១. បឋមវគ្គោ

១. ទហរសុត្តវណ្ណនា

១១២. ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ ភគវតោ គុណេ អជានន្តោ កោសលរាជា អត្តនោ ខត្តិយមានេន កេវលំ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. បឋមាគតេ ហិ សត្ថរិ តស្ស សម្មោទិតាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោតិ យថា ភគវា ‘‘កច្ចិ តេ, មហារាជ, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា តេន រញ្ញា សទ្ធិំ បឋមំ បវត្តមោទោ អហោសិ បុព្ពភាសិតាយ, តទនុករណេន ឯវំ សោបិ រាជា ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសីតិ យោជនា. តំ បន សមប្បវត្តមោទនំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘សីតោទកំ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មោទិតន្តិ សំសន្ទិតំ ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ សមានតំ ឯករូបតំ, ខមនីយន្តិ ‘‘ឥទំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ ទុក្ខពហុលតាយ សភាវតោ ទុស្សហំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. យាបនីយន្តិ បច្ចយាយត្តវុត្តិកំ ចិរបពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ កច្ចិ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ. សីសរោគាទិអាពាធាភាវេន កច្ចិ អប្បាពាធំ. ទុក្ខជីវិកាភាវេន កច្ចិ អប្បាតង្កំ. តំតំកិច្ចករណេ ឧដ្ឋានសុខតាយ កច្ចិ លហុដ្ឋានំ. តទនុរូបពលយោគតោ កច្ចិ ពលំ. សុខវិហារសម្ភវេន កច្ចិ ផាសុវិហារោ អត្ថីតិ តត្ថ តត្ថ កច្ចិ-សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ពលវប្បត្តា បីតិ បីតិយេវ. តរុណបីតិ បាមោជ្ជំ. សម្មោទនំ ជនេតិ ករោតីតិ សម្មោទនីយំ. សម្មោទិតព្ពតោ សម្មោទនីយន្តិ ឥមំ បន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ’’តិ អាហ. សរិតព្ពភាវតោតិ អនុស្សរិតព្ពភាវតោ. ‘‘សរណីយ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តំ.

សុយ្យមានសុខតោតិ អាបាថមធុរតំ អាហ, អនុស្សរិយមានសុខតោតិ វិមទ្ទរមណីយតំ. ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយាតិ សភាវនិរុត្តិភាវេន តស្សា កថាយ វចនចាតុរិយមាហ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយាតិ អត្ថស្ស និរុបក្កិលេសតំ. អនេកេហិ បរិយាយេហីតិ អនេកេហិ ការណេហិ. អទិដ្ឋត្តាតិ ឧបសង្កមនវសេន អទិដ្ឋត្តា. គុណាគុណវសេនាតិ គុណវសេន គម្ភីរភាវំ វា អគុណវសេន ឧត្តានភាវំ វា. ឱវដ្ដិកសារំ កត្វាតិ ឱវដ្ដិកាយ គហេតព្ពសារវត្ថុំ កត្វា. លោកនិស្សរណភវោក្កន្តិបញ្ហន្តិ លោកតោ និស្សដភាវបញ្ហញ្ចេវ អាទិតោ ភវោក្កមនបញ្ហញ្ច. សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតំ បុច្ឆន្តោ ហិ ‘‘កិំ ភវំ គោតមោ សព្ពលោកតោ និស្សដោ, សព្ពសត្តេហិ ច ជេដ្ឋោ’’តិ? បុច្ឆតិ នាម. យថា ហិ សត្ថុ សម្មាសម្ពុទ្ធតាយ លោកតោ និស្សដតា វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សព្ពសត្តេហិ ជេដ្ឋភាវតោ សេដ្ឋភាវតោ. ស្វាយមត្ថោ អគ្គបសាទសុត្តាទីហិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វិភាវេតព្ពោ. កថំ បន សម្ពុទ្ធតា វិញ្ញាយតីតិ? អវិបរីតធម្មទេសនតោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាទីសុ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១២៤) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

រាជា សត្ថុ អវិបរីតធម្មទេសនំ អជានន្តោ តតោ ឯវស្ស សម្មាសម្ពោធិំ អសទ្ទហន្តោ ‘‘វុឌ្ឍតរេសុបិ ចិរបព្ពជិតេសុ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវេ អលព្ភមានេ តព្ពិបរីតេ កថំ លព្ភេយ្យា’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘កិំ បន ភវំ គោតមោ’’តិអាទិំ វក្ខតិ. រាជា អត្តនោ លទ្ធិយា ន បុច្ឆតិ អត្តនោ សម្មុខា តេហិ អសម្មាសម្ពុទ្ធភាវស្សេវ បដិញ្ញាតត្តា. យស្មា តេ មុសាវាទិតាយ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកាទីនំ ‘‘ពុទ្ធា មយ’’ន្តិ បដិជានិំសុ, តស្មា វុត្តំ ‘‘លោកេ មហាជនេន គហិតបដិញ្ញាវសេន បុច្ឆតី’’តិ. ស្វាយមត្ថោ អាគមិស្សតិ. ពុទ្ធសីហនាទន្តិ ពុទ្ធានំ ឯវ អាវេណិកំ សីហនាទំ. កាមំ មគ្គញាណបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, សម្ពោធិញាណេ បន គហិតេ តំ អត្ថតោ គហិតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសង្ខាតំ សម្មាសម្ពោធិ’’ន្តិ.

