២. ទេវបុត្តសំយុត្តំ

១. បឋមវគ្គោ

១. បឋមកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៨២. ទេវស្ស បុត្តោ ទេវបុត្តោ. ទេវានំ ជនកជនេតព្ពសម្ពន្ធាភាវតោ កថមយំ ទេវបុត្តោតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ទេវានំ ហី’’តិអាទិ. ‘‘អបាកដោ អញ្ញតរោតិ វុច្ចតី’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. បាកដោបិ ហិ កត្ថចិ ‘‘អញ្ញតរោ’’តិ វុច្ចតិ. ហេដ្ឋា ទេវតាសំយុត្តេ ‘‘អបាកដា អញ្ញតរា ទេវតា’’តិ វត្វា ឥធ ‘‘បាកដោ ទេវបុត្តោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិស្ស កស្សបោតិ គោត្តនាមំ គហិតំ, តញ្ច ខោ បុរិមជាតិសិទ្ធសមញ្ញាវសេន. អនុសាសនំ អនុសាសោ, តំ អនុសាសំ. ភិក្ខុនិទ្ទេសន្តិ ភិក្ខុសទ្ទស្ស និទ្ទេសំ. ភិក្ខុឱវាទន្តិ ភិក្ខុភាវាវហំ ឱវាទំ. យទិ បន ន អស្សោសិ, កថមយំ បញ្ហំ កថេសីតិ? អញ្ញតោ សុតំ និស្សាយ បញ្ហំ កថេសិ, ន បន ភគវតោ សម្មុខា សុតភាវេន.

តេសន្តិ យថាវុត្តានំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ. ‘‘កថេតុកាមោ ចេវា’’តិអាទិនា ហិ ចតុត្ថំ ឥធ ឧទ្ធដំ. តត្ថ អាទិតោ តិណ្ណំ ភគវា បញ្ហំ ភារំ ន ករោតិ ឯកេកង្គវេកល្លតោ ចេវ អង្គទ្វយវេកល្លតោ ច, ចតុត្ថស្ស បន ឧភយង្គបារិបូរត្តា ភារំ ករោតីតិ អាហ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ.

គាថាយំ ‘‘សុភាសិតស្សា’’តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘សុភាសិតំ សិក្ខេយ្យា’’តិ. ចតុសច្ចាទិនិស្សិតំ ពុទ្ធវចនំ សិក្ខន្តោ ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ សិក្ខតិ នាមាតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចនិស្សិតំ…បេ… សិក្ខេយ្យា’’តិ. អវធារណេន តប្បដិបក្ខំ បដិនិវត្តេតិ. ឧបាសិតព្ពន្តិ អាសេវិតព្ពំ ភាវេតព្ពំ ពហុលីកាតព្ពំ. អដ្ឋតិំសភេទំ កម្មដ្ឋានន្តិ ឥទំ តស្ស វិបស្សនាបទដ្ឋានតំ ហទយេ ឋបេត្វា វុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ទុតិយបទេន អធិបញ្ញាសិក្ខា កថិតា’’តិ. យេ បន ‘‘ទុតិយបទេន អធិចិត្តសិក្ខា ចិត្តវូបសមេន អធិបញ្ញាសិក្ខា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ បទេន អដ្ឋតិំសប្បភេទកម្មដ្ឋានំ សុទ្ធសមថកម្មដ្ឋានស្សេវ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ ‘‘អដ្ឋសមាបត្តិវសេនា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? ‘‘តំ វិបស្សនាធិដ្ឋានានំ សមាបត្តីនំ វសេន កថិត’’ន្តិ វទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ទុតិយបទេន អធិបញ្ញាសិក្ខា’’តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. សិក្ខនំ នាម អាសេវនន្តិ អាហ ‘‘ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ’’តិ. ឧបាសនន្តិ បយិរុបាសនំ. តញ្ច ខោ អស្សុតបរិយាបុណនកម្មដ្ឋានុគ្គហាទិវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘តម្បី’’តិអាទិមាហ. អធិសីលសិក្ខា កថិតា លក្ខណហារនយេន. វចីសុចរិតស្ស ហិ សីលសភាវត្តា តគ្គហណេនេវ តទេកលក្ខណំ កាយសុចរិតម្បិ ឥតរម្បិ គហិតមេវាតិ. ឯត្ថ ច អធិសីលសិក្ខាយ ចិត្តវិវេកោ, អធិបញ្ញាសិក្ខាយ ឧបធិវិវេកោ, អធិចិត្តសិក្ខាយ កាយវិវេកោ កថិតោ, កាយវិវេកោ បន សរូបេនេវ បាឡិយំ គហិតោតិ តិវិធស្សបិ វិវេកស្ស បកាសិតត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បឋមកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៨៣. ទ្វីហិ ឈានេហីតិ អារម្មណលក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេហិ ទ្វីហិ ឈានេហិ. កម្មដ្ឋានវិមុត្តិយាតិ កម្មដ្ឋានានុយោគលទ្ធាយ វិមុត្តិយា. តេន តទង្គវិក្ខម្ភនវិមុត្តិយោ វទតិ. សត្ថុសាសនស្ស ហទយត្តា អព្ភន្តរត្តា ហទយស្ស មានសស្ស, អនុបត្តិំ បដិលាភមានសំ. តំ បន អត្ថតោ អញ្ញា ឯវាតិ អាហ ‘‘អរហត្ត’’ន្តិ. តំ បត្តុកាមេន ឯកន្តតោ វជ្ជេតព្ពតណ្ហាទិដ្ឋីនំ ភាវេ តស្ស អនិជ្ឈនតោ, តទភាវេ ឥជ្ឈនតោ ច តេ ឧប្បាទនវសេន យទគ្គេន និស្សិតោ, តទគ្គេន បនាយម្បិ តេហិ និស្សិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘អនិស្សិតោ’’តិអាទិ. អរហត្តំ អានិសំសិតព្ពដ្ឋេន អានិសំសំ ឯតស្សាតិ អរហត្តានិសំសោ. អរហត្តំ បត្តុកាមស្ស បុព្ពភាគបដិបទា ឥច្ឆិតព្ពា. តត្ថ ច សព្ពបឋមោ កម្មដ្ឋានអត្តានុយោគោ, សោ ឥធ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘តន្តិធម្មោ បុព្ពភាគោ’’តិ. តត្ថ តន្តិធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មោ.

ទុតិយកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. មឃសុត្តវណ្ណនា

៨៤. មឃោតិ សក្កស្សេតំ នាមំ បុរិមជាតិអនុគតំ. ស្វេវាតិ សក្កោ ឯវ. វតេនាតិ មាតាបិតុឧបដ្ឋានាទិចារិត្តធម្មេន. អញ្ញេតិ ឧបធិវេបក្កបាបធម្មេ អភិភវិត្វា. អសុរន្តិ ឥន្ទសត្តុភូតំ អសុរំ.

មឃសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មាគធសុត្តវណ្ណនា

៨៥. ចតុត្ថសុត្តំ វុត្តត្ថមេវាតិ ទេវតាសំយុត្តេ សំវណ្ណិតត្ថមេវ, តស្មា ឥធ ន វត្តព្ពោ អត្ថោតិ អធិប្បាយោ.

មាគធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា

៥. ទាមលិសុត្តវណ្ណនា

៨៦. តេន ការណេនាតិ តេន បធានេន ការណភូតេន, បធានករណនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. យំ កិញ្ចិ ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ ហីនម្បិ បណីតម្បិ ភវំ. អាយតបគ្គហោតិ ទីឃរត្តស្ស វីរិយារម្ភោ. កិច្ចវោសានន្តិ កិច្ចនិដ្ឋានំ. តថេវាតិ យថា អរហត្តុប្បត្តិតោ បុព្ពេ, តតោ បច្ឆាបិ តថេវ ‘‘ពុទ្ធិបគ្គហោ’’តិ វីរិយំ ទឡ្ហំ ករោតូតិ កុប្បធម្មំ វិយ មញ្ញមានោ វទតិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាទិអត្ថំ បន វីរិយករណំ ឥច្ឆិតព្ពមេវ.

អសំកិណ្ណាតិ អវោមិស្សា ឯវំ អញ្ញត្ថ អនាគតត្តា. តេនាហ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ ឥធេវ កស្មា ឯតំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិ. បតិដ្ឋន្តិ នទី នាម អនវដ្ឋិតតីរា, តត្ថ បតិដ្ឋាតព្ពដ្ឋានំ.

ទាមលិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. កាមទសុត្តវណ្ណនា

៨៧. បុព្ពយោគាវចរោតិ បុព្ពេ យោគាវចរោ បុរិមត្តភាវេ ភាវនមនុយុត្តោ. អយំ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វាវ ពហូនិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ អកាសិ, ន បន វិសេសំ និព្ពត្តេសិ. តមត្ថំ ការណេន សទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ពហលកិលេសតាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកន្តបរិសុទ្ធស្សាតិ យថា វិសេសាវហោ ហោតិ, ឯវំ ឯកន្តេន បរិសុទ្ធស្ស សព្ពសោ អនុបក្កិលិដ្ឋស្ស. សីលេន សមាហិតាតិ យថា សីលំ ឧបរូបរិ វិសេសាវហំ និព្ពេធភាគិយញ្ច ហោតិ, ឯវំ សម្មទេវ អាហិតចិត្តា សុដ្ឋុ សម្បន្នចិត្តា. តថាភូតា តេន សមន្នាគតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សមុបេតា’’តិ. បតិដ្ឋិតសភាវាតិ សេក្ខត្តា ឯវ យថាធិគតធម្មេន និច្ចលភាវេន អធិដ្ឋិតសភាវា. មយា តុដ្ឋិយា គហិតាយ ទេវបុត្តោ ‘‘ទុល្លភា តុដ្ឋី’’តិ វក្ខតីតិ ភគវា ‘‘តុដ្ឋិ ហោតិ សុខាវហា’’តិ អវោចាតិ អាហ ‘‘ឧបរិ បញ្ហសមុដ្ឋាបនត្ថ’’ន្តិ. បព្ពជិតោ រុក្ខមូលិកោ អព្ភោកាសិកោ វា អនគារិយុបេតោ នាម ហោតិ, សេនាសនេ បន វសន្តោ កថន្តិ អាហ ‘‘សត្តភូមិកេ’’តិអាទិ. ចតុបច្ចយសន្តោសោតិ ភាវនាភិយោគសិទ្ធោ ចតូសុ បច្ចយេសុ សន្តោសោ. តេន ចិត្តវូបសមេន តុដ្ឋិ លទ្ធាតិ ទស្សេតិ. ចិត្តវូបសមភាវនាយាតិ ចិត្តកិលេសានំ វូបសមករភាវនាយ, មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ និព្ពិសេវនភាវករណេន សវិសេសំ ចិត្តស្ស វូបសមករភាវនាយ រតោ មនោតិ យោជនា.

ឯត្ថ ច ឥន្ទ្រិយូបសមេន ចិត្តសមាធានំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ ឥន្ទ្រិយភាវនាយ ចិត្តសមាធានស្ស អការកានំ ទូរីករណតោ. អធិចិត្តសមាធានេន ចតុបច្ចយសន្តោសោ សវិសេសំ បរិសុទ្ធោ បរិបុណ្ណោ ច ហោតិ បច្ចយានំ អលាភលាភេសុ បរិច្ចាគសភាវតោ. វុត្តនយេន បន សន្តុដ្ឋស្ស យថាសមាទិន្នំ សីលំ វិសុជ្ឈតិ បារិបូរិញ្ច ឧបគច្ឆតិ, តថាភូតោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានេ យុត្តោ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពសោ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តោ និព្ពានទិដ្ឋោ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘យេ រត្តិន្ទិវ’’ន្តិអាទិនា. កិំ ន គច្ឆិស្សន្តិ? គមិស្សន្តេវាតិ អរិយមគ្គភាវនំ បហាយ សម្មាបដិបត្តិយា ទុក្ករភាវំ សន្ធាយ សាសង្កំ វទតិ. តេនាហ ‘‘អយំ បន ទុគ្គមោ ភគវា វិសមោ មគ្គោ’’តិ.

