង្ខាតអជ្ឈត្តធម្មេសូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិ. លុព្ភនលក្ខណោតិ គិជ្ឈនលក្ខណោ, អារម្មណេ ទឡ្ហគ្គហណសភាវោតិ អត្ថោ. ទុស្សនលក្ខណោតិ កុជ្ឈនលក្ខណោ, ព្យាបជ្ជនសភាវោតិ អត្ថោ. មុយ្ហនលក្ខណោតិ អញ្ញាណលក្ខណោ, អារម្មណេ សភាវសម្មោហភាវោតិ អត្ថោ. វិហេឋេន្តីតិ អត្ថនាសនអនត្ថុប្បាទនេហិ វិពាធេន្តិ. តតោ ឯវ យថា សគ្គមគ្គេសុ ន ទិស្សតិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អាហ ‘‘នាសេន្តិ វិនាសេន្តី’’តិ. អត្តនិ សម្ភូតាតិ សន្តានេ និព្ពត្តា.

បុរិសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា

១១៤. អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ ជរាមរណេន វិនា. ជរាមរណវិរហិតោ ជាតោ នាម អត្ថិ នុ ខោតិ បុច្ឆតិ. បាឡិយំ ជាតស្សាតិ បច្ចត្តេ សាមិវចនំ. មហាសាលាតិ ឥមិនា រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា ‘‘មហាសាលា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ យថា ‘‘បុរត្ថិយោតិ បុលត្ថិយោ’’តិ. មហាសារប្បត្តាតិ មហន្តំ វិភវសារំ បត្តា. កោដិសតំ ធនំ, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘កុម្ភំ នាម ទស អម្ពណានី’’តិ វទន្តិ. ឥស្សរាតិ វិភវិស្សរិយេន ឥស្សរា. សុវណ្ណរជតភាជនាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វត្ថសេយ្យាវសថាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អសាធារណធនានំ និធានគតត្តា ‘‘អនិធានគតស្សា’’តិ វុត្តំ. តុដ្ឋិករណស្សាតិ បាសាទសិវិកាទិសុខសាធនស្ស.

អារកា កិលេសេហីតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិមាហ. អារកាតិ ច សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា តេហិ ទូរេតិ អត្ថោ. រាគាទីនំ ហតត្តា, បាបករណេ រហាភាវតោ, អនុត្តរទក្ខិណេយ្យតាទិបច្ចយា ច អរហំ. កាមញ្ចាយំ សំយុត្តវណ្ណនា, អភិធម្មនយោ ឯវ បន និប្បរិយាយោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ អាសវា’’តិ ព្រហ្មចរិយវាសន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ. វុដ្ឋាតិ វុដ្ឋវន្តោ. ចតូហិ មគ្គេហិ ករណីយន្តិ បច្ចេកំ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពំ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាភិសមយំ. ឯវំ គតំ សោឡសវិធំ ហោតិ. ឱសីទាបនដ្ឋេន ភារា វិយាតិ ភារា. តេនាហ ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.២២). អត្តបដិពទ្ធតាយ អត្តនោ អវិជហនតោ បរមត្ថទេសនាយ ច បរមត្ថោ អរហត្តំ. កាមញ្ចាយមត្ថោ សព្ពសមិទ្ធិសសន្តតិបរិយាបន្នោ អនវជ្ជធម្មោ សម្ភវតិ អកុប្បសភាវា, អបរិហានធម្មេសុ បន អគ្គភូតេ អរហត្តេ សាតិសយោ, ន ឥតរេសូតិ ‘‘អរហត្តសង្ខាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយវិភាគំ ទសវិធម្បិ ភវេសុ សំយោជនំ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដបច្ចយោ ហុត្វា និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធតីតិ ភវសំយោជនំ. សតិបិ ហិ អញ្ញេសំ តប្បក្ខិយភាវេន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ភវនិយាមោ ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតោតិ តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយាមោ ច ហោតិ, ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ តេសំយេវ សំយោជនដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. សម្មា ការណេហិ ជានិត្វាតិ ញាយេន ទុក្ខាទីសុ សោ យថា ជានិតព្ពោ; តថា ជានិត្វា, បុព្ពកាលកិរិយាវិមុត្តា ហិ អបរកាលកិរិយា ច យថា សម្ភវតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គបញ្ញាយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិជ្ជនសភាវោ ខណាយត្តត្តា. និក្ខិបិតព្ពសភាវោ មរណធម្មត្តា. អយំ កាយោ ឧស្មាយុវិញ្ញាណាបគមោ ឆឌ្ឌនីយធម្មោ, យស្មិំ យំ បតិដ្ឋិតំ, តំ តស្ស សន្តានគតវិប្បយុត្តន្តិ កត្វា វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘ខីណាសវស្ស ហិ អជីរណធម្មោបិ អត្ថី’’តិអាទិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ លោកសមុទយញ្ច លោកនិរោធញ្ចា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥). អស្ស ខីណាសវស្ស, ‘‘ជីរណធម្ម’’ន្តិ យថាវុត្តំ អជីរណធម្មំ ឋបេត្វា ជីរណធម្មំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំបាយំ កាយោ ភេទនធម្មោ’’តិ ឯវមាហ. ជរំ បត្តស្សេវ ហិស្ស ភេទននិក្ខិបិតព្ពតានិយតេ អត្ថេ សុត្តទេសនា បវត្តា. អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. កិរ-សទ្ទោ អនុស្សវត្ថោ, តេន អនុស្សវាគតោយមត្ថោ, ន អដ្ឋកថាគតោតិ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘វទន្តី’’តិ. យេនាយំ អត្ថោ ហេតុនា អដ្ឋុប្បត្តិកោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សិវិកសាលាយំ និសីទិត្វា កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វិហរតិ ជេតវនេ’’តិ និទានវចនេន យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា វេទិតព្ពំ. ននុ ឥមស្ស សុត្តស្ស បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោតិ? សច្ចមេតំ, សុត្តេកទេសំ បន សន្ធាយ អដ្ឋុប្បត្តិកតាវចនំ. កេចិ បន ‘‘យានំ អារុហិត្វា រាជា អាគតោ, រញ្ញោ អារោហនីយរថំ ទស្សេត្វា វុត្ត’’ន្តិបិ វទន្តិ.

សរីរេ ផេណបិណ្ឌសមេ កិំ វត្តព្ពំ? សព្ភិ សទ្ធិន្តិ សាធូហិ សហ បវេទយន្តិ. ន ហិ កទាចិ សាធូនំ សាធូហិ សហ កត្តព្ពា ហោន្តិ, តស្មា សីទនសភាវានំ កិលេសានំ ភិជ្ជនប្បត្តត្តា និព្ពានំ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. បុរិមបទស្សាតិ ‘‘សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតី’’តិ បទស្ស. ការណំ ទស្សេន្តោ ព្យតិរេកវសេន. សតំ ធម្មោ និព្ពានំ កិលេសេហិ សំសីទនភិជ្ជនសភាវោ ន ហោតិ, តស្មា តំ អាគម្ម ជរំ ន ឧបេតិ. កិលេសា បន តន្និមិត្តកា, ឯវមយំ វុត្តការណតោ ជរំ ន ឧបេតីតិ. តេនាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. សុន្ទរាធិវចនំ វា ឯតំ ‘‘សព្ភី’’តិ បទំ អបាបតាទីបនតោ, សព្ភិធម្មភូតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤), ន តេន ធម្មេន សមត្ថិ កិញ្ចី’’តិ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧) ច.

ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បិយសុត្តវណ្ណនា

១១៥. រហសិ គតស្សាតិ ជនសម្ពាធតោ អបក្កន្តស្ស. និលីនស្ស តេនេវ ជនវិវេកេន ឯកមន្តំ និសជ្ជាយ ឯកីភាវេន បដិសល្លីនស្ស វិយ. តេនាហ ‘‘ឯកីភូតស្សា’’តិ. សព្ពញ្ញុភាសិតំ ករោន្តោ អាហ តស្ស វចនំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស វចនំ តថាបច្ចនុភាសន្តោ. អន្តកេនាធិបន្នត្តា ឯវ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ មានុសំ ភវំ ជហតោ. អនុគន្តិ អនុគតំ, តមេវ អនុគាមីតិ អត្ថោ. និចយន្តិ ឧបរូបរិ វឌ្ឍិយា និចិតភូតំ. សម្បរាយិកន្តិ សម្បរាយ ហិតំ.

បិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា

១១៦. បីទហនន្តិ សំយមនំ. កម្មបថភេទំ អប្បត្តស្សាតិ សុបិនកាលោ វិយ បវត្តិមត្តតាយ កម្មបថវិសេសំ អគតស្ស. កម្មស្សាតិ អកុសលកម្មស្ស. សំវរន្តិ សំវរភាវំ ទស្សេតិ, ឥតរស្ស បន សំវរភាវោ បុរិមេហិ តីហិ បទេហិ ទស្សិតោវាតិ. ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ តទវិនាភាវតោ. ន ហិ បាបជិគុច្ឆនំ បាបឧត្រាសរហិតំ, ឧត្រាសោ វា បាបជិគុច្ឆនរហិតោ អត្ថីតិ.

អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អប្បកសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ឧឡារសទ្ទោ សេដ្ឋេ ពហុកេ ច ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘បណីតេ ច ពហុកេ ចា’’តិ. មានមជ្ជនេនាតិ មានវសេន មទប្បត្តិយា. អតិក្កមន្តិ សាធុមរិយាទវីតិក្កមលក្ខណំ ទោសំ. កូដោ បាសោ.

អប្បកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា

១១៨. យស្មា កាមនិមិត្តំ សត្តោ សម្បជានមុសា ភាសតិ, តស្មា កាមា តស្ស បតិដ្ឋា បច្ចយោ ការណន្តិ អាហ ‘‘កាមហេតូ’’តិអាទិ. ភទ្រមុខសីសេន វិដដុភំ ភទ្រោបចារេន ឧបចរតីតិ អត្ថោ, វិនិច្ឆយោ ករីយតិ ឯត្ថាតិ អឌ្ឌករណំ, វិនិច្ឆយដ្ឋានំ. ខិប្បន្តិ កូដំ, មច្ឆខិប្បន្តិបិ វដ្ដតិ. ឱឌ្ឌិតន្តិ ឱឌ្ឌនវសេន ផលំ បាបិតំ.

អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១១៩. ‘‘កស្មា បុច្ឆតី’’តិ? បុច្ឆាការណំ ចោទេត្វា សមុទយតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ កិរ មល្លិកា’’តិអាទិ វុត្តំ. មាលារាមំ គន្ត្វាតិ អត្តនោ បិតុ មាលារាមំ រក្ខណត្ថញ្ចេវ អវសេសបុប្ផគ្គហណត្ថញ្ច គន្ត្វា. កាសិគាមេតិ កាសិរដ្ឋស្ស គាមេ. សោ កិរ គាមោ មហាកោសលរាជេន អត្តនោ ធីតុយា បតិឃរំ គច្ឆន្តិយា បុប្ផមូលត្ថាយ ទិន្នោ, តំនិមិត្តំ. ភាគិនេយ្យេន អជាតសត្តុនា. តស្សាតិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស. សាតិ មល្លិកា. និវត្តិតុន្តិ តស្សា ធម្មតាយ និវត្តិតុំ តស្សា វចនំ បដិក្ខិបិតុំ. នេវជ្ឈគាតិ វត្តមានត្ថេ អតីតវចនន្តិ អាហ ‘‘នាធិគច្ឆតី’’តិ. បុថុ អត្តាតិ តេសំ សត្តានំ អត្តា.

មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. យញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១២០. ថូណន្តិ យញ្ញូបត្ថម្ភំ. ឧបនីតានិ យញ្ញំ យជិតុំ អារម្ភាយ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ…បេ… រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តី’’តិ ឯត្តកេន បាឋេន. សន្និដ្ឋានន្តិ ‘‘នំ ឥត្ថិំ លភិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោ លភិស្សាមី’’តិ និច្ឆយំ អវិន្ទន្តោ ន ញាយន្តោ. ផេណុទ្ទេហកន្តិ យថា យត្ថ កុថិតេ ផេណំ ឧទ្ទេហតិ ន ឧបធីយតិ, ឯវំ អនេកវារំ ផេណំ ឧដ្ឋាបេត្វា. តំ ទិវសន្តិ តស្មិំ រញ្ញា និទ្ទំ អលភិត្វា ទុក្ខសេយ្យទិវសេ. អាលោកំ ឱលោកេត្វាតិ លោហកុម្ភិមុខវដ្ដិសីសេ បត្តេ តត្ថ មហន្តំ អាលោកំ ឱលោកេត្វា. អត្តានោ វចនំ រញ្ញោ បវត្តិញាបនត្ថំ. មហាសទ្ទោ ឧទបាទិ ‘‘ឯវរូបំ យញ្ញំ រាជា ការាបេតី’’តិ. វត្តុកាមោ អហោសិ, វត្តុញ្ច បន អវិសហន្តោ ‘‘ស’’ ឥតិ វត្វា លោហកុម្ភិយំ និមុគ្គោ. ឥមំ គាថំ វត្តុកាមោ អហោសីតិ អយំ បនេត្ថ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. ធម្មភេរិំ ចរាបេសុំ ‘‘កោចិ កញ្ចិ បាណំ មា ហនតូ’’តិ. សោ ឥត្ថិសាមិកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ អត្តនោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា សត្តុ ច ទេសនាវិលាសសម្បត្តិយា, រាជា បន មហាពោធិនិរុជ្ឈនសភាវត្តា កិញ្ចិ វិសេសំ នាធិគច្ឆិ.

សង្គហវត្ថូនីតិ លោកស្ស សង្គហការណានិ. និប្ផន្នសស្សតោ នវភាគេ កស្សកស្ស ទត្វា រញ្ញំ ឯកភាគគ្គហណំ ទសមភាគគ្គហណំ. ឯវំ កស្សកា ហដ្ឋតុដ្ឋា សស្សានិ សម្បាទេន្តីតិ អាហ ‘‘សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ’’តិ. តតោ ឱរភាគេ កិរ ឆភាគគ្គហណំ ជាតំ. ឆមាសិកន្តិ ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានំ បហោនកំ. បាសេតីតិ បាសគតេ វិយ ករោតិ. វាចាយ បិយស្ស បិយករស្ស កម្មំ វាចាបេយ្យំ. សព្ពសោ រដ្ឋស្ស ឥទ្ធាទិភាវតោ ខេមំ. និរព្ពុទំ ចោរិយាភាវតោ. ឥទញ្ហិ រដ្ឋំ អចោរិយំ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ អបារុតឃរភាវតោ.

ឧទ្ធំមូលកំ កត្វាតិ ឧម្មូលំ កត្វា. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហីតិ មហាយញ្ញស្ស បុព្ពភាគេ បច្ឆា ច បវត្តេតព្ពេហិ ទ្វីហិ បរិវារយញ្ញេហិ. សត្តវីសតិ…បេ… នស្សាតិ សត្តវីសាធិកានំ តិណ្ណំ បសុសតានំ ទ្វាវីសតិយា អស្សាទីហិ ច សដ្ឋិអធិកទ្វិសតអារញ្ញកបសូហិ ច សទ្ធិំ សម្បិណ្ឌិតានំ បន នវាធិកឆសតបសូនំ មារណេន ភេរវស្ស បាបភីរុកានំ ភយាវហស្ស. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘ឆសតានិ និយុជ្ជន្តិ, បសូនំ មជ្ឈិមេ ហនិ,

អស្សមេធស្ស យញ្ញស្ស, អធិកានិ នវាបិ ចា’’តិ.

សម្មន្តិ យុគច្ឆិទ្ទេ បក្ខិបិតព្ពទណ្ឌកំ. បាសេន្តីតិ ខិបន្តិ. សំហារិមេហីតិ សកដេហិ វហិតព្ពេហិ យូបេហិ. បុព្ពេ កិរ ឯកោ រាជា សម្មាបាសំ យជន្តោ សរស្សតិនទីតីរេ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ និមុគ្គោយេវ អហោសិ. អន្ធពាលព្រាហ្មណា គតានុគតិគតា ‘‘អយំ តស្ស សគ្គគមនមគ្គោ’’តិ សញ្ញាយ តត្ថ សម្មាបាសយញ្ញំ បដ្ឋបេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘និមុគ្គោកាសតោ បភុតី’’តិ. អយូបោ អប្បកទិវសោ យាគោ, សយូបោ ពហុទិវសំ សាធេយ្យោ សត្រយាគោ. មន្តបទាភិសង្ខតានំ សប្បិមធូនំ វាជមិតិ សមញ្ញា, ហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំ សាទិសត្តរសកទក្ខិណស្ស. សារគព្ភកោដ្ឋាគារាទីសុ នត្ថេត្ថ អគ្គឡន្តិ និរគ្គឡោ. តត្ថ កិរ យញ្ញេ អត្តនោ សាបតេយ្យំ អនវសេសតោ អនិគូហិត្វា និយ្យាតីយតិ. មហារម្ភាតិ ពហុបសុឃាតកម្មា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘មហាកិច្ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឥធ ‘‘មហារម្ភាតិ បបញ្ចវសេន អជេឡកា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ‘‘ពហុបសុឃាតកម្មា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. និរារម្ភាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនុគតំ កុលន្តិ អនុកុលំ, កុលានុគតន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យំ និច្ចភត្តាទិ…បេ… អត្ថោ’’តិ.

យញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា

១២១. ឥទន្តិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ’’តិអាទិកំ វចនំ. តេ ភិក្ខូ អារោចេសុន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តេសុ រញ្ញា ពន្ធាបិតមនុស្សេសុ. សុកតការណន្តិ សុការណកិរិយំ អារោចេសុំ, ន កេវលំ តេសំ មនុស្សានំ ពន្ធាបិតភាវំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘រញ្ញោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋវង្កោតិ អដ្ឋំសោ. អន្តោឃរចារិនោតិ អន្តេបុរវាសិនោ.

ឧក្កដ្ឋេតិ យុទ្ធេ. មន្តីសូតិ គុត្តមន្តីសុ. អកុតូហលន្តិ សញ្ញតំ. បិយន្តិ បិយាយិតព្ពំ. អន្នបានម្ហិ មធុរេ អភុត្តេ ឧប្បន្នេ. អត្ថេតិ អត្ថេ កិច្ចេ ជាតេ ថិរន្តិ ន កថេន្តិ កាយពលមត្តេន អបនេតុំ សក្កុណេយ្យត្តា. សុដ្ឋុ រត្តរត្តាតិ អតិវិយ រត្តា ឯវ ហុត្វា រត្តា. សារត្តេនាតិ សារភាវេន សារភាវសញ្ញាយ. ឱហារិនន្តិ ហេដ្ឋា ហរណសីលន្តិ អាហ ‘‘ចតូសុ អបាយេសុ អាកឌ្ឍនក’’ន្តិ. សិថិលន្តិ សិថិលាការំ, ន បន សិថិលំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ទុប្បមុញ្ច’’ន្តិ.

ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយវគ្គោ

១. សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា

១២២. បុព្ពារាមសង្ខាតេតិ សាវត្ថិនគរស្ស បុព្ពទិសាយ កតត្តា បុព្ពារាមេតិ សង្ខំ គតេ. តត្រាតិ ‘‘មិគារមាតុយា បាសាទេ’’តិ តស្មិំ សំខិត្តវចនេ. អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា អនុបុព្ពិកថា អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុក្កមកថា. បត្ថនំ អកាសិ តស្ស ភគវតោ អគ្គុបដ្ឋាយិកំ ឯកំ ឧបាសិកំ ទិស្វា តំ ឋានន្តរំ អាកង្ខន្តី. មេណ្ឌកបុត្តស្សាតិ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស. មាតិដ្ឋានេ ឋបេសិ តស្សា ឧបការំ គរុភាវញ្ច ទិស្វា. តាយ ការិតេ បាសាទេតិ តាយ មហាឧបាសិកាយ មហាលតាបសាធនំ វិស្សជ្ជេត្វា នវហិ កោដីហិ ករីសមត្តេ ភូមិភាគេ ការិតេ សហស្សគព្ភបដិមណ្ឌិតេ បាសាទេ.