បព្ពជ្ជូបគមនេនាតិ យាយ កាយចិ បព្ពជ្ជាយ ឧបគមនមត្តេន សមណា, ន សមិតបាបតាយ. ជាតិវសេនាតិ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា, ន ពាហិតបាបតាយ. បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ សង្ឃោតិ បព្ពជិតសមូហតាមត្តេន សង្ឃោ, ន និយ្យានិកទិដ្ឋិវិសុទ្ធសីលសាមញ្ញវសេន សំហតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯតេសំ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញាតានំ បរិវារភូតោ អត្ថិ. ស្វេវាតិ បព្ពជិតសមូហសង្ខាតោ ឯវ. កេចិ បន ‘‘បព្ពជិតសមូហវសេន. សង្ឃិនោ, គហដ្ឋសមូហវសេន គណិនោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ គណេ ឯវ លោកេ សង្ឃសទ្ទស្ស និរុឡ្ហត្តា. អាចារសិក្ខាបនវសេនាតិ អចេលកវតចរិយាទិ-អាចារសិក្ខាបនវសេន. បាកដាតិ សង្ឃីអាទិភាវេន បកាសិតា. ‘‘អប្បិច្ឆា’’តិ វត្វា តត្ថ លព្ភមានំ អប្បិច្ឆតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិច្ឆតាយ វត្ថម្បិ ន និវាសេន្តី’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តេសុ សាសនិកេសុ វិយ សន្តគុណនិគុហនា អប្បិច្ឆា លព្ភតីតិ. យសោតិ កិត្តិសទ្ទោ. តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃន្តិ ឯវំ សម្មតត្តា តិត្ថំ វុច្ចតិ លទ្ធីតិ អាហ ‘‘តិត្ថករាតិ លទ្ធិករា’’តិ. សាធុសម្មតាតិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្មតា, ន សាធូហិ សម្មតាតិ អាហ ‘‘សន្តោ…បេ… បុថុជ្ជនស្សា’’តិ.

កប្បកោលាហលន្តិ កប្បតោ កោលាហលំ, ‘‘កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ទេវបុត្តេហិ ឧគ្ឃោសិតមហាសទ្ទោ. ឥមេតិ បូរណាទយោ. ពុទ្ធកោលាហលន្តិ ទេវតាហិ ឃោសិតំ ពុទ្ធកោលាហលំ. បយិរុបាសិត្វាតិ បុរិសសុតិបរម្បរាយ សុត្វា. ចិន្តាមណិវិជ្ជា នាម បរចិត្តជានាបនវិជ្ជា. សា កេវដ្ដសុត្តេ ‘‘មណិកា’’តិ អាគតា, អាទិ-សទ្ទេន គន្ធារិសម្ភវវិជ្ជាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ គន្ធារិយា វិកុព្ពនំ ទស្សេតិ. អត្តភាវេតិ សរីរេ. រាជុស្មាតិ រាជតេជោ.

សុក្កធម្មោតិ អនវជ្ជធម្មោ និក្កិលេសតា. ឥទំ គហេត្វាតិ ឥទំ បរម្មុខា ‘‘មយំ ពុទ្ធា’’តិ វត្វា អត្តនោ សម្មុខា ‘‘ន មយំ ពុទ្ធា’’តិ តេហិ វុត្តវចនំ គហេត្វា. ឯវមាហាតិ ‘‘យេបិ តេ, ភោ គោតម…បេ… នវោ ច បព្ពជ្ជាយា’’តិ ឯវំ អវោច. អត្តនោ បដិញ្ញំ គហេត្វាតិ ‘‘ន មយំ ពុទ្ធា’’តិ តេសំ អត្តនោ បុរតោ បវត្តិតំ បដិញ្ញំ គហេត្វា. ឦទិសេ ឋានេ កិំ-សទ្ទោ បដិសេធវាចកោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘កិន្តិ បដិក្ខេបវចន’’ន្តិ, កស្មា បដិជានាតីតិ អត្ថោ?