តត្ថ កេចិ ‘‘អយំ បនាតិ ទេវបុត្តោ. សោ ហិ ភគវតោ ‘អរិយា គច្ឆន្តី’តិ វចនំ សុត្វា ‘ទុគ្គមោ ភគវា’តិអាទិមាហា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. យស្មា ‘‘សច្ចមេត’’ន្តិ ឯវមាទិបិ តស្សេវ វេវចនំ កត្វា ទស្សិតំ, តស្មា ‘‘យេន មគ្គេន អរិយា គច្ឆន្តី’’តិ តុម្ហេហិ វុត្តំ, អយំ បន ‘‘ទុគ្គមោ ភគវា វិសមោ មគ្គោ’’តិ អាហ ទេវបុត្តោ. អរិយមគ្គោ កាមំ កទាចិ អតិទុក្ខា បដិបទាតិបិ វុច្ចតិ, តញ្ច ខោ បុព្ពភាគបដិបទាវសេន, អយំ បន អតីវ សុគមោ សព្ពកិលេសទុគ្គវិវជ្ជនតោ កាយទុច្ចរិតាទិវិសមស្ស រាគាទិវិសមស្ស ច ទូរីករណតោ ន វិសមោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពភាគបដិបទាយា’’តិអាទិ. អស្សាតិ អរិយមគ្គស្ស. អរិយមគ្គស្ស ហិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ បរិពុន្ធិតព្ពភាគេន ពហូ បរិស្សយា ហោន្តីតិ. ឯវំ វុត្តោតិ ‘‘ទុគ្គមោ វិសមោ’’តិ ច ឯវំ វុត្តោ.

អវំសិរាតិ អនុដ្ឋហនេន អធោភូតឧត្តមង្គា. កុសលង្គេសុ ហិ សម្មាទិដ្ឋិ ឧត្តមង្គា សព្ពសេដ្ឋត្តា, តញ្ច អនរិយា បតន្តិ ន ឧដ្ឋហន្តិ មិច្ឆាបដិបជ្ជនតោ. តេនាហ ‘‘ញាណសិរេនា’’តិអាទិ. អនរិយមគ្គេតិ មិច្ឆាមគ្គេ. តេនាហ ‘‘វិសមេ មគ្គេ’’តិ. តំ មគ្គនតោ អនរិយា អរិយានំ មគ្គតោ អបាបុណនេន បរិច្ចត្តា ហុត្វា អបាយេ សកលវដ្ដទុក្ខេ ច បតន្តិ. ស្វេវាតិ ស្វាយំ អនរិយេហិ កទាចិបិ គន្តុំ អសក្កុណេយ្យោ មគ្គោ អរិយានំ វិសុទ្ធសត្តានំ សព្ពសោ សមធិគមេន សមោ ហោតិ. កាយវិសមាទីហិ សមន្នាគតត្តា វិសមេ សត្តកាយេ តេសំ សព្ពសោវ បហានេន សព្ពត្ថ សមាយេវ.

កាមទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បញ្ចាលចណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

៨៨. សម្ពាធេតិ សម្បីឡិតតណ្ហាកិលេសាទិនា សឧប្បីឡតាយ បរមសម្ពាធេ. អតិវិយ សង្ការដ្ឋានភូតោ ហិ នីវរណសម្ពាធោ អធិប្បេតោ. សោ ហិ ទុគ្គហនោ តស្មិំ អសតិ កាមគុណសម្ពាធោ អនវសរោ ឯវ សេយ្យថាបិ មហាកស្សបាទីនំ. ឱកាសន្តិ ឈានស្សេតំ នាមំ នីវរណសម្ពាធាភាវតោ. អសម្ពាធភាវេន ហិ ឈានំ ឥធ ‘‘ឱកាសោ’’តិ វុត្តំ, តញ្ច ខោ អច្ចន្តាសម្ពាធដ្ឋានតាយ វិបស្សនាបាទកតាយ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘អវិន្ទី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិន្ទីតិ វិន្ទិ បដិលភិ. ភូរិមេធសោតិ មហាបញ្ញោ, សបញ្ញោតិ អត្ថោ. អពុជ្ឈីតិ ពុជ្ឈិ បដិវិជ្ឈិ. បដិលីនោ ហុត្វា សេដ្ឋោ, បដិលីនានំ វា សេដ្ឋោតិ បដិលីនសេដ្ឋោ. មានុស្សយវសេន ឧន្នតភាវតោ បដិលីនោ នាម បហីនមានោ. បដិលភិំសូតិ កាមគុណសម្ពាធេបិ ‘‘ឥមេ កាមគុណា មាទិសានំ កិំ ករិស្សន្តី’’តិ? តេ អភិភុយ្យ និព្ពានប្បត្តិយា សម្មាសតិំ បដិលភិំសុ. តេន សម្បយុត្តេន លោកុត្តរសមាធិនាបិ សុដ្ឋុ សមាហិតា.