បរូឡ្ហកច្ឆាតិ បរូឡ្ហកច្ឆលោមា. កមណ្ឌលុឃដិកាទិំ បព្ពជិតបរិក្ខារំ. នគ្គភោគ្គនិស្សិរិកានន្តិ នគ្គានញ្ចេវ ភោគ្គានញ្ច និស្សិរិកានញ្ច. តេ ហិ អនិវត្ថវត្ថតាយ នគ្គា ចេវ, អចេលកវតាទិនា ភោគ្គសរីរតាយ ភោគ្គា, សោភារហិតតាយ និស្សិរិកា ច. អត្តនា ទិដ្ឋសុតំ បដិច្ឆាទេត្វា ន កថេយ្យុន្តិ អការណមេតំ តេសំ រញ្ញា បយុត្តចរបុរិសភាវតោ. ឯវំ កតេ បន តេ ‘‘អញ្ញេបិ បព្ពជិតា អត្ថីតិ អយំ ជានាតី’’តិ មញ្ញេយ្យុន្តិ កោហញ្ញចិត្តោ ឯវំ អកាសីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. តថា ហិ តេនត្ថេន អបរិតោសមានោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ.

កាសិកចន្ទនន្តិ ឧជ្ជលចន្ទនំ. តំ កិរ វណ្ណវសេន សមុជ្ជលំ ហោតិ បភស្សរំ, តទត្ថមេវ នំ សណ្ហតរំ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘កាសិកចន្ទនន្តិ សណ្ហចន្ទន’’ន្តិ. វណ្ណគន្ធត្ថាយាតិ វណ្ណសោភត្ថញ្ចេវ សុគន្ធភាវត្ថញ្ច. វណ្ណគន្ធត្ថាយាតិ ឆវិរាគករណត្ថញ្ចេវ សុគន្ធត្ថាយ ច. ‘‘គិហិនា’’តិអាទីហិ បទេហិ ឯវំ បមាទវិហារិនា តយា អរហន្តោ ទុវិញ្ញេយ្យាតិ ទស្សេតិ.

សំវាសោ នាម ឥធ កាលេន ឧបសង្កមនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧបសង្កមន្តេនា’’តិ អាហ. កាយវាចាហិ អសំយតេនបិ សំយតាការោ, អសំវុតិន្ទ្រិយេនបិ សំវុតិន្ទ្រិយាការោ. បរិគ្គហេស្សាមីតិ វីមំសិស្សាមិ ‘‘បរិសុទ្ធំ នុ ខោ, នោ’’តិ. សប្បញ្ញេនាតិ សីលបរិគ្គណ្ហនបញ្ញាយ សប្បញ្ញេន. ជានិតុំ ន សក្កោតិ សភាវស្ស សតោ សីលស្ស អនុបធារណតោ.

កថនេនាតិ អបរាបរំ កថនេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឯកច្ចស្ស ហី’’តិអាទិ. អរិយវោហារោតិ ទិដ្ឋាទិលក្ខណេន វោហរិតោ ‘‘ទិដ្ឋំ អទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា បវុត្តសទ្ទវោហារោ. តស្ស បន ការណមេវ គណ្ហន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចេតនា’’តិ អាហ. ឯស នយោ អនរិយវោហារេបិ. បរមត្ថតោ ហិ សច្ចវាចាទយោ មុសាវាទាទយោ ចេតនាលក្ខណាតិ. បញ្ញត្តិវោហារោ តថា តថា វោហរិតព្ពតោ ឯវមាហ ‘‘សំវោហារេន ខោ, មហារាជ, សោចេយ្យំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ញាណថាមោតិ ញាណគុណពលំ, យេន ឋានុប្បត្តិកបដិភានាទិនា អច្ចាយិកកិច្ចករណីយានិ និដ្ឋាបេតិ. សំកថាយាតិ អត្ថវីមំសនវសេន បវត្តាយ សម្មាកថាយ. ឧប្បិលវតិ លហុកភាវតោ. ហេដ្ឋាចរកាតិ អវចរកា. យេ អនុបវិសិត្វា បរេសំ រហស្សវីមំសនវសេន បវត្តា, តេសុ ឱចរកវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘ចរា ហី’’តិអាទិ.

វណ្ណសណ្ឋានេនាតិ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា សណ្ឋានសម្បត្តិយា វា. សុជានោ បេសលោ វិស្សសេតិ យោជនា. លហុកទស្សនេនាតិ បរិត្តទស្សនេន វិជ្ជុកេន វិយ. បរិក្ខារភណ្ឌកេនាតិ បព្ពជិតបរិក្ខារភូតេន ភណ្ឌកេន. លោហឌ្ឍមាសោតិ លោហមយោ ឧបឌ្ឍគ្ឃនកមាសោ.

សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បញ្ចរាជសុត្តវណ្ណនា

១២៣. រូបាតិ រូបសង្ខាតា កាមគុណា. តេ បន នីលាទិវសេន អនេកភេទភិន្នាបិ រូបាយតនត្តា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យតំ នាតិវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘នីលបីតាទិភេទំ រូបារម្មណ’’ន្តិ. តោ-សទ្ទោបិ ទា-សទ្ទោ វិយ កាលត្ថោ ហោតីតិ អាហ ‘‘យតោតិ យទា’’តិ. មនំ អាបយតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបំ, មនោរមំ. មនាបនិប្ផត្តិតន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស មនសា បិយាយិតំ, តស្ស អគ្គភាវេន បរិយន្តំ បរមំ កោដិំ កត្វា បវត្តិតន្តិ អត្ថោ. បុគ្គលមនាបន្តិ អារម្មណសភាវំ អចិន្តេត្វា បុគ្គលស្ស វសេន មនាបភាវេនេវ ឥដ្ឋតាយ ឥដ្ឋន្តិ. សម្មុតីតិ សមញ្ញា. បុគ្គលមនាបំ នាម សញ្ញាវិបល្លាសវសេន វិបរីតម្បិ គណ្ហាតិ ឥតរសភាវតោតិ អាហ ‘‘យំ ឯកស្ស…បេ… ឥដ្ឋំ កន្ត’’ន្តិ. ឥទានិ តំ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យវសេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចន្តវាសីន’’ន្តិអាទិមាហ. ឥទំ បុគ្គលមនាបន្តិ ឥទំ យថាវុត្តំ ជិវ្ហាវិញ្ញេយ្យំ វិយ អញ្ញម្បិ ឯវំជាតិកំ តេន តេន បុគ្គលេន មនាបន្តិ គហេតព្ពារម្មណំ បុគ្គលមនាបំ នាម.

លោកេ បដិវិភត្តំ នត្ថិ, វិភជិត្វា ទស្សនេន លោកេន មធុរជាតេនបិ បដិវិភត្តំ កត្វា គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិភជិត្វា បន ទស្សេតព្ព’’ន្តិ. ទិព្ពកប្បម្បីតិ ទេវលោកបរិយាបន្នសទិសម្បិ អមនាបំ ឧបដ្ឋាតិ ឧឡារបណីតារម្មណបរិចយតោ. មជ្ឈិមានំ បន…បេ… វិភជិតព្ពំ តេសំ មនាបស្ស មនាបតោ, អមនាបស្ស អមនាបតោ ឧបដ្ឋានតោ. តត្ថបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋបរិច្ឆេទោ និប្បរិយាយតោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តញ្ច បនេត’’ន្តិអាទិ. តញ្ច បនេតំ ឥដ្ឋានិដ្ឋភូតំ អារម្មណំ កាមាវចរជវនេសុ អកុសលស្ស វសេន យេភុយ្យេន បវត្តតីតិ កត្វា តត្ថ ‘‘រជ្ជតិ ទុស្សតី’’តិ អកុសលស្សេវ បវត្តិ ទស្សិតា. សេសកាមាវចរស្សបិ វសេន បវត្តិ លព្ភតេវ. តថា ហិ តំ អប្បដិកូលេបិ បដិកូលាការតោ, បដិកូលេបិ អប្បដិកូលាការតោ បវត្តតីតិ. វិបាកចិត្តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ន សក្កា វិបាកំ វញ្ចេតុន្តិ. កុសលកម្មំ ហិ ឯកន្តតោ ឥដ្ឋមេវ, អកុសលកម្មញ្ច អនិដ្ឋមេវ, តស្មា តត្ថ ឧប្បជ្ជមានំ វិបាកចិត្តំ យថាសភាវតោ បវត្តតីតិ.

យំ បន សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘កុសលកម្មជំ អនិដ្ឋំ នាម នត្ថី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, តំ បន និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. តេន សោភនំ អកុសលកម្មជម្បិ ឯកច្ចានំ សត្តានំ ឥដ្ឋន្តិ អនុញ្ញាតំ សិយា. កុសលកម្មជំ បន សព្ពេសំ ឥដ្ឋមេវាតិ វទន្តិ. តិរច្ឆានគតានំ កេសញ្ចិ មនុស្សរូបំ អមនាបំ, យតោ តេ ទិស្វាវ បលាយន្តិ. មនុស្សា ច ទេវតានំ រូបំ ទិស្វា ភាយន្តិ, តេសម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ តំ រូបំ អារព្ភ កុសលវិបាកមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសស្ស បន បុញ្ញស្ស អភាវា ន តេសំ តត្ថ អភិរតិ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុសលកម្មជស្ស បន អនិដ្ឋស្ស អភាវោ វិយ អកុសលកម្មជស្ស សោភនស្ស ឥដ្ឋស្ស អភាវោ វត្តព្ពោ. ហត្ថិអាទីនម្បិ ហិ អកុសលកម្មជំ មនុស្សានំ អកុសលវិបាកស្សេវ អារម្មណំ, កុសលកម្មជំ បន បវត្តេ សមុដ្ឋិតំ កុសលវិបាកស្ស, ឥដ្ឋារម្មណេន វោមិស្សកត្តា អប្បកំ អកុសលកម្មជំ ពហុលំ អកុសលវិបាកុប្បត្តិយា ការណំ ន ភវិស្សតីតិ សក្កា វត្តុំ. ឥទានិ តមេវ វិបាកវសេន ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណវវត្ថានំ វិភាវេតុំ ‘‘កិញ្ចាបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តយិទំ សម្មុតិមនាបសំវិភាគត្ថំ វុត្តំ, ឥធ បន ន តថា វិភត្តន្តិ អាហ ‘‘ភគវា បនា’’តិអាទិ.

សោ ឧបាសកោ ចន្ទនង្គលគាមេ ជាតត្តា ‘‘ចន្ទនង្គលិកោ’’តិ បញ្ញាយតិ, ‘‘ចន្ទនវិលាសោ’’តិ កេចិ. តស្ស ឧបាសកស្ស បដិភានំ ឧទបាទីតិ យោជនា. តេ រាជានោ ហតប្បភេ ហតសោភេ ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឧទកាភិសិត្តេតិ ឧទកេន អភិសិញ្ចិតេ. អង្គារេ វិយាតិ អង្គារក្ខណេ វិយ.

