៨. ឆេត្វាវគ្គោ

១. ឆេត្វាសុត្តវណ្ណនា

៧១. វធិត្វាតិ ហន្ត្វា វិនាសេត្វា. អបរិទយ្ហមានត្តាតិ អបីឡិយមានត្តា. វិនដ្ឋទោមនស្សត្តា ន សោចតិ ចេតោទុក្ខទុក្ខាភាវតោ. វិសំ នាម ទុក្ខំ អនិដ្ឋភាវតោ, តស្ស មូលការណំ កោធោ អនិដ្ឋផលត្តាតិ អាហ ‘‘វិសមូលស្សាតិ ទុក្ខវិបាកស្សា’’តិ. អក្កុដ្ឋស្សាតិ អក្កោសាបរាធស្ស. អក្កោសបហារត្ថសម្ពន្ធេន ហិ ‘‘កុទ្ធស្សា’’តិ ឧបយោគត្ថេ សម្បទានវចនំ. សុខំ ឧប្បជ្ជតិ កោធំ នស្សតិ. សុខុប្បត្តិំ សន្ធាយ ឯស កោធោ ‘‘មធុរគ្គោ’’តិ វុត្តោ, សុខាវសានោតិ អត្ថោ.

ឆេត្វាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រថសុត្តវណ្ណនា

៧២. បញ្ញាណន្តិ លក្ខណំ សល្លក្ខណូបាយោ. ទិស្វាតិ ទស្សនហេតុ. ‘‘ចោឡរញ្ញោ រដ្ឋំ ចោឡរដ្ឋ’’ន្តិ ឯវំ រដ្ឋំ រញ្ញា បញ្ញាយតិ.

រថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. វិត្តសុត្តវណ្ណនា

៧៣. សទ្ធាយាតិ សទ្ធាហេតុ. កុលសម្បទាតិ ខត្តិយាទិសម្បត្តិយោ. សព្ពលោកិយលោកុត្តរវិត្តបដិលាភហេតុតោ សទ្ធាវិត្តមេវ. ហេដ្ឋា តិណ្ណំ ទ្វារានំ វសេន ឧប្បន្នកស្ស សព្ពស្សបិ អនវជ្ជធម្មស្ស សង្គណ្ហនតោ ‘‘ធម្មោតិ ទសកុសលកម្មបថោ’’តិ វុត្តំ. អសំកិលិដ្ឋសុខន្តិ. និរាមិសំ សុខំ. តមេវ សាមិសំ ឧបនិធាយ សម្ភាវេន្តោ អាហ ‘‘អសំកិលិដ្ឋ’’ន្តិ. អសេចនកភាវេន អភិរុចិជននតោ បិយាកិច្ឆករណតោ ពហុំ សុចិរម្បិ កាលំ អាសេវន្តស្ស អទោសាវហតោ សច្ចមេវ មធុរតរំ. ន ហិ តំ បិវិតព្ពតោ សាទិតព្ពតោ អនុភវិតព្ពតោ រសោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. ឥទានិ តស្ស កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេហិបិ មហារហតំ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នទីនិវត្តនំ មហាកប្បិនវត្ថុអាទីហិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៣១; ថេរគា. អដ្ឋ. ២.មហាកប្បិនត្ថេរគាថាវណ្ណនា) ទីបេតព្ពំ, ឥតរានិ កណ្ហទីបាយនជាតក- (ជា. ១.១០.៦២ អាទយោ) សុតសោម- (ជា. ២.២១.៣៧១ អាទយោ) មច្ឆជាតកេហិ (ជា. ១.១.៣៤, ៧៥; ១.២.១៣១ អាទយោ) ទីបេតព្ពានិ. និម្មទ្ទេន្តិ អភិភវន្តិ. មធុរតរន្តិ សុន្ទរតរំ សេដ្ឋេសូតិ អត្ថោ. បញ្ញាជីវីតិ បញ្ញាយ ជីវនសីលោតិ បញ្ញាជីវី, បញ្ញាបុព្ពង្គមចរិយោតិ អត្ថោ. បញ្ញាជីវីតិ ច បញ្ញាវសេន ឥរិយតិ វត្តតិ ជីវិតំ បវត្តេតីតិ អត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ បញ្ញាជីវី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ជីវត’’ន្តិ កេចិ បឋន្តិ, ជីវន្តានំ បញ្ញាជីវិំ សេដ្ឋមាហូតិ អត្ថោ.

វិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. វុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៧៤. ឧប្បតន្តានន្តិ បថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧដ្ឋហន្តានំ. ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចមានត្តា ‘‘សត្តវិធ’’ន្តិ វុត្តំ, ឥតរេសំ វា តទនុលោមតោ. ខេមោ ហោតិ ទុព្ភិក្ខុបទ្ទវាភាវតោ. តេនាហ ‘‘សុភិក្ខោ’’តិ. និបតន្តានន្តិ អធោមុខំ បវត្តន្តានំ. បវជមានានន្តិ វជនសីលានំ. តេ បន យស្មា ជង្គមា នាម ហោន្តិ, ន រុក្ខាទយោ វិយ ថាវរា, តស្មា អាហ ‘‘ជង្គមាន’’ន្តិ. គាវោតិ ធេនុយោ. តេន មហិំសាទិកានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វទន្តានន្តិ ឧប្បន្នំ អត្ថំ វទន្តានំ.

អត្តនោ ខន្តិយាតិ អត្តនោ ខន្តិយា រុចិយា គហិតភាវេន. ឥតរា ទេវតា តស្សា វិស្សជ្ជនេ អបរិតុស្សមានា អាហ. យាវ បធំសីតិ គុណធំសី សត្ថុទេសនាយ លទ្ធព្ពគុណនាសនតោ. បគព្ពាតិ បាគព្ពិយេន សមន្នាគតា, យថា វចីបាគព្ពិយេន អខរា, តថា វាចាយ ភវិតព្ពំ. មុខរាតិ មុខខរា. ទសពលំ បុច្ឆិ សណ្ហំ សុខុមំ រតនត្តយសំហិតំ អត្ថំ សោតុកាមា. អស្សា ទេវតាយ វិស្សជ្ជេន្តោ អជ្ឈាសយានុរូបំ. ឧប្បតមានាតិ ឧប្បតន្តី សមុគ្ឃាដេតិ ឱធិសោ. វដ្ដមូលកមហាអវិជ្ជាតិ តស្សា អាទីនវទស្សនត្ថំ ភូតកថនវិសេសនំ. ឱសីទន្តានន្តិ បដិបក្ខវសេន អធោ សីទន្តានំ, ឧស្សាទយមានានន្តិ អត្ថោ. បុញ្ញក្ខេត្តភូតោតិ ឥទំ ‘‘បទសា ចរមានាន’’ន្តិ បទស្ស អត្ថវិវរណវសេន ភូតកថនវិសេសនំ. យាទិសោ បុត្តោ វា ហោតូតិ ឥទំ បុរិមបទេ ទេវតាយ បុត្តគហណស្ស កតត្តា វុត្តំ.

វុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ភីតាសុត្តវណ្ណនា

៧៥. កិំ សូធ ភីតាតិ ឯត្ថ សុ-ឥធាតិ និបាតមត្តន្តិ អាហ ‘‘កិំ ភីតា’’តិ? មគ្គោ ច នេកាយតនប្បវុត្តោតិ អនេកការណំ នានាវិធាធិគមោកាសំ កត្វា បវុត្តោ កថិតោ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋតិំសារម្មណវសេនា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ សព្ពសាធារណានេកាយតនេហិ និព្ពានគាមិមគ្គស្ស តុម្ហេហិ បវេទិតត្តា លព្ភមានេ ខេមេ មគ្គេ កិំ ភីតាយំ ជនតា ឧប្បថភូតា វិបរីតទិដ្ឋិតោ គណ្ហីតិ អត្ថោ? ឯវំ ទេវតា យថិច្ឆាយ បុរិមទ្ធេន អត្តនា យថាចិន្តិតមត្ថំ សត្ថុ បវេទិតា, បច្ឆិមទ្ធេន អត្តនោ សំសយំ បុច្ឆតិ. ពហុបញ្ញាតិ បុថុបញ្ញ. ឧស្សន្នបញ្ញាតិ អធិកបញ្ញា. ឋបេត្វាតិ សំយមេត្វា. សំវិភាគីតិ អាហារបរិភោគេ សម្មទេវ វិភជនសីលោ. តេនាហ ‘‘អច្ឆរាយា’’តិអាទិ. វុត្តត្ថមេវ ហេដ្ឋា.