អយំ កិរ ទេវបុត្តោ ឥតោ បុរិមវារេ អត្តភាវេ បឋមជ្ឈានលាភី ហុត្វា តតោ ចវិត្វា ព្រហ្មកាយិកាសុ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ ឈានសុខំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតោ ឥទានិ កាមភវេ និព្ពត្តោ, តស្មា តំ ឈានំ សម្ភាវេន្តោ ‘‘តាទិសស្ស នាម ឈានសុខស្ស លាភី ភគវា’’តិ តេន គុណេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ ‘‘សម្ពាធេ វតា’’តិ គាថំ អភាសិ. អថស្ស ភគវា យថា នាម អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតរាជំ ឧបាទាយ សាសបោ ន កិញ្ចិ ហោតិ, ឯវំ អនន្តាបរិមេយ្យពុទ្ធគុណេ ឧបាទាយ រូបាវចរបឋមជ្ឈានំ ន កិញ្ចិ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ សតិ’’ន្តិអាទិនា អនុត្តរគុណាធិគមំ បវេទេសិ. តត្ថ សតិន្តិ វិបស្សនាសតិយា សទ្ធិំ អរិយមគ្គសតិំ. សុសមាហិតាតិ លោកិយសមាធិនា ចេវ លោកុត្តរសមាធិនា ច សុដ្ឋុ សមាហិតា. តេ ហិ អច្ចន្តំ សុសមាហិតា, ន ឈានមត្តលាភិនោ អកុប្បធម្មត្តា. កេចិ ‘‘កម្មន្តេ សុសមាហិតា’’តិ បាឋំ វត្វា ‘‘មគ្គសមាហិតា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ.

បញ្ចាលចណ្ឌសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. តាយនសុត្តវណ្ណនា

៨៩. អតីតជាតិយំ សយំការវសេន តាយ ទិដ្ឋិយា ឧប្បាទិតត្តា បុព្ពេ តិត្ថករោ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិ ឧប្បាទេត្វា’’តិ. អបរេ អាហុ ‘‘អយំ មេ សត្ថាតិ គហណវសេន តិត្ថករោ អស្ស អត្ថីតិ បុព្ពេ តិត្ថករោ, អតីតត្តភាវេ តិត្ថករសាវកោ’’តិ. តេ ‘‘ទិដ្ឋិំ ឧប្បាទេត្វាតិ តស្ស សត្ថុនោ ទិដ្ឋិំ អាទាយ គហេត្វាតិ អត្ថោ’’តិ វទន្តិ. តិត្ថំ នាម ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ តព្ពិនិមុត្តស្ស មិច្ឆាវាទស្ស អភាវតោ. តិត្ថេ និយុត្តាតិ តិត្ថិកា, តេ ឯវ តិត្ថិយាតិ វុត្តា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា. តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស កល្យាណកម្មស្ស. និស្សន្ទេនាតិ ផលភាវេន. វីរិយប្បដិសំយុត្តាតិ វីរិយទីបនាតិ អត្ថោ.

អនិយមិតអាណត្តីតិ អនិយមវិធានំ អនិយមវសេន វិធិវចនំ. តណ្ហាសោតន្តិ តណ្ហាប្បពន្ធនំ. នីហរាតិ សមេហិ បជហ. ឯកត្តន្តិ ឯកគ្គំ. តេនាហ ‘‘ឈាន’’ន្តិ. ឧបបជ្ជតីតិ ន ឧប្បជ្ជតិ ន បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘ន បដិលភតី’’តិ. ន ឱសក្កេយ្យាតិ ន សង្កោចំ អាបជ្ជេយ្យ. ឃរាវាសតោ បរិព្ពជនំ បរិតោ អបគមោតិ បរិព្ពជោ. បព្ពជិតវតសមាទានស្ស អទឡ្ហតាយ ច តត្ថ ច អសក្កច្ចកិរិយាយ សិថិលគហិតា. អតិរេកន្តិ បព្ពជ្ជាយ បុរិមកាលតោបិ អធិកំ. ឧបរីតិ ឧបរូបរិ. ទុក្កដំ អកតមេវ សេយ្យោតិ ទុច្ចរិតំ នាម សព្ពេន សព្ពំ អកតមេវ ហិតាវហំ.