កាលស្សេវាតិ បគេវ. អវិគតគន្ធំ តង្ខណវិកសិតតាយ. ឦទិសំ វចនន្តិ ‘‘អច្ឆាទេសី’’តិ ឯវរូបំ វចនន្តិ.

បញ្ចរាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទោណបាកសុត្តវណ្ណនា

១២៤. ‘‘ទោណបាកកុរ’’ន្តិ ឯត្ថ វិភត្តិលោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ទោណបាកំ កុរ’’ន្តិ. ទោណស្សាតិ ចតុន្នំ អាឡ្ហកានំ, សោឡសនាឡីនន្តិ អត្ថោ. តទុបិយន្តិ តទនុរូបំ, តស្ស វុត្តបរិមាណស្ស អនុច្ឆវិកន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេតិ តំទិវសតោ បុរិមតរទិវសេសុ. ពលវាតិ មហា. ភត្តបរិឡាហោតិ ភត្តសម្មទហេតុកោ. អស្ស រញ្ញោ ឧភោសុ បស្សេសុ គហិតតាលវណ្ដា ពីជន្តិ យមកតាលវណ្ដេហិ. ផាសុវិហារន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ លទ្ធព្ពសុខវិហារំ. ភោជនមត្តញ្ញូ ហិ សុខវិហារោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តនុកស្ស ភវន្តិ វេទនា, សណិកំ ជីរតិ អាយុ បាលយ’’ន្តិ.

តនុកស្សាតិ តនុកា អស្ស បុគ្គលស្ស, ភុត្តបច្ចយា វិសភាគវេទនា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. សណិកន្តិ មន្ទំ មុទុកំ, អបរិស្សយមេវាតិ អត្ថោ. ជីរតីតិ បរិភុត្តាហារោ បច្ចតិ. អាយុបាលយន្តិ និរោធោ អវេទនោ ជីវិតំ រក្ខន្តោ. អថ វា សណិកំ ជីរតីតិ សោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ បុគ្គលោ បរិមិតាហារតាយ សណិកំ ចិរេន ជីរតិ ជរំ បាបុណាតិ ជីវិតំ បាលេន្តោ.

បរិយាបុណិត្វាតិ ឯត្ថ យថា សព្ពំ សោ បរិយាបុណិ, តតោ បរញ្ច យថា បដិបជ្ជិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘រញ្ញា សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តាវតកេ តណ្ឌុលេ ហារេយ្យាសិ តទុបិយញ្ច ព្យញ្ជនន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

បុរិសភាគោ ឯសាតិ មជ្ឈិមេន បុរិសេន ភុញ្ជិតព្ពភាគោ ឯសោ, យទិទំ នាឡិកោទនមត្តំ. សល្លិខិតសរីរតាតិ ភមំ អារោបេត្វា ឧល្លិខិតស្ស វិយ សព្ពបរិឡាហវូបសមស្ស បុថុលតាបគតសរីរស្ស. សីលំ សម្បរាយិកត្ថោតិ វុត្តំ, កុតោ បនេត្ថ សីលន្តិ អាហ ‘‘ភោជនេ’’តិអាទិ. សីលង្គំ នាម ហោតីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលស្ស អវយវោ ឯកោ ភាគោ ហោតិ.

ទោណបាកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៥. វេទេន ញាណេន ឦហតិ ឥរិយតីតិ វេទេហី, កោសលរាជភគិនី អជាតសត្តុនោ មាតា, សា កិរ សម្បជញ្ញជាតិកា. តេនាហ ‘‘បណ្ឌិតាធិវចន’’ន្តិ, ចត្តារិ អង្គានិ ឯតិស្សន្តិ ចតុរង្គិនី. ទ្វិន្នំ រជ្ជានន្តិ កាសិករជ្ជមគធរជ្ជានំ អន្តរេ, សោ បន គាមោ កាសិករជ្ជោ.

បាបាតិ លាមកា និហីនាចារា. មេជ្ជតិ សិនិយ្ហតីតិ មេត្តិ, សា ឯតេសុ អត្ថីតិ មិត្តា. សហ អយន្តិ បវត្តន្តីតិ សហាយា. សម្បវង្កន្តិ សុដ្ឋុ ឱនតំ. ជយការណំ ទិស្វា អាហ, តថា ហិ ‘‘អជ្ជ ឥមំ រត្តិំ ទុក្ខំ សេតី’’តិ កាលបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. វេរិឃាតោ នាម វេរិបុគ្គលេ សតីតិ អាហ ‘‘វេរិបុគ្គលំ លភតី’’តិ.

បឋមសង្គាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយសង្គាមសុត្តវណ្ណនា

១២៦. សុណាថាតិ ‘‘វត្វា’’តិ វចនសេសោ. ឧបកប្បតីតិ សម្ភវតិ. សយ្ហំ ហោតីតិ កាតុំ សក្កា ហោតិ. ‘‘យទា ចញ្ញេ’’តិ ច-ការោ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘យទា អញ្ញេ’’តិ. វិលុម្បន្តីតិ វិនាសំ អច្ឆិន្ទនំ ករោន្តិ. វិលុម្បីយតីតិ វិលុត្តបរសន្តកស្ស អសកត្តា បុគ្គលោ ទិដ្ឋធម្មិកំ កម្មផលំ បដិសំវេទេន្តោ វិយ សយម្បិ បរេន វិលុម្បីយតិ, ធនជានិំ បាបុណាតិ. ‘‘ការណ’’ន្តិ ហិ មញ្ញតីតិ បាបកិរិយំ អត្តនោ ហិតាវហំ ការណំ កត្វា មញ្ញតិ. ជយន្តោ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ នាម ជិនាមី’’តិ មញ្ញមានោ សយម្បិ តតោ បរាជយំ បាបុណាតិ. ឃដ្ដេតារន្តិ បាបកម្មវិបាកំ. កម្មវិវដ្ដេនាតិ កម្មស្ស វិវដ្ដនេន, បច្ចយលាភេន លទ្ធាវសរេន វិវដ្ដេត្វា វិគមិតេន កម្មេនាតិ អត្ថោ.

ទុតិយសង្គាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១២៧. ឯកច្ចាតិ បណ្ឌិតា សបញ្ញា. សេយ្យាតិ វរា. គាថាសុខត្ថំ សសុរសទ្ទលោបំ កត្វា ‘‘សស្សុទេវា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សស្សុសសុរទេវតា’’តិ. ទិសាជេដ្ឋកាតិ ចតូសុបិ ទិសាសុ ជេដ្ឋកសីសេន ហិ លោកំ វទតិ. តាទិសាយាតិ តថារូបាយ មេធាវិតាទិគុណវុត្តិយា. សុភរិយាយាតិ សុខេត្តភូតាយ សុន្ទរិត្ថិយាតិ អត្ថោ.

មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា

១២៨. សមធិគ្គយ្ហាតិ សម្មា អតិវិយ គហេត្វា, ញាយេន វិសេសតោ គណ្ហិត្វា. ការាបកអប្បមាទោតិ តិណ្ណំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ បវត្តកអប្បមាទោ. សមវធានន្តិ សមវរោធំ អន្តោគធំ. ឧបក្ខេបន្តិ ពហិ អហុត្វា បក្ខិបិតព្ពតំ. សេសបទជាតានិ វិយ អវ…បេ… ធម្មា សប្បទេសត្តា. អប្បមាទេ សមោធានំ គច្ឆន្តិ តស្ស និប្បទេសត្តា. អគ្គំ សេដ្ឋំ មហន្តំ សេសធម្មានំ អប្បមាទោ. បដិលាភកដ្ឋេនាតិ អធិគមហេតុតាយ. លោកិយោបិ សមានោតិ កាមាវចរោបិ សមានោ. មហគ្គតានុត្តរានំ បុព្ពភាគេ បវត្តអប្បមាទោ ហិ ឥធាធិប្បេតោ.

បសំសន្តិ បណ្ឌិតាតិ យោជនា. អប្បមាទស្ស បាសំសភាវេ ឯកន្តតោ កត្តព្ពតាយ បន ‘‘ឯតានី’’តិអាទិនា ការណំ អាហ. ឥមិស្សា យោជនាយ ‘‘បុញ្ញកិរិយាសូ’’តិ បទស្ស ‘‘អប្បមត្តោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. យស្មា បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ, យស្មា ច បុញ្ញកិរិយាសុ អប្បមត្តោ ឧភោ អត្ថេ អធិគ្គណ្ហាតិ, តស្មា អាយុអាទីនិ បត្ថយន្តេន អប្បមាទោវ កាតព្ពោតិ. ទុតិយយោជនាយ បន បណ្ឌិតា អប្បមាទំ បសំសន្តិ. កត្ថ? បុញ្ញកិរិយាសុ. កស្មាតិ ចេ? អប្បមត្តោតិអាទិ. តេនាហ ‘‘យស្មា…បេ… អត្ថោ’’តិ. អត្ថបដិលាភាតិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតបដិលាភា.

អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កល្យាណមិត្តសុត្តវណ្ណនា

១២៩. សីលាទិគុណសមន្នាគតោ កល្យាណោ ភទ្ទកោ មិត្តោ ឯតស្សាតិ កល្យាណមិត្តោ, តស្ស ធម្មោ កល្យាណមិត្តស្សេវ ស្វាខាតោ នាម ហោតិ សុត្វា កត្តព្ពកិច្ចស្ស សាធនតោ. តេនាហ ‘‘អត្ថំ បូរេតី’’តិ. ឥតរស្សាតិ បាបមិត្តស្ស. តេនាតិ អត្ថបូរណេន. ឯតន្តិ ‘‘សោ ច ខោ កល្យាណមិត្តស្សា’’តិ ឯតំ វចនំ. ទេសនាធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មោ. សោ ហិ កល្យាណមិត្តតោ បច្ចក្ខតោ លទ្ធព្ពោ, ឥតរេ តទុបនិស្សយា បច្ចត្តបុរិសការេហិ, តេន លទ្ធព្ពោ កល្យាណមិត្តោតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. សាវកពោធិសត្តវសេន ហេសា ទេសនា អាគតា. ន ហិ សេសពោធិសត្តានំ បរោបទេសេន បយោជនំ អត្ថិ.