ន ឧញ្ញាតព្ពាតិ ន គរហិតព្ពា. គរហត្ថោ ហិ អយំ ឧ-សទ្ទោ. ‘‘ទហរោ’’តិ អធិកតត្តា វក្ខមានត្តា ច ‘‘ខត្តិយោតិ រាជកុមារោ’’តិ វុត្តំ. ឧរសា គច្ឆតីតិ ឧរគោ, យោ កោចិ សប្បោ, ឥធ បន អធិប្បេតំ ទស្សេតុំ ‘‘អាសីវិសោ’’តិ អាហ. សីលវន្តំ បព្ពជិតំ ទស្សេតិ សាមញ្ញតោ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វទន្តោ. ឥធ បន យស្មា ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ’’តិអាទិនា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កថំ សមុដ្ឋាបេសិ, តស្មា ភគវា អត្តានំ អព្ភន្តរំ អកាសិ. យទិបិ វិសេសោ សាមញ្ញជោតនាយ វិភាវិតោ ហោតិ, សំសយុប្បត្តិទីបកំ នោតិ វុត្តគ្គហណំ បន តំ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាកុសលតាយា’’តិអាទិ. ឥទានិ អវញ្ញាបរិភវេ បយោគតោ វិភាវេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អចិត្តីកតាការវសេន អវញ្ញាយ បាកដភាវោ, វម្ភនវសេន បរិភវស្សាតិ អធិប្បាយេន កាយបយោគវសេន អវញ្ញា ទស្សិតា, វចីបយោគវសេន បរិភវោ, ឧភយំ បន ឧភយត្ថាបិ បភេទតោ គហិតំ, អវញ្ញបរិភវានំ ទ្វិន្នម្បិ ឧភយត្ថ បរិគ្គហោ. តំ សព្ពម្បីតិ តំ អវញ្ញាទិ សព្ពម្បិ. ចតូសុបិ តំ ន កាតព្ពមេវ សម្បតិ អាយតិញ្ច អនត្ថាវហត្តា.

តទត្ថទីបនាតិ តស្ស អាទិតោ វុត្តស្ស អត្ថស្ស ទីបនា. វិសេសត្ថទីបនាតិ តតោ វិសិដ្ឋត្ថទីបនា. ខេត្តានំ អធិបតីតិ ខត្តិយោតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ខេត្តតោ វិវាទា សត្តេ តាយតីតិ ខត្តិយោតិ លោកិយា កថយន្តិ. ‘‘មហាសម្មតោ, ខត្តិយោ, រាជា’’តិ ឯវមាគតេសុ ឥមេសុ ទុតិយំ. អក្ខរន្តិ សមញ្ញា. សា ហិ ឧទយព្ពយាភាវតោ ‘‘ន កទាចិ ខរតីតិ អក្ខរ’’ន្តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ. ជាតិសម្បន្នន្តិ សម្បន្នជាតិំ អតិវិសុទ្ធជាតិំ. តីណិ កុលានីតិ ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទកុលានិ. អតិក្កមិត្វាតិ អត្តនោ ជាតិសម្បត្តិយា អភិភវិត្វា.

កេវលំ នាមបទំ វុត្តំ អាខ្យាតបទំ អបេក្ខតេវាតិ អាហ ‘‘ឋានំ ហីតិ ការណំ វិជ្ជតី’’តិ. ឧទ្ធដទណ្ឌេនាតិ សមន្តតោ ឧព្ភតេន ទណ្ឌេន សាសនេន, ពលវំ ឧបក្កមំ គរុកំ រាជានម្បិ. តំ ខត្តិយំ បរិវជ្ជេយ្យាតិ ខត្តិយំ អវញ្ញាបរិភវករណតោ វជ្ជេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន ឃដ្ដេយ្យា’’តិ.

ឧរគស្ស ច នានាវិធវណ្ណគ្គហណេ ការណំ វទតិ ‘‘យេន យេន ហី’’តិអាទិនា. ពហុភក្ខន្តិ មហាភក្ខំ សព្ពភក្ខខាទកំ. បាវកំ សោធនត្ថេន អសុទ្ធស្សបិ ទហនេន. សោតិ មគ្គោ. កណ្ហោ វត្តនី ឥមស្សាតិ កណ្ហវត្តនី. មហន្តោ អគ្គិក្ខន្ធោ ហុត្វា. យាវព្រហ្មលោកប្បមាណោតិ កប្បវុដ្ឋានកាលេ អរញ្ញេ អគ្គិនា គហិតេ កាលន្តរេ ឯវ កដ្ឋតិណរុក្ខាទិសម្ភវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ជាយន្តិ តត្ថ បារោហា’’តិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ.

ឌហិតុំ ន សក្កោតិ បច្ចក្កោសនាទិនា. វិនស្សន្តិ សមណតេជសា វិនាសិតត្តា. ‘‘ន តស្សា’’តិ ឯត្ថ ន-ការំ ‘‘វិន្ទរេ’’តិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន វិន្ទន្តី’’តិ. វត្ថុមត្តាវសិដ្ឋោតិ ឋានមេវ នេសំ អវសិស្សតិ, សយំ បន សព្ពសោ សហ ធនេន វិនស្សន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘សម្មទេវ សមាចរេ’’តិ ឯត្ថ យថា រាជាទីសុ សម្មា សមាចរេយ្យ, តំ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘ខត្តិយំ តាវា’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. តិស្សោ កុលសម្បត្តិយោតិ ខត្តិយ-ព្រាហ្មណគហបតិ-មហាសាលកុលានិ វទតិ. បញ្ច រូបិព្រហ្មលោកេ, ចត្តារោ អរូបីព្រហ្មលោកេតិ ឯវំ នវ ព្រហ្មលោកេ កម្មភវវិភាគេន, សេសានំ គណនានំ ឧបបត្តិភវវិភាគេន.