យំ កិញ្ចីតិ យំ កិញ្ចិ កម្មំ. សិថិលំ កតន្តិ អសក្កច្ចការិតាយ សិថិលំ កត្វា បវត្តិតំ. ឯវរូបមេវាតិ ឯវរូបំ បរាមដ្ឋសាមញ្ញសទិសមេវ បច្ឆានុតាបចរិយាទិបដិភាគតោ. សំកិលិដ្ឋមេវ តណ្ហាសំកិលេសឧបក្កិលិដ្ឋត្តា. អាសង្កិតបរិសង្កិតន្តិអាទិតោ សមន្តតោបិ បរេហិ សង្កិតំ. ព្រហ្មចរិយស្ស អាទិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តត្ថ និយុត្តាតិ អាទិព្រហ្មចរិយិកា, មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បុព្ពភាគបដិបទាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតា’’តិ. បុព្ពបធានភូតាតិ បឋមារម្ភភូតា.

តាយនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ចន្ទិមសុត្តវណ្ណនា

៩០. វិមានេ គហិតេ តំនិវាសីបិ គហិតោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ចន្ទវិមានវាសី ទេវបុត្តោ’’តិ. សព្ពធីតិ សព្ពស្មា ទុគ្គដ្ឋានា វិប្បមុត្តោសិ ភគវា ត្វំ, តស្មា មយ្ហម្បិ ឥតោ សម្ពាធដ្ឋានតោ វិប្បមោក្ខំ ករោហីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្ស មេ សរណំ ភវា’’តិ. លោកានុកម្បកាតិ សព្ពស្ស លោកស្ស អនុគ្គហា, តស្មា តុយ្ហម្បិ ឯតស្សបិ ចន្ទស្ស. តាទិសា ឯវាតិ សមានា ឯវ. បមុញ្ចសីតិ បមុញ្ចិត្ថ. តេនាហ ‘‘អតីតត្ថេ វត្តមានវចន’’ន្តិ.

ចន្ទិមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សូរិយសុត្តវណ្ណនា

៩១. អន្ធភាវករណេតិ លោកស្ស អន្ធករណេតិបិ អបរេ. តេនាហ ‘‘តមសី’’តិ. វិរោចតីតិ វិជ្ជោតតិ. កាមំ ទេវបុត្តវសេន បឋមំ ទេវតា ឧទ្ធដា, រាហុនោ បន បយោគោ តស្ស វិមានេតិ អាហ ‘‘មណ្ឌលីតិ មណ្ឌលសណ្ឋានោ’’តិ. វទតិ តទា មុខេន គហិតត្តា. មុខេន គហណញ្ចេត្ថ ‘‘គិលី’’តិ អធិប្បេតំ, ន ច អជ្ឈោហរណន្តិ អាហ ‘‘គិលីតិ វទតី’’តិ. ឥទានិ តស្ស មុខេន គហណសមត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘រាហុស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោតិអាទិ តស្ស ចន្ទិមសូរិយានំ គហណការណទស្សនំ. អធិវត្ថា ទេវតាតិ ចន្ទិមសូរិយានំ បរិចារកទេវតា. វេគន្តិ ជវំ. សោ ហិ កេនចិ អភិមុខំ អតិទុន្និវារោ កម្មនិយាមសិទ្ធោ. មត្ថកន្តិ កណ្ឋស្ស ឧបរិមទេសំ. កេចិ ‘‘សីសមត្ថកមេវា’’តិ វទន្តិ. និក្ខមេយ្យ វេគស្ស តិក្ខសីឃថាមភាវតោ. អាកឌ្ឍិត្វាតិ អត្តនោ គមនទិសាភិមុខំ អាកឌ្ឍិត្វា. នន្តិ រាហុំ. ឧទ្ធំ ឧល្លង្ឃេតុកាមម្បិ ឱនមេយ្យ. បទទ្វយេនបិ សោ មហាសរីរោ មហាពលោ, ចន្ទិមសូរិយានំ បន គមនវេគោ តេន សព្ពថាបិ ទុន្និវារិយោវាតិ ទស្សេតិ. វិមានេនាតិ ចន្ទគ្គហេ ចន្ទវិមានេន, សូរិយគ្គហេ សូរិយវិមានេន ឧភិន្នម្បិ វិមានេន សហេវ. អមាវាសិយញ្ហិ ទ្វេ វិមានានិ យោជនមត្តន្តរិតានិ ហុត្វា សហេវ បវត្តន្តិ. យទិ ទ្វេបិ ទេវបុត្តា សោតាបត្តិផលំ បត្តា, អថ កស្មា សូរិយសុត្តេ ឯវ ‘‘បជំ មម’’ន្តិ វុត្តំ, ន ចន្ទសុត្តេតិ? ‘‘សោ ច កិរ ន ចិរស្សេវ តតោ ចវិត្វា អញ្ញត្ថ និព្ពត្តោ, អញ្ញា ឯវ ច ទេវតា តត្ថ វសិ, យស្មិំ ចន្ទគ្គហេ ភគវា តំ គាថំ អភាសិ, ន តថា សូរិយោ, អបរភាគេ បន តត្ថបិ កាលេន កាលំ រាហុគ្គហោ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

សូរិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អនាថបិណ្ឌិកវគ្គោ

១. ចន្ទិមសសុត្តវណ្ណនា

៩២. បព្ពតតដា សន្ទមានោ តថារូបោ នទីនិវត្តនបទេសោបិ សម្ពាធដ្ឋានតាយ កច្ឆោ វិយាតិ អាហ ‘‘បព្ពតកច្ឆេបី’’តិ. បដិបក្ខទូរីភាវេន សេដ្ឋដ្ឋេន ច ឯកោ ឧទេតីតិ ឯកោទិ, ឯកគ្គតា. តស្មិំ យោគតោ ឯកគ្គចិត្តា ឥធ ឯកោទី. បដិបក្ខតោ អត្តានំ និបយន្តិ វិសោធេន្តីតិ និបកា, បញ្ញវន្តោ. តេនាហ ‘‘ឯកគ្គចិត្តា ចេវា’’តិអាទិ. កាយាទិភេទំ អារម្មណំ សាតិសយាយ សតិយា សរន្តីតិ សតា. តេនាហ ‘‘សតិមន្តោ’’តិ. សោត្ថិំ គមិស្សន្តីតិ យថាវុត្តបទេសេ មគា សោត្ថិមនុបទ្ទវេន វត្តិស្សន្តិ, ឯវំ ឈានលាភិនោ សោត្ថិំ កិលេសេហិ អនុបទ្ទុតា វត្តិស្សន្តិ. អយំ កិរ ទេវបុត្តោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពានសញ្ញី, តស្មា ឯវមាហ. ភគវា ‘‘អយំ ទេវបុត្តោ អនិព្ពានគាមី សមានោ និព្ពានគាមិសញ្ញី, ហន្ទស្ស និព្ពានគាមិនោ ទស្សេមី’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ. ចតុន្នំ ឱឃានំ, សំសារមហោឃស្សេវ វា បរតីរភាវតោ បរតីរន្តិ និព្ពានំ. អម្ពុនិ ជាតោ អម្ពុជោ, មច្ឆោ. សុត្តជាលំ ឆិន្ទិត្វា មច្ឆា វិយ កិលេសជាលំ ភិន្ទិត្វា គមិស្សន្តីតិ.

ចន្ទិមសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វេណ្ឌុសុត្តវណ្ណនា

៩៣. បយិរុបាសិយាតិ បយិរុបាសហេតុ. សិក្ខន្តីតិ តិស្សោបិ សិក្ខា សិក្ខន្តិ. សិដ្ឋិបទេតិ កិលេសានំ សាសនតោ វដ្ដទុក្ខបរិត្តាសនតោ ច សិដ្ឋិសញ្ញិតេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិតព្ពតោ បទេ, សទ្ធម្មេតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អនុសិដ្ឋិបទេ’’តិ. តត្ថ អនុសិដ្ឋីតិ សទ្ធម្មោ. កាលេតិ យុត្តបត្តកាលេ. អប្បមាទោនាម សមថវិបស្សនាភាវនា.

វេណ្ឌុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទីឃលដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៩៤. តថេវ បញ្ញាយីតិ ទីឃលដ្ឋិត្វេវ បញ្ញាយិ, តថាសមញ្ញា ឯវ អហោសិ.

ទីឃលដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នន្ទនសុត្តវណ្ណនា

៩៥. នត្ថិ ឯតស្ស អាវដ្ដំ អាវរណន្តិ អនាវដំ. រុក្ខោ វា បព្ពតោ វាតិ សត្តានំ បកតិចក្ខុស្ស អាវរណភូតោ រុក្ខោ វិយ បព្ពតោ វិយ ច អភិភវិតុំ សមត្ថោ ញេយ្យាវរណោ នត្ថិ. កថំវិធន្តិ កថំសណ្ឋិតំ, កថំបការំ វា. ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ.