ឧបឌ្ឍំ កល្យាណមិត្តតោតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តស្ស ឧបឌ្ឍគុណោ កល្យាណមិត្តតោ លទ្ធព្ពោ. ឧបឌ្ឍំ បច្ចត្តបុរិសការតោតិ ឥតរំ ឧបឌ្ឍំ ញាណំ បដិបជ្ជន្តស្ស អត្តនោ បុរិសការតោ. លោកេបិ បាកដោយមត្ថោ ‘‘អាចរិយតោ ឧបឌ្ឍំ, បច្ចត្តបុរិសការតោ ឧបឌ្ឍំ លទ្ធព្ពា តេវិជ្ជតា’’តិ, តស្មា ថេរោ តថា ចិន្តេសិ. និប្បទេសន្តិ អនវសេសតោ. តតោតិ កល្យាណមិត្តតោ. ឧបឌ្ឍំ អាគច្ឆតីតិ ឧបឌ្ឍគុណោ បដិបជ្ជន្តំ ឧបគច្ឆតិ. ពហូហិ បុរិសេហិ. វិនិព្ភោគោ វិវេចនំ នត្ថិ ឯកជ្ឈំ អត្ថស្ស វិវេចេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. ឯសាតិ បរតោឃោសបច្ចត្តបុរិសការតោ ច សិជ្ឈមានោ អត្ថោ. ឯត្តកន្តិ ឯត្តកោ ភាគោ. យទិ ន សក្កា លទ្ធុំ, អថ កស្មា ឧបឌ្ឍន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កល្យាណមិត្តតាយា’’តិអាទិ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ន សក្កា លទ្ធុំ. អសក្កុណេយ្យេ សកលម្បិ ន សម្ភវតិ បរតោឃោសមត្តេន តេសំ អសិជ្ឈនតោ, បធានហេតុភាវទីបនត្ថំ បន ‘‘សកលមេវា’’តិ វុត្តំ. បុព្ពភាគបដិលាភង្គន្តិ បុព្ពភាគេ បដិលទ្ធព្ពការណំ កល្យាណមិត្តស្ស ឧបទេសេន វិនា តេន ឧត្តរិ វិសេសតោ អលទ្ធព្ពតោ. អត្ថតោតិ បរមត្ថតោ. ‘‘កល្យាណមិត្តំ…បេ… ចត្តារោ ខន្ធា’’តិ វត្វា សុត្វាតិ អត្ថោ. តេ បន សីលាទយោ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នាតិ អាហ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោតិបិ វទន្តិយេវា’’តិ.

មាហេវន្តិ មា អហ ឯវន្តិ ឆេទោ, អហាតិ និបាតមត្តំ, មាតិ បដិសេធេ និបាតោ. តេនាហ ‘‘មា ឯវំ អភណី’’តិ. ‘‘មាហេវំ អានន្ទា’’តិ វទតោ ភគវតោ ឥមស្មិំ ឋានេ តាទិសស្ស នាម តេ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តគុណេ សេវតោ វត្តុំ យុត្តំ អយាថាវតោតិ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស យថាភូតគុណកិត្តនមុខេន បដិក្ខេបោ យុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហុស្សុតោ’’តិអាទិមាហ. ឥទន្តិ ឥទំ វចនំ ភគវា អាហាតិ សម្ពន្ធោ. សកលមេវ ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. តេន ‘‘មាហេវ’’ន្តិ តស្ស បដិក្ខេបស្ស ការណំ ជោតិតំ, ន សរូបតោ វុត្តំ. ‘‘កល្យាណមិត្តស្សេត’’ន្តិអាទិនា បន តំ សរូបតោ ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘ឥទានិ…បេ… អាទិមាហា’’តិ. បាដិកង្ខិតព្ពន្តិ ឥច្ឆនដ្ឋេន បាដិកង្ខិតព្ពំ, ន បដិកង្ខានិមិត្តេនាតិ អាហ ‘‘អវស្សំភាវីតិ អត្ថោ’’តិ.

ឥធាតិ អន្តោគធាវធារណបទំ, ឥធេវាតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំយេវ ហិ សាសនេ អរិយមគ្គភាវនា, ន អញ្ញត្ថ. អាទិបទានំយេវាតិ តស្មិំ តស្មិំ វាក្យេ អាទិតោ ឯវ វុត្តសម្មាទិដ្ឋិអាទិបទានំយេវ. សម្មាទស្សនលក្ខណាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន សម្មទេវ ទស្សនសភាវា. សម្មាអភិរោបនលក្ខណោតិ និព្ពានសង្ខាតេ អារម្មណេ សម្បយុត្តធម្មេ សម្មទេវ អារោបនសភាវោ. សម្មាបរិគ្គហណលក្ខណាតិ មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខានំ អបរិគ្គាហកានំ បដិបក្ខភាវតោ បរិគ្គាហកសភាវា សម្មាវាចា សិនិទ្ធភាវេន សម្បយុត្តធម្មេ សម្មាវាចាបច្ចយំ សុភាសិតសោតារញ្ច បុគ្គលំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ សម្មាបរិគ្គហណលក្ខណា. យថា កាយិកកិរិយា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ សមុដ្ឋាបេតិ, សយញ្ច សមុដ្ឋហនំ ឃដនំ ហោតិ, តថា សម្មាកម្មន្ត សង្ខាតា វិរតិបីតិ សមុដ្ឋាបនលក្ខណា ទដ្ឋព្ពា, សម្បយុត្តធម្មានំ វា ឧក្ខិបនំ សមុដ្ឋាបនំ កាយិកកិរិយាយ ភារុក្ខិបនំ វិយ. ជីវមានស្ស សត្តស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ វា, ជីវិតប្បវត្តិយា អាជីវស្សេវ វា សុទ្ធិ វោទានំ. យថា ឧប្បន្នុប្បន្នានំ វជ្ជានំ ធម្មេន បហានានុប្បាទអត្ថលាភាទិបរិវុឌ្ឍិ ហោតិ, ឯវំ សម្បយុត្តានំ បគ្គហណសភាវោតិ សម្មាបគ្គហលក្ខណោ សម្មាវាយាមោ. កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តគាហានញ្ច វិធមនវសេន សម្មាបតិដ្ឋានសភាវាតិ សម្មាឧបដ្ឋានលក្ខណា សម្មាសតិ. សម្បយុត្តធម្មានំ សម្មា សមាទហនំ ឯកគ្គតាករណំ សភាវោ ឯតស្សាតិ សម្មាសមាធានលក្ខណោ សម្មាសមាធិ. តីណិ កិច្ចានិ ហោន្តិ បដិបក្ខធម្មេសុ, អារម្មណធម្មេសុ, សម្បយុត្តធម្មេសុ ច ឯកស្មិំយេវ ខណេ បវត្តិវិសេសភូតានិ. ឥទានិ តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សទ្ធិន្តិ ឥមិនា ‘‘អញ្ញេហី’’តិ វុត្តកិលេសា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សហ ឯកដ្ឋា វា អនេកដ្ឋា វាតិ ទស្សេតិ. បជហតិ បហាយ នំ បដិវិជ្ឈតិ. និរោធន្តិ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ.

ន កេវលំ មគ្គធម្មា វុត្តនយេនេវ, អថ ខោ អបរេនបិ នយេន វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. នានាខណា បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ. នានារម្មណា អនិច្ចានុបស្សនាទិភាវតោ. ឯកក្ខណា សកិទេវ ឧប្បជ្ជនតោ. ឯការម្មណា និព្ពានវិសយត្តា. ចត្តារិ នាមានិ លភតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បវត្តិយា. តីណិ នាមានិ លភតិ កាមសង្កប្បាទីនំ បហានវសេន បវត្តិយា. បដិបក្ខបហានវសេន ហិស្ស នាមត្តយលាភោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. វិរតិយោបិ ហោន្តិ ចេតនាយោបិ បុព្ពភាគេបិ វិក្ខម្ភនវសេន បវត្តនតោ. មគ្គក្ខណេ បន វិរតិយោវ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនស្ស មគ្គកិច្ចត្តា. ន ហិ ចេតនា មគ្គសភាវា. សម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេនាតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានចតុព្ពិធសតិបដ្ឋានវសេន ចត្តារិ នាមានិ លភតិ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទីនំ កុសលានញ្ច វឌ្ឍនតោ. បុព្ពភាគេបិ មគ្គក្ខណេបីតិ យថា បុព្ពភាគេ បឋមជ្ឈានាទិវសេន នានា. ឯវំ មគ្គក្ខណេបិ. ន ហិ ឯកោបិ ច មគ្គសមាធិ បឋមជ្ឈានសមាធិអាទិនាមានិ លភតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ វិយ កិច្ចវសេន ភេទាភាវតោ. តេនាហ ‘‘មគ្គក្ខណេបិ សម្មាសមាធិយេវា’’តិ.

ញត្វា ញាតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. វុទ្ធិ នាម វេបុល្លំ ភិយ្យោភាវោ បុនប្បុនំ ឧប្បាទោ ឯវាតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ជនេតី’’តិ. អភិនិព្ពត្តេតីតិ អភិវឌ្ឍំ បាបេន្តោ និព្ពត្តេតិ. វិវិត្តតាតិ វិវិត្តភាវោ. សោ ហិ វិវេចនីយតោ វិវិច្ចតិ, យំ វិវិច្ចិត្វា ឋិតំ, តទុភយម្បិ ឥធ វិវិត្តភាវសាមញ្ញេន ‘‘វិវិត្តតា’’តិ វុត្តំ. តេសុ បុរិមោ វិវេចនីយតោ វិវិច្ចមានតាយ វិវិច្ចនកិរិយាយ សមង្គី ធម្មសមូហោ តាយ ឯវ វិវិច្ចនកិរិយាយ វសេន វិវេកោតិ គហិតោ. ឥតរោ សព្ពសោ តតោ វិវិត្តសភាវតាយ. តត្ថ យស្មិំ ធម្មបុញ្ជេ សម្មាទិដ្ឋិ បវត្តតិ, តំ យថាវុត្តាយ វិវិច្ចមានតាយ វិវេកសង្ខាតំ និស្សាយេវ បវត្តតិ, ឥតរំ បន តំនិន្នតាតំអារម្មណតាហីតិ វុត្តំ ‘‘វិវេកំ និស្សិតំ, វិវេកេ វា និស្សិត’’ន្តិ.