អភិក្កន្តន្តិ អតិវិយ កមនីយំ. សា បនស្សា កន្តតា អតិវិយ ឥដ្ឋតាយ មនវឌ្ឍនតាយ សោភនតាយាតិ អាហ ‘‘អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘អភិក្កន្ត’’ន្តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា នបុំសកនិទ្ទេសោ, វចនំ បន ភគវតោ ធម្មទេសនាតិ តថា វុត្តំ. អត្ថមត្តទស្សនំ វា ឯតំ, តស្មា អត្ថវសេន លិង្គវិភត្តិវិបរិណាមោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ.

អធោមុខឋបិតន្តិ កេនចិ អធោមុខំ ឋបិតំ. ហេដ្ឋាមុខជាតន្តិ សភាវេនេវ ហេដ្ឋាមុខំ ជាតំ. ឧគ្ឃាដេយ្យាតិ វិវដំ ករេយ្យ. ហត្ថេ គហេត្វាតិ ‘‘បុរត្ថាភិមុខោ ឧត្តរាភិមុខោ វា គច្ឆា’’តិអាទីនិ អវត្វា ហត្ថេ គហេត្វា និស្សន្ទេហំ កត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ ឯវំ វត្វា ‘‘គច្ឆា’’តិ វទេយ្យ. កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសី. និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ អាធេយ្យស្ស អនាធារភូតំ ភាជនំ តស្ស អាធារភាវាបាទនវសេន ឧក្កុជ្ជេយ្យ. អញ្ញាណស្ស អភិមុខត្តា ហេដ្ឋាមុខជាតតាយ សទ្ធម្មវិមុខំ, តតោ ឯវ អធោមុខភាវេន អសទ្ធម្មេ បតិតន្តិ ឯវំ បទទ្វយំ យថារហំ យោជេតព្ពំ, ន យថាសង្ខយំ. កាមំ កាមច្ឆន្ទាទយោបិ បដិច្ឆាទកា, មិច្ឆាទិដ្ឋិ បន សវិសេសំ បដិច្ឆាទិកាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្ន’’ន្តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមាហំ, ភិក្ខវេ, វជ្ជំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០). សព្ពាបាយគាមិមគ្គោ កុម្មគ្គោ ‘‘កុច្ឆិតោ មគ្គោ’’តិ កត្វា. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ ឧជុបដិបក្ខតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មិច្ឆត្តធម្មា មិច្ឆាមគ្គោ. តេនេវ ហិ តទុភយបដិបក្ខតំ សន្ធាយ ‘‘សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេនា’’តិ វុត្តំ. សប្បិអាទិសន្និស្សយោ បទីបោ ន តថា ឧជ្ជលោ, យថា តេលសន្និស្សយោតិ តេលបជ្ជោតគ្គហណំ. ឯតេហិ បរិយាយេហីតិ ឯតេហិ និក្កុជ្ជិតុក្កុជ្ជនបដិច្ឆន្នវិវរណាទិឧបមោបមិតព្ពប្បការេហិ.

បសន្នាការន្តិ បសន្នេហិ កាតព្ពំ សក្ការំ. សរណន្តិ បដិសរណំ បរាយណំ. អជ្ជតាតិ អជ្ជាតិ បទស្ស វឌ្ឍនមត្តំ ហេត្ថ តា-សទ្ទោ យថា ‘‘ទេវតា’’តិ. បាណេហិ ឧបេតន្តិ បាណេហិ សហ សរណំ ឧបេតំ. ‘‘យាវ មេ បាណា ធរន្តិ, តាវ សរណំ គតមេវ មំ ធារេតូ’’តិ អាបាណកោដិកំ អត្តនោ សរណគមនំ បវេទេតិ. តេនាហ ‘‘យាវ មេ’’តិអាទិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទហរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បុរិសសុត្តវណ្ណនា

១១៣. បុរិមសុត្តេតិ បុរិមសុត្តទេសនាយំ. តត្ថ ហិ ឧបសង្កមន្តវេលាយ សត្ថុ គុណេ អជានន្តោ កេវលំ សម្មោទនំ ករោតិ. ទេសនំ សុត្វា បន សត្ថុ គុណេ ញត្វា សរណង្គតត្តា ឥធ ឥមស្មិំ សមាគមេ អភិវាទេសិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. អត្តានំ អធិ អជ្ឈត្តំ, អវិជហេន អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តធម្មា អជ្ឈត្តំ ឯកជ្ឈំ គហណវសេន, ភុម្មត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. កាមញ្ចាយំ អជ្ឈត្តសទ្ទោ គោចរជ្ឈត្តវិសយជ្ឈត្តអជ្ឈត្តជ្ឈត្តេសុ បវត្តតិ. តេ បនេត្ថ ន យុជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ‘‘និយកជ្ឈត្ត’’ន្តិ, និយកសង្ខាតអជ្ឈត្តធម្មេសូតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិ. លុព្ភនលក្ខណោតិ គិជ្ឈនលក្ខណោ, អារម្មណេ ទឡ្ហគ្គហណសភាវោតិ អត្ថោ. ទុស្សនលក្ខណោតិ កុជ្ឈនលក្ខណោ, ព្យាបជ្ជនសភាវោតិ អត្ថោ. មុយ្ហនលក្ខណោតិ អញ្ញាណលក្ខណោ, អារម្មណេ សភាវសម្មោហភាវោតិ អត្ថោ. វិហេឋេន្តីតិ អត្ថនាសនអនត្ថុប្បាទនេហិ វិពាធេន្តិ. តតោ ឯវ យថា សគ្គមគ្គេសុ ន ទិស្សតិ, ឯវំ ករោន្តីតិ អាហ ‘‘នាសេន្តិ វិនាសេន្តី’’តិ. អត្តនិ សម្ភូតាតិ សន្តានេ និព្ពត្តា.

បុរិសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា

១១៤. អញ្ញត្រ ជរាមរណាតិ ជរាមរណេន វិនា. ជរាមរណវិរហិតោ ជាតោ នាម អត្ថិ នុ ខោតិ បុច្ឆតិ. បាឡិយំ ជាតស្សាតិ បច្ចត្តេ សាមិវចនំ. មហាសាលាតិ ឥមិនា រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា ‘‘មហាសាលា’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ យថា ‘‘បុរត្ថិយោតិ បុលត្ថិយោ’’តិ. មហាសារប្បត្តាតិ មហន្តំ វិភវសារំ បត្តា. កោដិសតំ ធនំ, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘កុម្ភំ នាម ទស អម្ពណានី’’តិ វទន្តិ. ឥស្សរាតិ វិភវិស្សរិយេន ឥស្សរា. សុវណ្ណរជតភាជនាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វត្ថសេយ្យាវសថាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អសាធារណធនានំ និធានគតត្តា ‘‘អនិធានគតស្សា’’តិ វុត្តំ. តុដ្ឋិករណស្សាតិ បាសាទសិវិកាទិសុខសាធនស្ស.

អារកា កិលេសេហីតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិមាហ. អារកាតិ ច សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា តេហិ ទូរេតិ អត្ថោ. រាគាទីនំ ហតត្តា, បាបករណេ រហាភាវតោ, អនុត្តរទក្ខិណេយ្យតាទិបច្ចយា ច អរហំ. កាមញ្ចាយំ សំយុត្តវណ្ណនា, អភិធម្មនយោ ឯវ បន និប្បរិយាយោតិ អាហ ‘‘ចត្តារោ អាសវា’’តិ ព្រហ្មចរិយវាសន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសំ. វុដ្ឋាតិ វុដ្ឋវន្តោ. ចតូហិ មគ្គេហិ ករណីយន្តិ បច្ចេកំ ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពំ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាភិសមយំ. ឯវំ គតំ សោឡសវិធំ ហោតិ. ឱសីទាបនដ្ឋេន ភារា វិយាតិ ភារា. តេនាហ ‘‘ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.២២). អត្តបដិពទ្ធតាយ អត្តនោ អវិជហនតោ បរមត្ថទេសនាយ ច បរមត្ថោ អរហត្តំ. កាមញ្ចាយមត្ថោ សព្ពសមិទ្ធិសសន្តតិបរិយាបន្នោ អនវជ្ជធម្មោ សម្ភវតិ អកុប្បសភាវា, អបរិហានធម្មេសុ បន អគ្គភូតេ អរហត្តេ សាតិសយោ, ន ឥតរេសូតិ ‘‘អរហត្តសង្ខាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយវិភាគំ ទសវិធម្បិ ភវេសុ សំយោជនំ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដបច្ចយោ ហុត្វា និស្សរិតុំ អប្បទានវសេន ពន្ធតីតិ ភវសំយោជនំ. សតិបិ ហិ អញ្ញេសំ តប្បក្ខិយភាវេន វិនា សំយោជនានិ តេសំ តប្បច្ចយភាវោ អត្ថិ, ភវនិយាមោ ឱរម្ភាគិយុទ្ធម្ភាគិយសង្គហិតោតិ តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មនិយាមោ ច ហោតិ, ន ច ឧបច្ឆិន្នសំយោជនស្ស កតានិបិ កម្មានិ ភវំ និព្ពត្តេន្តីតិ តេសំយេវ សំយោជនដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. សម្មា ការណេហិ ជានិត្វាតិ ញាយេន ទុក្ខាទីសុ សោ យថា ជានិតព្ពោ; តថា ជានិត្វា, បុព្ពកាលកិរិយាវិមុត្តា ហិ អបរកាលកិរិយា ច យថា សម្ភវតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គបញ្ញាយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ភិជ្ជនសភាវោ ខណាយត្តត្តា. និក្ខិបិតព្ពសភាវោ មរណធម្មត្តា. អយំ កាយោ ឧស្មាយុវិញ្ញាណាបគមោ ឆឌ្ឌនីយធម្មោ, យស្មិំ យំ បតិដ្ឋិតំ, តំ តស្ស សន្តានគតវិប្បយុត្តន្តិ កត្វា វត្តព្ពតំ អរហតីតិ អាហ ‘‘ខីណាសវស្ស ហិ អជីរណធម្មោបិ អត្ថី’’តិអាទិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ លោកសមុទយញ្ច លោកនិរោធញ្ចា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥). អស្ស ខីណាសវស្ស, ‘‘ជីរណធម្ម’’ន្តិ យថាវុត្តំ អជីរណធម្មំ ឋបេត្វា ជីរណធម្មំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំបាយំ កាយោ ភេទនធម្មោ’’តិ ឯវមាហ. ជរំ បត្តស្សេវ ហិស្ស ភេទននិក្ខិបិតព្ពតានិយតេ អត្ថេ សុត្តទេសនា បវត្តា. អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. កិរ-សទ្ទោ អនុស្សវត្ថោ, តេន អនុស្សវាគតោយមត្ថោ, ន អដ្ឋកថាគតោតិ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘វទន្តី’’តិ. យេនាយំ អត្ថោ ហេតុនា អដ្ឋុប្បត្តិកោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សិវិកសាលាយំ និសីទិត្វា កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វិហរតិ ជេតវនេ’’តិ និទានវចនេន យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា វេទិតព្ពំ. ននុ ឥមស្ស សុត្តស្ស បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោតិ? សច្ចមេតំ, សុត្តេកទេសំ បន សន្ធាយ អដ្ឋុប្បត្តិកតាវចនំ. កេចិ បន ‘‘យានំ អារុហិត្វា រាជា អាគតោ, រញ្ញោ អារោហនីយរថំ ទស្សេត្វា វុត្ត’’ន្តិបិ វទន្តិ.