មនេនាតិ មនោគហណេន. បុព្ពសុទ្ធិអង្គន្តិ បុព្ពភាគសុទ្ធិភូតំ អង្គំ. ចតូសូតិ វុត្តអង្គបរិយាបន្នំ. យញ្ញឧបក្ខរោតិ ទានស្ស សាធនំ. ឯតេសុ ធម្មេសូតិ ឯតេសុ សទ្ធាទិគុណេសុ. យថា ហិ សទ្ធោ បច្ចយំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា វត្ថុបរិច្ចាគស្ស វិសេសបច្ចយោ កម្មផលស្ស បរលោកស្ស ច បច្ចក្ខតោ វិយ បត្តិយាយនតោ, ឯវំ មុទុហទយោ. មុទុហទយោ ហិ អនុទយំ បត្វា យំ កិញ្ចិ អត្តនោ សន្តកំ បរេសំ ទេតិ. យោ ច សំវិភាគសីលោ, សោ អប្បកស្មិម្បិ អត្តនោ សន្តកេ បរេហិ សាធារណភោគី ហោតិ. វទញ្ញូ វទានិយតាយ យាគិនោវ យុត្តំ យុត្តកាលំ ញត្វា អត្ថិកានំ មនោរថំ បូរេតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥតិ…បេ… ចតូសូតិ អាហា’’តិ.

វាចន្តិអាទីនិ តីណិ អង្គានិ តិវិធសីលសម្បត្តិទីបនតោ. សម្បន្នសីលោ ហិ បរលោកំ ន ភាសេយ្យ. សទ្ធោ ឯកំ អង្គំ បយោគាសយសុទ្ធិទីបនតោ. សុទ្ធាសយស្ស សម្មាបយោគេ ឋិតស្ស កថំ បរលោកតោ ភយន្តិ. ទុកវសេន ចតុរង្គយោជនា ទុកនយោ. ឯតេសុ ចតូសុ ធម្មេសុ ឋិតោតិ ឯតេសុ យថាវុត្តទុកសង្គហេសុ ចតូសុ គុណេសុ បតិដ្ឋិតោ.

ភីតាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. នជីរតិសុត្តវណ្ណនា

៧៦. នាមគោត្តន្តិ តិស្សោ កស្សបោ គោតមោតិ ឯវរូបំ នាមញ្ច គោត្តញ្ច. និទស្សនមត្តមេតំ, តស្មា សព្ពស្ស បញ្ញត្តិយា លក្ខណវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ជីរតីតិ អសភាវធម្មត្តា ឧប្បាទវយាភាវតោ ជរំ ន បាបុណាតិ. តេនាហ ‘‘ជីរណសភាវោ ន ហោតី’’តិ. យស្មា សមញ្ញាភាវតោ កាលន្តរេបិ តំ សមញ្ញាយតេវ, តស្មា ‘‘អតីតពុទ្ធានំ…បេ… ន ជីរតីតិ វុច្ចតី’’តិ អាហ.

អាលសិយន្តិ អលសភាវោ ទឡ្ហកោសជ្ជំ. តេនាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. ឋិតិន្តិ ព្យាបារំ. និទ្ទាវសេន បមជ្ជនំ កត្តព្ពស្ស អករណំ. កិលេសវសេន បមជ្ជនំ អកត្តព្ពស្ស ករណម្បិ. កម្មសមយេតិ កម្មំ កាតុំ យុត្តកាលេ. កម្មករណវីរិយាភាវោតិ តំកម្មកិរិយសមុដ្ឋាបកវីរិយាភាវោ. សោ បន អត្ថតោ វីរិយបដិបក្ខោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ, ន វីរិយស្ស អភាវមត្តំ. សីលសញ្ញមាភាវោ ទុស្សីល្យំ. វិស្សដ្ឋាចារតា នាម អនាចារោ. សោប្បពហុលតាតិ និទ្ទាលុតា. យតោ គហណហត្ថោបិ ន កិលាសុបិ បុរិសោ និទ្ទាយ អភិភុយ្យតិ. តេនាហ ‘‘តាយា’’តិអាទិ. អតិច្ឆាតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អភិភុយ្យតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អាគន្តុកាលសិយំ ន បុព្ពេ វុត្តអាលស្យំ វិយ បកតិសិទ្ធំ. ‘‘តេ ឆិទ្ទេ’’តិ បាឡិយំ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តានិ ឆ ឆិទ្ទានី’’តិ. កុសលចិត្តប្បវត្តិយា អនោកាសភាវតោ ឆិទ្ទានិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យត្ថ វិត្តំ ន តិដ្ឋតី’’តិ. សព្ពាការេន លេសមត្តំ អសេសេត្វាតិ អធិប្បាយោ.

នជីរតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឥស្សរិយសុត្តវណ្ណនា

៧៧. សត្ថស្ស មលន្តិ សត្ថមលំ, យេន សត្ថំ មលីនំ ហោតិ, សត្ថមលគ្គហណេន ចេត្ថ មលីនំ សត្ថមេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘មលគ្គហិតសត្ថ’’ន្តិ. អាណាបវត្តនន្តិ អប្បកេ វា មហន្តេ វា យត្ថ កត្ថចិ អត្តនោ អាណាយ បវត្តនវសេន វសនំ ឥស្សរិយត្តមិច្ឆន្តិ. មណិរតនម្បិ វិស្សជ្ជនីយបក្ខិកត្តា ឧត្តមំ ភណ្ឌំ នាម ន ហោតិ, ឥត្ថី បន បរិច្ចត្តកុលាចារិត្ថិកាយបិ អនិស្សជ្ជនីយតាយ ឧត្តមភណ្ឌំ នាម. តេនាហ ‘‘ឥត្ថី ភណ្ឌានមុត្តម’’ន្តិ. តេសំ តេសញ្ហិ បុរិសាជានីយានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ឧត្តមរតនាករត្តា ឥត្ថី ភណ្ឌានមុត្តមំ. មលគ្គហិតសត្ថសទិសោ អវពោធកិច្ចវិពន្ធនតោ. សត្ថមលំ វិយ សត្ថស្ស បញ្ញាសត្ថស្ស គុណាភាវករណតោ បញ្ញាសត្ថមលំ. អព្ពុ វុច្ចតិ ឧបទ្ទវំ, តំ ទេតីតិ អព្ពុទំ, វិនាសការណំ. ននុ ហរណំ សមណស្ស អយុត្តន្តិ? យុត្តំ. តស្ស អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច យុត្តតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សលាកភត្តាទីនី’’តិអាទិមាហ.

ឥស្សរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កាមសុត្តវណ្ណនា

៧៨. ‘‘អត្តកាមោ’’តិ បាឡិយំ វុត្តត្តា អាហ ‘‘ឋបេត្វា សព្ពពោធិសត្តេ’’តិ. តេ ហិ សព្ពសោ បរត្ថាយ ឯវ បដិបជ្ជមានា មហាការុណិកា បរត្ថកាមា, អត្ថកាមា នាម ន ហោន្តិ, យា ច តេសំ អត្តត្ថាវហា បដិបត្តិ, សាបិ យាវទេវ បរត្ថា ឯវាតិ. វុត្តំ បោរាណដ្ឋកថាយំ. យស្មា ពោធិសត្តា បរហិតបដិបត្តិយា បារមិយោ បូរេន្តា តថារូបំ ការណំ បត្វា អត្តានំ បរេសំ បរិច្ចជន្តិ បញ្ញាបារមិយា បរិបូរណតោ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘សព្ពពោធិសត្តេ ឋបេត្វាយេវាតិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. កល្យាណន្តិ ភទ្ទកំ. វាចាយ អធិប្បេតត្តា អាហ ‘‘សណ្ហំ មុទុក’’ន្តិ. បាបិកន្តិ លាមកំ និហីនំ. តំ បន ផរុសំ វាចន្តិ សរូបតោ ទស្សេតិ.

កាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បាថេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៧៩. សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យន្តិ សទ្ធា នាម សត្តស្ស មរណវសេន មហាបថំ សំវជតោ មហាកន្តារំ បដិបជ្ជតោ មហាវិទុគ្គំ បក្ខន្ទតោ បាថេយ្យបុដំ ពន្ធតិ សម្ពលំ សជ្ជេតិ. កថន្តិ អាហ ‘‘សទ្ធំ ឧប្បាទេត្វា’’តិអាទិ. ឯតំ វុត្តន្តិ ‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យ’’ន្តិ ឯតំ គាថាបទំ វុត្តំ ភគវតា. សិរីតិ កតបុញ្ញេហិ សេវីយតិ តេហិ បដិលភីយតីតិ សិរី. ឥស្សរិយំ វិភវោ. អាសយិតព្ពតោ អាសយោ, វសនដ្ឋានំ និកេតន្តិ អត្ថោ. បរិកឌ្ឍតីតិ ឥច្ឆាវសិកំ បុគ្គលំ តត្ថ តត្ថ ឧបកឌ្ឍតិ.

បាថេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បជ្ជោតសុត្តវណ្ណនា

៨០. តំ តំ សមវិសមំ បជ្ជោតតីតិ បជ្ជោតោ. បទីបោ អន្ធការំ វិធមិត្វា បច្ចក្ខតោ រូបគតំ ទស្សេតិ, ឯវំ បញ្ញាបជ្ជោតោ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ធម្មានំ បរមត្ថភូតំ រូបំ ទស្សេតិ. ជាគរព្រាហ្មណោ វិយាតិ ជាគរខីណាសវព្រាហ្មណោ វិយ. សោ ហិ សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពទាបិ ជាគរោ ហោតិ. គាវោតិ គោជាតិយោ. ឥទំ គុន្នំ គោណានញ្ច សាមញ្ញតោ គហណំ. កម្មេតិ ករណត្ថេ ភុម្មវចនំ. ជីវនំ ជីវោ, សហ ជីវេនាតិ សជីវិនោ. តេនាហ ‘‘កម្មេន សហ ជីវន្តាន’’ន្តិ, កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ កត្វា ជីវន្តានន្តិ អត្ថោ. គោមណ្ឌលេហិ សទ្ធិន្តិ គោគណេន សហ. ន តេន វិនា កសិកម្មាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ, គោរសសិទ្ធិយា ចេវ កសនភារវហនសិទ្ធិយា ច កសិកម្មឯកច្ចវាណិជ្ជកម្មាទីនិ ឥជ្ឈន្តិ. សត្តកាយស្សាតិ អាហារុបជីវិនោ សត្តកាយស្ស កសិតោ អញ្ញថា ជីវិកំ កប្បេន្តស្សបិ កសិជីវិតវុត្តិយា មូលការណំ ផលនិប្ផត្តិនិមិត្តត្តា តស្ស. ឥរិយាបថោ ច ឥរិយនកិរិយានំ បវត្តនុបាយោ. ‘‘សីតន្តិ នង្គលសីតកម្ម’’ន្តិ វទន្តិ.

បជ្ជោតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. អរណសុត្តវណ្ណនា

៨១. រណន្តិ កន្ទន្តិ ឯតេហីតិ រណា, រាគាទយោ. តេហិ អភិភូតតាយ ហិ សត្តា នានប្បការំ កន្ទន្តិ បរិទេវន្តិ. តេ បន សព្ពសោ នត្ថិ ឯតេសំ រណាតិ អរណា. និក្កិលេសា ខីណាសវា. វុសិតវាសោតិ វុសិតព្រហ្មចរិយវាសោ. ភោជិស្សិយន្តិ ភុជិស្សភាវោ. តេនាហ ‘‘អទាសភាវោ’’តិ. សមណាតិ សមិតបាបសមណាតិ អាហ ‘‘ខីណាសវសមណា’’តិ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាលេ លោកិយបរិញ្ញាយ, សេក្ខា បុព្ពភាគេ លោកិយបរិញ្ញាយ, បច្ចវេក្ខណេ លោកិយលោកុត្តរាយ បរិញ្ញាយ បរិញ្ញេយ្យំ តេភូមកំ ខន្ធបញ្ចកំ បរិជានន្តិ បរិច្ឆិជ្ជន្តិ. ខីណាសវា បន បរិញ្ញាតបរិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ. តថា ហិ តេ សាមី ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តិ. វន្ទន្តិ នំ បតិដ្ឋិតន្តិ វុត្តំ, វន្ទនីយភាវោ ច សីលសម្បន្នតាយាតិ អាហ ‘‘បតិដ្ឋិតន្តិ សីលេ បតិដ្ឋិត’’ន្តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. ខត្តិយាតិ លក្ខណវចនន្តិ អាហ ‘‘ន កេវលំ ខត្តិយាវា’’តិអាទិ.

អរណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆេត្វាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ទេវតាសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.