យថា វា វិវេកវសេន បវត្តំ ឈានំ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ វិវេកវសេន បវត្តា សម្មាទិដ្ឋិ ‘‘វិវេកនិស្សិតា’’តិ ទដ្ឋព្ពា. និស្សយោ ច វិបស្សនាមគ្គានំ វសេន មគ្គផលានំ វេទិតព្ពោ. អសតិបិ តាសំ បុព្ពាបរភាវេ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ បច្ចយានំ សមុប្បាទនំ វិយ អភិន្នធម្មាធារា និស្សយភាវនា សម្ភវន្តិ. តស្ស តទង្គ-សមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិតតំ វត្វា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតតាយ អវចនំ អរិយមគ្គភាវនាយ វុច្ចមានត្តា. ភាវិតមគ្គស្ស ហិ យេ សច្ឆិកាតព្ពា ធម្មា. តេសំ កិច្ចំ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកោ. អជ្ឈាសយតោតិ ‘‘និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សាមី’’តិ មហន្តអជ្ឈាសយតោ. យទិបិ ហិ វិបស្សនាក្ខណេ សង្ខារារម្មណំ ចិត្តំ, សង្ខារេសុ បន អាទីនវំ សុដ្ឋុ, ទិស្វា តប្បដិបក្ខេ និព្ពានេ និន្នតាយ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតោ ហោតិ, ឧណ្ហាភិភូតស្ស បុគ្គលស្ស សីតនិន្នចិត្តតា វិយ. កេចិ បន ‘‘យថា សភាវតោ, យថា អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតតា, ឯវំ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតតាបិ សិយា’’តិ វទន្តិ. យទគ្គេន ហិ និព្ពាននិន្នតា សិយា, តទគ្គេន ផលនិន្នតាបិ សិយា ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’’ន្តិ អជ្ឈាសយសម្បត្តិយា ភាវតោ. យស្មា បហានវិនយោ វិយ រាគនិរោធោបិ ឥធាធិប្បេតវិវេកេន អត្ថតោ និព្ពិសិដ្ឋោ, តស្មា វុត្តំ ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតាទីសូតិ. តេនាហ ‘‘វិវេកត្ថា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ’’តិ.

វោស្សគ្គសទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. វោស្សជ្ជនញ្ហិ បហានំ, វិស្សដ្ឋភាវេន និរាសង្កបវត្តិ ច, តស្មា វិបស្សនាក្ខណេ តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន បដិបក្ខស្ស បហានំ វោស្សគ្គោ, តថា វិបស្សនាក្ខណេ តំនិន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ អារម្មណករណេន វិស្សដ្ឋសភាវតា វោស្សគ្គោតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ’’តិអាទិ. អយំ សម្មាទិដ្ឋីតិ អយំ មិស្សកវសេន វុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. យថាវុត្តេន បការេនាតិ តទង្គប្បហានសមុច្ឆេទប្បហានបការេន តំនិន្នតទារម្មណករណប្បការេន ច.

បុព្ពេ វោស្សគ្គវចនស្សេវ អត្ថស្ស វុត្តត្តា អាហ ‘‘សកលេន វចនេនា’’តិ. បរិណមន្តំ វិបស្សនាក្ខណេ, បរិណតំ មគ្គក្ខណេ. បរិណាមោ នាម ឥធ បរិបាកោតិ អាហ ‘‘បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចា’’តិ. បរិបាកោ ច អាសេវនលាភេន លទ្ធសាមត្ថិយស្ស កិលេសេ បរិច្ចជិតុំ និព្ពានំ បក្ខន្ទិតុំ តិក្ខវិសទភាវោ. តេនាហ ‘‘អយ’’ន្តិអាទិ. ឯស នយោតិ យ្វាយំ នយោ ‘‘វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា សម្មាទិដ្ឋិយំ វុត្តោ, សេសេសុ សម្មាសង្កប្បាទីសុបិ ឯសេវ នយោ, ឯវំ តត្ថ នេតព្ពន្តិ អត្ថោ. បដិច្ចាតិ និស្សាយ. ជាតិសភាវាតិ ជាយនសភាវា. សកលោតិ អនវសេសោ, សព្ពោតិ អត្ថោ. ន កោចិ មគ្គោ សាវសេសោ ហុត្វា សម្ភវតិ. ហេដ្ឋិមេ មគ្គេ ឧប្បន្នេ ឧបរិមោ ឧប្បន្នោ ឯវ នាម អនន្តរាយេន ឧប្បជ្ជនតោ. វវស្សគ្គត្ថេតិ វចសាយត្ថេ. វណ្ណយន្តីតិ គុណវណ្ណនវសេន វិត្ថារេន្តិ.

កល្យាណមិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣០. ទិវ-សទ្ទោ ទិវា-សទ្ទោ វិយ ទិវសបរិយាយោ, តស្មា វិសេសនភាវេន វុច្ចមានោ ទិវសទ្ទោ អត្ថវិសេសំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘ទិវសស្ស ទិវា’’តិអាទិ. សំ វុច្ចតិ ធនំ, តស្ស បតីតិ សម្បតិ, ធនសាមិកោ, តស្ស ហិតាវហត្តា សាបតេយ្យន្តិ អាហ ‘‘សាបតេយ្យន្តិ ធន’’ន្តិ. តស្ស គេហេ កតាកតភណ្ឌស្ស អតិពហុភាវតោ វិម្ហយប្បត្តោ រាជា ‘‘កោ បន វាទោ’’តិ អាហ. កាឡលោហំ នាម អយោផលំ. កច្ឆបាទិរូបេហិបិ សោវណ្ណាទីនិ ឋបេន្តិ. សកុណ្ឌកភត្តន្តិ សកុណ្ឌេហិ វា សថុសេហិ វា បក្កភត្តំ. ពិលង្គំ វុច្ចតិ ធញ្ញពិលង្គំ, អារនាលន្តិបិ វុច្ចតិ, តំ ទុតិយំ អស្សាតិ ពិលង្គទុតិយំ. តញ្ហិ កញ្ជិតោ និព្ពត្តត្តា កញ្ជិកំ នាម. តីហិ បក្ខេហិ វត្ថខណ្ឌេហិ កតនិវាសនំ តិបក្ខវសនំ. តេនាហ ‘‘តីណិ…បេ… និវាសន’’ន្តិ.

អសន្តោ នីចោ បុរិសោតិ អសប្បុរិសោតិ អាហ ‘‘លាមកបុរិសោ’’តិ. កម្មស្ស និព្ពត្តភាវេន ឱតរណតាយ ផលំ អគ្គំ នាម, ឧបរិភូមិគតត្តា ឧទ្ធំ អគ្គំ អស្សាតិ ឧទ្ធគ្គិកំ. ទក្ខិណន្តិ ទានមាហ. សគ្គោ នាម កាមភវូបបត្តិភវោ, តស្ស និព្ពត្តនតោ ‘‘សគ្គស្ស ហិតា’’តិ វុត្តំ. តត្រុបបត្តិជននតោតិ តត្រ ឧបបត្តិយា ជននតោ, ឧប្បាទនតោតិ អត្ថោ.

សេតំ ឧទកំ ឯតិស្សាតិ សេតោទកា. សោ យេន ភាវេន យត្ថ បាកដតរោ ហុត្វា ទិស្សតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វីចីនំ ភិន្នដ្ឋានេ’’តិ អាហ. សុខោតរណដ្ឋានតាយ កទ្ទមាទិទោសវិរហតោ ច សុន្ទរតិត្ថា. តំ អបេយ្យមានន្តិ តំ ឧទកំ កេនចិ អបរិភុញ្ជិយមានំ. អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករោតិ អត្តនា កាតព្ពកម្មសង្ខាតកិច្ចករោ, បរិភោគវសេន ចេវ សង្គហេតព្ពសង្គណ្ហនវសេន ច និយោជកោតិ អត្ថោ. កុសលកិច្ចករោតិ អត្តនា កាតព្ពបុញ្ញករោ.

បឋមអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៣១. បិណ្ឌបាតេនាតិ សហយោគេ ករណវចនំ. បដិបាទនំ តេន សហ យោជនន្តិ អាហ ‘‘បិណ្ឌបាតេន សទ្ធិំ សំយោជេសិ, បិណ្ឌបាតំ អទាសីតិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘បណីតភោជនំ ភុញ្ជិត្វា’’តិ វុត្តំ, បាឡិយំ បន ‘‘កណាជកំ ភុញ្ជតិ ពិលង្គទុតិយ’’ន្តិ. តំ តំ បវត្តិតំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទានិ ‘‘ឥមស្ស សេដ្ឋិស្ស កស្សចិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា ទេថា’’តិ វចនំ ន សុតបុព្ពំ, យស្មា បច្ចេកពុទ្ធា នាម អត្តនោ គុណានុភាវេហិ លោកេ បាកដា សញ្ជាតា ឯវ ហោន្តិ, តស្មា សេដ្ឋិភរិយាយ ‘‘ន យស្ស វា តស្ស វា’’តិអាទិ ចិន្តិតំ. តថា ហិ តេសំ ទេន្តាបិ សក្កច្ចំ យេភុយ្យេន បណីតមេវ ទេន្តិ. នាសាបុដំ បហរិ អត្តនោ អានុភាវេន. សោ លុទ្ធតាយ ‘‘ពហុ វត ធញ្ញំ មមស្សា’’តិ ចិត្តំ សំយមេតុំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ.

វិប្បដិសារុប្បន្នាការំ ទស្សេតុំ ‘‘វរមេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥមស្ស សមណស្ស បិណ្ឌបាតំ ទេហី’’តិ វទតោ ន ឯកាយ ឯវ ជវនវីថិយា វសេន អត្ថសិទ្ធិ. អថ ខោ តត្ថ អាទិតោ បវត្តជវនវារោបិ អត្ថិ មជ្ឈេ បវត្តជវនវារោបិ, តំ សន្ធាយាហ ‘‘បុព្ពបច្ឆិមចេតនាវសេនា’’តិ. ឯកា ចេតនា ទ្វេ បដិសន្ធិយោ ន ទេតីតិ ឯត្ថ សាកេតបញ្ហវសេន និច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. ចុទ្ទសន្នំ ចេតនានំ បុព្ពេ បុរេតរំ កតត្តា បុរាណំ.