សរីរេ ផេណបិណ្ឌសមេ កិំ វត្តព្ពំ? សព្ភិ សទ្ធិន្តិ សាធូហិ សហ បវេទយន្តិ. ន ហិ កទាចិ សាធូនំ សាធូហិ សហ កត្តព្ពា ហោន្តិ, តស្មា សីទនសភាវានំ កិលេសានំ ភិជ្ជនប្បត្តត្តា និព្ពានំ សព្ភីតិ វុច្ចតិ. បុរិមបទស្សាតិ ‘‘សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតី’’តិ បទស្ស. ការណំ ទស្សេន្តោ ព្យតិរេកវសេន. សតំ ធម្មោ និព្ពានំ កិលេសេហិ សំសីទនភិជ្ជនសភាវោ ន ហោតិ, តស្មា តំ អាគម្ម ជរំ ន ឧបេតិ. កិលេសា បន តន្និមិត្តកា, ឯវមយំ វុត្តការណតោ ជរំ ន ឧបេតីតិ. តេនាហ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិ. សុន្ទរាធិវចនំ វា ឯតំ ‘‘សព្ភី’’តិ បទំ អបាបតាទីបនតោ, សព្ភិធម្មភូតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤), ន តេន ធម្មេន សមត្ថិ កិញ្ចី’’តិ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧) ច.

ជរាមរណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បិយសុត្តវណ្ណនា

១១៥. រហសិ គតស្សាតិ ជនសម្ពាធតោ អបក្កន្តស្ស. និលីនស្ស តេនេវ ជនវិវេកេន ឯកមន្តំ និសជ្ជាយ ឯកីភាវេន បដិសល្លីនស្ស វិយ. តេនាហ ‘‘ឯកីភូតស្សា’’តិ. សព្ពញ្ញុភាសិតំ ករោន្តោ អាហ តស្ស វចនំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស វចនំ តថាបច្ចនុភាសន្តោ. អន្តកេនាធិបន្នត្តា ឯវ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ មានុសំ ភវំ ជហតោ. អនុគន្តិ អនុគតំ, តមេវ អនុគាមីតិ អត្ថោ. និចយន្តិ ឧបរូបរិ វឌ្ឍិយា និចិតភូតំ. សម្បរាយិកន្តិ សម្បរាយ ហិតំ.

បិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា

១១៦. បីទហនន្តិ សំយមនំ. កម្មបថភេទំ អប្បត្តស្សាតិ សុបិនកាលោ វិយ បវត្តិមត្តតាយ កម្មបថវិសេសំ អគតស្ស. កម្មស្សាតិ អកុសលកម្មស្ស. សំវរន្តិ សំវរភាវំ ទស្សេតិ, ឥតរស្ស បន សំវរភាវោ បុរិមេហិ តីហិ បទេហិ ទស្សិតោវាតិ. ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ តទវិនាភាវតោ. ន ហិ បាបជិគុច្ឆនំ បាបឧត្រាសរហិតំ, ឧត្រាសោ វា បាបជិគុច្ឆនរហិតោ អត្ថីតិ.

អត្តរក្ខិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អប្បកសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ឧឡារសទ្ទោ សេដ្ឋេ ពហុកេ ច ទិស្សតីតិ អាហ ‘‘បណីតេ ច ពហុកេ ចា’’តិ. មានមជ្ជនេនាតិ មានវសេន មទប្បត្តិយា. អតិក្កមន្តិ សាធុមរិយាទវីតិក្កមលក្ខណំ ទោសំ. កូដោ បាសោ.