បរិគយ្ហតីតិ បរិគ្គហោតិ អាហ ‘‘បរិគ្គហិតំ វត្ថុ’’ន្តិ. អន្វាយ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ អនុជីវិនោ. សព្ពមេតន្តិ ធនធញ្ញាទិសព្ពំ ឯតំ យថាវុត្តបរិគ្គហវត្ថុំ. និក្ខិប្បគាមិនន្តិ និក្ខិបិតព្ពតាគាមិនំ. និក្ខិបិតព្ពសភាវំ ហោតីតិ អាហ ‘‘និក្ខិប្បសភាវ’’ន្តិ. បហាយ គមនីយន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘បរិច្ចជិតព្ពសភាវមេវា’’តិ.

ទុតិយអបុត្តកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយវគ្គោ

១. បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា

១៣២. ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិ អប្បកាសនភាវេន តមតីតិ តមោ, តេន តមេន យុត្តោតិ តមោ បុគ្គលោ វុច្ចតិ, តំយោគតោ បុគ្គលស្ស តព្ពោហារោ យថា ‘‘មច្ឆេរយោគតោ មច្ឆេរោ’’តិ. តស្មា តមោតិ អប្បកាសនភាវេន តមោ តមភូតោ អន្ធការោ វិយ ជាតោ, អន្ធការត្តំ វា បត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តលក្ខណំ តមមេវ បរម្បរតោ អយនំ គតិ និដ្ឋា ឯតស្សាតិ តមបរាយណោ, តមបរាយណតំ វា បត្តោតិ អត្ថោ. ញាយេនបិ តមគ្គហណេន ខន្ធតមោវ កថិតោ, ន អន្ធការតមោ. ខន្ធតមោតិ ច សម្បត្តិរហិតា ខន្ធបវត្តិយេវ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ឧច្ចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិអាទិ បកាសនភាវេន ជោតេតីតិ ជោតិ, តេន ជោតិនា យុត្តោតិអាទិ សព្ពំ តមេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥតរេ ទ្វេតិ ជោតិតមបរាយណោ ជោតិជោតិបរាយណោតិ ឥតរេ ទ្វេ បុគ្គលេ.

វេណុវេត្តាទិកេហិ បេឡាទិការកា វិលីវការកា. មិគមច្ឆាទីនំ និសាទនតោ នេសាទា, មាគវិកមច្ឆពន្ធាទយោ. រថេសុ ចម្មេន ហននករណតោ រថការា ចម្មការា វុត្តា. ‘‘បុ’’ ឥតិ ករីសស្ស នាមំ, តំ កុសេន្តិ អបនេន្តីតិ បុក្កុសា, បុប្ផឆឌ្ឌកា. ទុព្ពណ្ណោតិ វិរូបោ. ឱកោដិមកោតិ អារោហាភាវេន ហេដ្ឋិមកោដិកោ, រស្សកាយោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លកុណ្ឌកោ’’តិ. លកុ វិយ ឃដិកា វិយ ឌេតិ បវត្តតីតិ ហិ លកុណ្ឌកោ, រស្សោ. កណតិ និមីលតីតិ កាណោ. តំ បនស្ស និមីលនំ ឯកេន អក្ខិនា ទ្វីហិបិ វាតិ អាហ ‘‘ឯកក្ខិកាណោ វា ឧភយក្ខិកាណោ វា’’តិ. កុណនំ កុណោ, ហត្ថវេកល្លំ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោ វុច្ចតិ បាទវិកលោ. ហេដ្ឋិមកាយសង្ខាតោ សរីរស្ស បក្ខោ បទេសោ ហតោ អស្សាតិ បក្ខហតោ. តេនាហ ‘‘បីឋសម្បី’’តិ. បទីបេ បទីបនេ ឯតព្ពំ នេតព្ពន្តិ បទីបេយ្យំ, តេលកបល្លាទិឧបករណំ. វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

អាគមនវិបត្តីតិ អាគមនដ្ឋានវសេន វិបត្តិ អាគមោ ឯត្ថាតិ កត្វា. បុព្ពុប្បន្នបច្ចយវិបត្តីតិ បឋមុប្បន្នបច្ចយវសេន វិបត្តិ. ចណ្ឌាលាទិសភាវា ហិស្ស មាតាបិតរោ បឋមុប្បន្នបច្ចយា, បឋមុប្បត្តិយា វា បច្ចយា, តេហេវស្ស វិបត្តិ ឯវ, ន សម្បត្តិ. បវត្តបច្ចយវិបត្តីតិ បវត្តេ សុខបច្ចយវិបត្តិ. តាទិសេ និហីនកុលេ ឧប្បន្នោបិ កោចិ វិភវសម្បន្នោ សិយា, អយំ បន ទុគ្គតោ ទុរូបោ ហោតិ. អាជីវុបាយវិបត្តីតិ អាជីវនុបាយវសេន វិបត្តិ. សុខេន ហិ ជីវិកំ បវត្តេតុំ ឧបាយភូតា ហត្ថិសិប្បាទយោ ឥមស្ស នត្ថិ, បុប្ផឆឌ្ឌកសិលាកោដ្ដនាទិកម្មំ បន កត្វា ជីវិកំ បវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘កសិរវុត្តិកេ’’តិ. អត្តភាវវិបត្តីតិ ឧបធិវិបត្តិ. ទុក្ខការណសមាយោគោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខុប្បត្តិយា បច្ចយសមោធានំ. សុខការណវិបត្តីតិ សុខបច្ចយបរិហានិ. ឧបភោគវិបត្តីតិ ឧបភោគសុខស្ស វិនាសោ អនុបលទ្ធិ. ជោតិ ចេវ ជោតិបរាយណភាវោ ច សុក្កបក្ខោ.

ទសហិ អក្កោសវត្ថូហីតិ លក្ខណវចនំ ឯតំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធិតា ហោន្តិ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ, តស្មា ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ, តត្ថ វា យេន កេនចិ បរិភាសតីតិ អត្ថោ. ឯកគ្គចិត្តោតិ ទានំ ទាតុំ អបេក្ខិតតាយ សមាហិតចិត្តោ.

បុគ្គលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ជរាជិណ្ណាតិ ជរាយ ជិណ្ណា. តេន បាកដជរាយ មត្ថកប្បត្តិមាហ. វយោវុឌ្ឍាតិ វយសា វុឌ្ឍា. តេន បច្ឆិមវយស្ស ឱសក្កសម្បវត្តិំ វទតិ. ជាតិមហល្លិកាតិ ជាតិមហត្តគតា. ចិរកាលំ អតិក្កន្តាតិ ទ្វេ តយោ រាជបរិវដ្ដេ វីតិវត្តា. វយោ-សទ្ទោ សាធារណវចនោបិ ជិណ្ណសទ្ទសន្និធានតោ ឱសានវយំ ឯវ វទតីតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយំ សម្បត្តា’’តិ. អយ្យិកាតិ មាតាមហិំ សន្ធាយ វទតិ. ហត្ថី ឯវ រតនភូតោ ហត្ថិរតនន្តិ អាហ ‘‘សតសហស្សគ្ឃនកេនា’’តិអាទិ. សព្ពានិ តានីតិ កុម្ភការភាជនានិ, តេហិ សទ្ធិំ សត្តសន្តានស្ស បមាណំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសុ ហី’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អយ្យិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣៥. អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯត្ថ កា អស្ស អដ្ឋុប្បត្តិ? តិត្ថិយានំ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អលាភាយ អយសាយ បរិសក្កនំ. តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា តំ សព្ពទិសាសុ យមកមហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា មហាឱឃំ វិយ សព្ពា បារមិយោ ‘‘ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមា’’តិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ តតោ អន្នបានយានវត្ថមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា – ‘‘កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ នរាសភោ លោកនាថោ’’តិ ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ, សកដសតេហិបិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណម្បិ សកដធុរេន សកដធុរំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុវត្តន្តិ ច អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណាទយោ វិយ. សព្ពំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៨២) តេសុ តេសុ សុត្តេសុ ច អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. យថា ច ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ. វុត្តម្បិ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរ…បេ… បរិក្ខារានំ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ’’តិអាទិ (ឧទា. ៣៨), តថា ‘‘យាវតា ខោ, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃោ វា គណោ វា លោកេ ឧប្បន្នោ, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកំ សង្ឃម្បិ ឯកំ គណម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ, យថរិវាយំ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦). ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន. និជ្ឈត្តិន្តិ សញ្ញត្តិំ. នន្តិ កថំ.

ឯវំ បុច្ឆិតុំ អយុត្តំ តិត្ថិយានំ កថា មហាជនសន្និបាតេ និយ្យាតិតា ហោតីតិ. តស្មិំ ទាតព្ពំ, ចិត្តប្បសាទមត្តេន ទេន្តេបិ ហិ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ. អារោចិតំ អត្តនោតិ អធិប្បាយោ. ភគវាតិ សត្ថុ អាមន្តនំ. ចិត្តំ នាម យថាបច្ចយំ បវត្តមានំ និគណ្ឋា…បេ… បសីទតិ បសន្នស្សាតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេ អវិសេសតោ ទេយ្យធម្មស្ស ទាតព្ពដ្ឋានំ នាម បុច្ឆិតំ, ឥទានិ តស្ស មហប្ផលភាវករោ ទក្ខិណេយ្យវិសេសោតិ អាហ ‘‘អញ្ញំ តយា បឋមំ បុច្ឆិតំ, អញ្ញំ បច្ឆា’’តិ. សល្លក្ខេហិ ឯតំ. បច្ឆិមំ បុរិមេន សទ្ធិំ អានេហីតិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆិតស្ស នាម បញ្ហស្ស កថនំ មយ្ហមេវ ភារោ. សមុបព្យូឡ្ហោតិ ឯកតោ សេនាយ រាសិវសេន សម្បិណ្ឌិតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘រាសិភូតោ’’តិ. អសិក្ខិតោតិ សត្តដ្ឋសំវច្ឆរានិ ធនុសិប្បេន សិក្ខិតោ. ធនុសិប្បំ សិក្ខិត្វាបិ កោចិ កតហត្ថោ ន ហោតិ, អយំ បន អសិក្ខិតោ ន កតហត្ថោ, បោង្ខានុបោង្ខភាវោយេវ ព្យាមមុដ្ឋិពន្ធោ. តិណបុញ្ជមត្តិកាបុញ្ជាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន បំសុបុញ្ជវាលុកបុញ្ជសារផលកអយោឃនាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. អកតបរិចយោតិ តេសំ សន្តិកា វិជ្ឈនដ្ឋេន អកតបរិចយោ. រាជរាជមហាមត្តាទិកេ ឧបេច្ច អសនំ ឧបាសនំ, ន កតំ ឧបាសនំ ឯតេនាតិ អកតូបាសនោ. អសិក្ខិតតាទិនា ភីរុភាវេន វា កាយស្ស ឆម្ភនំ សង្កម្បនំ ឧត្តាសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឆម្ភីតិ អាហ ‘‘បវេធិតកាយោ’’តិ.