អប្បកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា

១១៨. យស្មា កាមនិមិត្តំ សត្តោ សម្បជានមុសា ភាសតិ, តស្មា កាមា តស្ស បតិដ្ឋា បច្ចយោ ការណន្តិ អាហ ‘‘កាមហេតូ’’តិអាទិ. ភទ្រមុខសីសេន វិដដុភំ ភទ្រោបចារេន ឧបចរតីតិ អត្ថោ, វិនិច្ឆយោ ករីយតិ ឯត្ថាតិ អឌ្ឌករណំ, វិនិច្ឆយដ្ឋានំ. ខិប្បន្តិ កូដំ, មច្ឆខិប្បន្តិបិ វដ្ដតិ. ឱឌ្ឌិតន្តិ ឱឌ្ឌនវសេន ផលំ បាបិតំ.

អឌ្ឌករណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា

១១៩. ‘‘កស្មា បុច្ឆតី’’តិ? បុច្ឆាការណំ ចោទេត្វា សមុទយតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ កិរ មល្លិកា’’តិអាទិ វុត្តំ. មាលារាមំ គន្ត្វាតិ អត្តនោ បិតុ មាលារាមំ រក្ខណត្ថញ្ចេវ អវសេសបុប្ផគ្គហណត្ថញ្ច គន្ត្វា. កាសិគាមេតិ កាសិរដ្ឋស្ស គាមេ. សោ កិរ គាមោ មហាកោសលរាជេន អត្តនោ ធីតុយា បតិឃរំ គច្ឆន្តិយា បុប្ផមូលត្ថាយ ទិន្នោ, តំនិមិត្តំ. ភាគិនេយ្យេន អជាតសត្តុនា. តស្សាតិ រញ្ញោ បសេនទិស្ស. សាតិ មល្លិកា. និវត្តិតុន្តិ តស្សា ធម្មតាយ និវត្តិតុំ តស្សា វចនំ បដិក្ខិបិតុំ. នេវជ្ឈគាតិ វត្តមានត្ថេ អតីតវចនន្តិ អាហ ‘‘នាធិគច្ឆតី’’តិ. បុថុ អត្តាតិ តេសំ សត្តានំ អត្តា.

មល្លិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. យញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១២០. ថូណន្តិ យញ្ញូបត្ថម្ភំ. ឧបនីតានិ យញ្ញំ យជិតុំ អារម្ភាយ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ…បេ… រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តី’’តិ ឯត្តកេន បាឋេន. សន្និដ្ឋានន្តិ ‘‘នំ ឥត្ថិំ លភិស្សាមិ នុ ខោ, ន នុ ខោ លភិស្សាមី’’តិ និច្ឆយំ អវិន្ទន្តោ ន ញាយន្តោ. ផេណុទ្ទេហកន្តិ យថា យត្ថ កុថិតេ ផេណំ ឧទ្ទេហតិ ន ឧបធីយតិ, ឯវំ អនេកវារំ ផេណំ ឧដ្ឋាបេត្វា. តំ ទិវសន្តិ តស្មិំ រញ្ញា និទ្ទំ អលភិត្វា ទុក្ខសេយ្យទិវសេ. អាលោកំ ឱលោកេត្វាតិ លោហកុម្ភិមុខវដ្ដិសីសេ បត្តេ តត្ថ មហន្តំ អាលោកំ ឱលោកេត្វា. អត្តានោ វចនំ រញ្ញោ បវត្តិញាបនត្ថំ. មហាសទ្ទោ ឧទបាទិ ‘‘ឯវរូបំ យញ្ញំ រាជា ការាបេតី’’តិ. វត្តុកាមោ អហោសិ, វត្តុញ្ច បន អវិសហន្តោ ‘‘ស’’ ឥតិ វត្វា លោហកុម្ភិយំ និមុគ្គោ. ឥមំ គាថំ វត្តុកាមោ អហោសីតិ អយំ បនេត្ថ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. ធម្មភេរិំ ចរាបេសុំ ‘‘កោចិ កញ្ចិ បាណំ មា ហនតូ’’តិ. សោ ឥត្ថិសាមិកោ បុរិសោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ អត្តនោ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា សត្តុ ច ទេសនាវិលាសសម្បត្តិយា, រាជា បន មហាពោធិនិរុជ្ឈនសភាវត្តា កិញ្ចិ វិសេសំ នាធិគច្ឆិ.

សង្គហវត្ថូនីតិ លោកស្ស សង្គហការណានិ. និប្ផន្នសស្សតោ នវភាគេ កស្សកស្ស ទត្វា រញ្ញំ ឯកភាគគ្គហណំ ទសមភាគគ្គហណំ. ឯវំ កស្សកា ហដ្ឋតុដ្ឋា សស្សានិ សម្បាទេន្តីតិ អាហ ‘‘សស្សសម្បាទនេ មេធាវិតាតិ អត្ថោ’’តិ. តតោ ឱរភាគេ កិរ ឆភាគគ្គហណំ ជាតំ. ឆមាសិកន្តិ ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានំ បហោនកំ. បាសេតីតិ បាសគតេ វិយ ករោតិ. វាចាយ បិយស្ស បិយករស្ស កម្មំ វាចាបេយ្យំ. សព្ពសោ រដ្ឋស្ស ឥទ្ធាទិភាវតោ ខេមំ. និរព្ពុទំ ចោរិយាភាវតោ. ឥទញ្ហិ រដ្ឋំ អចោរិយំ និរគ្គឡន្តិ វុច្ចតិ អបារុតឃរភាវតោ.

ឧទ្ធំមូលកំ កត្វាតិ ឧម្មូលំ កត្វា. ទ្វីហិ បរិយញ្ញេហីតិ មហាយញ្ញស្ស បុព្ពភាគេ បច្ឆា ច បវត្តេតព្ពេហិ ទ្វីហិ បរិវារយញ្ញេហិ. សត្តវីសតិ…បេ… នស្សាតិ សត្តវីសាធិកានំ តិណ្ណំ បសុសតានំ ទ្វាវីសតិយា អស្សាទីហិ ច សដ្ឋិអធិកទ្វិសតអារញ្ញកបសូហិ ច សទ្ធិំ សម្បិណ្ឌិតានំ បន នវាធិកឆសតបសូនំ មារណេន ភេរវស្ស បាបភីរុកានំ ភយាវហស្ស. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘ឆសតានិ និយុជ្ជន្តិ, បសូនំ មជ្ឈិមេ ហនិ,

អស្សមេធស្ស យញ្ញស្ស, អធិកានិ នវាបិ ចា’’តិ.

សម្មន្តិ យុគច្ឆិទ្ទេ បក្ខិបិតព្ពទណ្ឌកំ. បាសេន្តីតិ ខិបន្តិ. សំហារិមេហីតិ សកដេហិ វហិតព្ពេហិ យូបេហិ. បុព្ពេ កិរ ឯកោ រាជា សម្មាបាសំ យជន្តោ សរស្សតិនទីតីរេ បថវិយា វិវរេ ទិន្នេ និមុគ្គោយេវ អហោសិ. អន្ធពាលព្រាហ្មណា គតានុគតិគតា ‘‘អយំ តស្ស សគ្គគមនមគ្គោ’’តិ សញ្ញាយ តត្ថ សម្មាបាសយញ្ញំ បដ្ឋបេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘និមុគ្គោកាសតោ បភុតី’’តិ. អយូបោ អប្បកទិវសោ យាគោ, សយូបោ ពហុទិវសំ សាធេយ្យោ សត្រយាគោ. មន្តបទាភិសង្ខតានំ សប្បិមធូនំ វាជមិតិ សមញ្ញា, ហិរញ្ញសុវណ្ណគោមហិំ សាទិសត្តរសកទក្ខិណស្ស. សារគព្ភកោដ្ឋាគារាទីសុ នត្ថេត្ថ អគ្គឡន្តិ និរគ្គឡោ. តត្ថ កិរ យញ្ញេ អត្តនោ សាបតេយ្យំ អនវសេសតោ អនិគូហិត្វា និយ្យាតីយតិ. មហារម្ភាតិ ពហុបសុឃាតកម្មា. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘មហាកិច្ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឥធ ‘‘មហារម្ភាតិ បបញ្ចវសេន អជេឡកា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ‘‘ពហុបសុឃាតកម្មា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. និរារម្ភាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនុគតំ កុលន្តិ អនុកុលំ, កុលានុគតន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យំ និច្ចភត្តាទិ…បេ… អត្ថោ’’តិ.

យញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា

១២១. ឥទន្តិ ‘‘ឥធ, ភន្តេ’’តិអាទិកំ វចនំ. តេ ភិក្ខូ អារោចេសុន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តេសុ រញ្ញា ពន្ធាបិតមនុស្សេសុ. សុកតការណន្តិ សុការណកិរិយំ អារោចេសុំ, ន កេវលំ តេសំ មនុស្សានំ ពន្ធាបិតភាវំ. ឥទានិ តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘រញ្ញោ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋវង្កោតិ អដ្ឋំសោ. អន្តោឃរចារិនោតិ អន្តេបុរវាសិនោ.

ឧក្កដ្ឋេតិ យុទ្ធេ. មន្តីសូតិ គុត្តមន្តីសុ. អកុតូហលន្តិ សញ្ញតំ. បិយន្តិ បិយាយិតព្ពំ. អន្នបានម្ហិ មធុរេ អភុត្តេ ឧប្បន្នេ. អត្ថេតិ អត្ថេ កិច្ចេ ជាតេ ថិរន្តិ ន កថេន្តិ កាយពលមត្តេន អបនេតុំ សក្កុណេយ្យត្តា. សុដ្ឋុ រត្តរត្តាតិ អតិវិយ រត្តា ឯវ ហុត្វា រត្តា. សារត្តេនាតិ សារភាវេន សារភាវសញ្ញាយ. ឱហារិនន្តិ ហេដ្ឋា ហរណសីលន្តិ អាហ ‘‘ចតូសុ អបាយេសុ អាកឌ្ឍនក’’ន្តិ. សិថិលន្តិ សិថិលាការំ, ន បន សិថិលំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ទុប្បមុញ្ច’’ន្តិ.

ពន្ធនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.