ទក្ខិណេយ្យតាយ អធិប្បេតត្តា ‘‘អរហត្តមគ្គេន កាមច្ឆន្ទោ បហីនោ ហោតី’’តិ អាហ. អច្ចន្តប្បហានស្ស ឥច្ឆិតត្តា តតិយេនេវ កុក្កុច្ចំ បហីនំ ហោតិ បដិឃសម្បយោគំ. អសេក្ខស្ស អយន្តិ អសេក្ខំ, សីលក្ខន្ធោ. តយិទំ ន អគ្គផលំ សីលមេវ អធិប្បេតំ, អថ ខោ យំ កិញ្ចិ អសេក្ខសន្តានេ បវត្តំ សីលំ, លោកុត្តរោ ឯវ ន អធិប្បេតោ សិក្ខាយ ជាតត្តា, ឯវំ វិមុត្តិក្ខន្ធោបីតិ. សេក្ខស្ស ឯសោតិ វា, អបរិយោសិតសិក្ខត្តា សយមេវ សិក្ខតីតិ វា សេក្ខោ, ចតូសុ មគ្គេសុ ហេដ្ឋិមេសុ ច តីសុ ផលេសុ សីលក្ខន្ធោ. ឧបរិ សិក្ខិតព្ពាភាវតោ អសេក្ខោ. វុឌ្ឍិប្បត្តោ សេក្ខោតិ អសេក្ខោ. អគ្គផលភូតោ សីលក្ខន្ធោ វុច្ចេយ្យ, អដ្ឋកថាយំ បន វិបស្សកស្ស សីលស្ស អធិប្បេតត្តា តថា អត្ថោ វុត្តោ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘អសេក្ខេនា’’តិអាទីសុ. ឯត្ថ ច យថា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា មិស្សកា អធិប្បេតា, ឯវំ វិមុត្តិក្ខន្ធាបីតិ តទង្គវិមុត្តិអាទយោបិ វេទិតព្ពា, ន បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ឯវ.

យេន សិប្បេន ឥស្សាសោ ហោតិ, តំ ឥស្សត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧសុសិប្ប’’ន្តិ. យស្សា វាយោធាតុយា វសេន សរីរំ សញ្ជាតថាមំ ហោតិ, តំ ពលបច្ចយំ សន្ធាយាហ ‘‘ពលំ នាម វាយោធាតូ’’តិ. សមប្បវត្តិតោ ហិ វិសមប្បវត្តិនិវារកធាតុ ពលំ នាម, តេន តតោ អញ្ញំ ពលរូបំ នាម នត្ថិ.

យស្មា អរហា ឯវ ឯកន្តតោ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចន្តិ អាហ ‘‘សោរច្ចន្តិ អរហត្ត’’ន្តិ. ឯតេ ទ្វេតិ ខន្តិ សោរច្ចន្តិ ឯតេ ទ្វេ ធម្មា. បានីយំ បិវន្តិ ឯត្ថាតិ បបា, យោ កោចិ ជលាសយោ យំ កិញ្ចិ បានីយដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘ចតុរស្សបោក្ខរណីអាទីនី’’តិ. ឧទកវិកូលាទីសុ កមន្តិ អតិក្កមន្តិ ឯតេហីតិ សង្កមនានិ, សេតុអាទីនិ. សេតុករណយុត្តដ្ឋានេ សេតុំ, ចង្កមនករណយុត្តដ្ឋានេ ចង្កមនំ, មគ្គករណយុត្តដ្ឋានេ មគ្គំ ករេយ្យាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បណ្ណាសា’’តិអាទិ.

ភិក្ខាចារវត្តន្តិ អរិយានំ ហិតំ វត្តបដិបត្តិំ. ទេន្តោបីតិ បិ-សទ្ទេន អខីណាសវស្ស ទេន្តោបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ យស្ស កស្សចិបិ ទេន្តេនបិ កម្មផលំ សទ្ទហិត្វា វិប្បសន្នចិត្តេនេវ ទាតព្ពត្តា. ថនយន្តិ ឥទំ តស្ស មហាមេឃភាវទស្សនំ, យោ ហិ មហាវស្សំ វស្សតិ, សោ គជ្ជន្តោ វិជ្ជុម្មាលំ វិស្សជ្ជេន្តោ បវស្សតិ. អភិសង្ខរិត្វា សមោធានេត្វាតិ ខាទនីយស្ស វិវិធជាតិយានិ សម្បិណ្ឌេត្វា. តេនាហ ‘‘រាសិំ កត្វា’’តិ.

បកិរណំ នាម វិកិរណម្បិ ហោតិ អនេកត្ថត្តា ធាតូនន្តិ អាហ ‘‘វិកិរតី’’តិ. បកិរន្តោ វិយ វា ទានំ ទេតីតិ ឥមិនា គុណខេត្តមេវ អបរិយេសិត្វា ករុណាខេត្តេបិ មហាទានំ បវត្តេតីតិ ទស្សេតិ. តេន ‘‘បកិរេតី’’តិ វទន្តេន ភគវតា អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតតិត្ថិយវាទេន អប្បដិសេធិតតាបិ ទីបិតា ហោតិ. បុញ្ញធារាតិ បុញ្ញមយធារា បុញ្ញាភិសន្ទា. សិនេហយន្តីតិ ថូលធារេនបិ សិនេហេន សិនិទ្ធំ ករោន្តី. កិលេទយន្តីតិ អល្លភាវំ បាបយន្តី. យថាយំ បុញ្ញធារា ទាតារំ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ, ឯវំ បដិគ្គាហកានម្បិ អន្តោ សិនេហេតិ បូរេតិ អភិសន្ទេតិ. តេនេវាហ ‘‘ទទំ បិយោ ហោតិ ភជន្តិ នំ ពហូ’’តិអាទិ (អ. និ. ៥.៣៤) ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ទាតារំ អភិវស្សតី’’តិ វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយំ ទាយកវសេនេវ ‘‘សិនេហេតី’’តិ វុត្តំ, យស្មា វា បដិគ្គាហកស្ស សិនេហុប្បត្តិ អាមិសនិស្សិតាតិ ទាយកវសេនេវ វុត្តំ.

ឥស្សត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា

១៣៦. ខត្តិយាតិ អភិសេកប្បត្តា. ឥស្សរិយមទោ កាមគេធោ. បថវិមណ្ឌលស្ស មហន្តតា តំនិវាសិនំ អនុយន្តតាតិ សព្ពមិទំ យថិច្ឆិតស្ស រាជកិច្ចស្ស សុខេន សមិជ្ឈនស្ស ការណកិត្តនំ. យាទិសេ រាជកិច្ចេ ឧស្សុក្កំ អាបន្នោ, តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឯស កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អន្តរគមនានីតិ តិណ្ណំ និរន្តរគមនានំ អន្តរន្តរា គមនានិ. ចោរា ចិន្តយិំសូតិ ឯកោ អន្តរភោគិកោ រាជាបរាធិកោ បញ្ចសតមនុស្សបរិវារោ ចោរិយំ ករោន្តោ វិចរតិ, តេ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អយុត្តំ តេ កត’’ន្តិ សចាហំ វក្ខាមីតិ យោជនា. ធុរវិហារេតិ រថស្ស ធុរំ វិយ នគរស្ស ធុរភូតេ វិហារេ. សន្ថម្ភិតុន្តិ វិស្សាសភាវេន ឧបដ្ឋាតុំ. សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាយ អយិតព្ពោ, សទ្ធេយ្យោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សទ្ធាតព្ពោ’’តិ. បច្ចយិកោតិ បត្តិយាយិតព្ពោ. អព្ភសមំ បុថុលភាវេន. និប្បោថេន្តោតិ និម្មទ្ទេន្តោ. សណ្ហករណីយំ អតិសណ្ហំ បិសន្តោ និសទបោតោ វិយ បិសន្តោ.

ធម្មចរិយាតិអាទិត្តម្បិ សីសំ ចេលញ្ច អជ្ឈុបេក្ខិត្វា សម្មាបដិបត្តិ ឯវ កាតព្ពា តស្សា ឯវ បរលោកេ បតិដ្ឋាភាវតោ. អាចិក្ខាមីតិ កថេមិ, កថេន្តោ ច យថា តមត្ថំ សម្មទេវ រាជា ជានាតិ, ឯវំ ជានាបេមីតិ. និប្ផត្តិ យុទ្ធេន កាតព្ពអត្ថសិទ្ធិ. វិសិនោតិ ពន្ធតិ យថាធិប្បេតំ ចិត្តំ ឯតេនាតិ វិសយោ, សមត្ថភាវោ. មន្តសម្បន្នាតិ សម្បន្នរាជមន្តា. មហាអមច្ចាតិ មហោសធាទិសទិសា នីតិសត្ថឆេកា អមច្ចបុរិសា. ឧបលាបេតុន្តិ បរេសំ អន្តរេ វិរោធត្ថំ សង្គណ្ហិតុំ.

ទ្វេយេវ បព្ពតាតិ បព្ពតសទិសា ទ្វេយេវ គហិតា. រាជោវាទេតិ រាជោវាទសុត្តេ. អាគតាវ តត្តន្តិយា អនុរូបត្ថំ. វិលុម្បមានាតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. វិបត្តីតិ ភោគបរិហានាទិវិនាសោ. ហត្ថិយុទ្ធាទីហិ ជរាមរណំ ជិនិតុំ ន សក្កា សត្តស្ស អវិសយភាវតោ. យេន បន ជិនិតុំ សក្កា, តំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធេ…បេ… និវេសយេ’’តិ អាហ. រតនត្តយេ ហិ សទ្ធា និវិដ្ឋា មូលជាតា បតិដ្ឋិតា ឯកន្តតោ ជរាមរណវិជយាយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា សទ្ធ’’ន្តិ.

បព្ពតូបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

កោសលសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.