នន្ទនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចន្ទនសុត្តវណ្ណនា

៩៦. ហេដ្ឋាតិ កាមភវេ. តត្ថ ហិ បរិព្ភមន្តស្ស បតិដ្ឋា ទុល្លភា យេភុយ្យេន តត្ថ សត្តា និមុគ្គា ឯវ ហោន្តិ, តស្មា ហេដ្ឋា អប្បតិដ្ឋោ សំសារោ. ឧបរីតិ មហគ្គតភវេ. តត្ថ ហិ និព្ពត្តស្ស និព្ពានំ អារុហិតុំ អាលម្ពនា ទុល្លភា, ឈានាភិរតិយា តត្ថេវ និកន្តិ តេសំ ពលវតី ហោតិ, តស្មា ឧបរិ អនាលម្ពនោ សំសារោ. បេសិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ. តយោ កម្មាភិសង្ខារាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ តយោ អភិសង្ខារា. តេន ‘‘នន្ទីបុព្ពកោ កម្មភវោ’’តិ វត្វា ‘‘នន្ទិំ ជនេត្វា’’តិ វុត្តោ. កាមសញ្ញាសីសេន កាមច្ឆន្ទស្ស គហណំ, កាមច្ឆន្ទបមុខានិ ច ឱរម្ភាគិយសំយោជនានិ គហិតានីតិ អាហ ‘‘កាមសញ្ញាគហណេន បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានី’’តិ. រូបភវោ រូបំ ភវបទលោបេន. រូបភវគ្គហណេន ចេត្ថ សេសភវស្សបិ គហណំ. តស្ស សំយោជនគ្គហណេន បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ គហិតានិ. មហោឃេតិ សំសារមហោឃេ. តេសន្តិ កាមភវាទីនំ គហណេន ភវភាវេន តទេកលក្ខណតាយ. អរូបភវោ គហិតោ លក្ខណហារនយេន. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចន្ទនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. វាសុទត្តសុត្តវណ្ណនា

៩៧. ឆដ្ឋំ ហេដ្ឋា ទេវតាសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តត្ថមេវ.

វាសុទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

៩៨. សុព្រហ្មាតិ តស្ស ទេវបុត្តស្ស នាមំ. តស្ស សត្ថុ សន្តិកូបសង្កមនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិមាហ. តទេវ សោកំ តស្ស ទេវបុត្តស្ស អដ្ឋុប្បត្តិ. អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោតិ សហស្សមត្តេន អច្ឆរាសង្ឃេន បរិវុតោ. នន្ទនកីឡិកន្តិ នន្ទនវនកីឡិកំ. ហត្ថំ អាគច្ឆតីតិ ហត្ថគយ្ហុបគោ ហោតិ. គន្ថេន្តីតិ ឯត្ថ មាលាវេឋនម្បិ ខិឌ្ឌាបសុតតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា បុប្ផានិយេវ តាយ តាយ ចិត្តស្ស វសេន មាលាភាវេន ហត្ថំ ឧបគច្ឆន្តីតិ. ឧបច្ឆេទកកម្មវសេនាតិ តស្មិំ ទេវលោកេ អាយុសេសេ សតិ ឯវ តស្ស បន ឧបឃាតកស្ស លទ្ធោកាសស្ស បាបកម្មស្ស វសេន. ‘‘បហារោ’’តិ ទិវសស្ស តតិយោ ភាគោ វុច្ចតិ, តស្មា ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកវេលាយមេវាតិ អត្ថោ.

បិយវត្ថុកសោកេនាតិ បិយវត្ថុនិមិត្តកេន សោកេន. រុប្បមានោតិ បីឡិយមានោ. សត្តមេ ទិវសេតិ មនុស្សគណនាយ សត្តមេ ទិវសេ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ និរយេ និព្ពត្តិតព្ពំ ឥមិនា តាហិ ច សហេវ បុព្ពេ តស្ស បាបកម្មស្ស កតត្តា. រុប្បីតិ ចិត្តសន្តាសំ អាបជ្ជិ. និទ្ធមិតុន្តិ នីហរិតុំ អបនេតុំ. សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វាតិ តាហិ បញ្ចសតាហិ អច្ឆរាហិ សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា.

ឥទន្តិ អត្តនោ ចិត្តំ ទស្សេតិ អាសន្នបច្ចក្ខភាវតោ. និច្ចន្តិ សទា. ស្វាយំ និច្ចត្ថោ អធិប្បាយវសេន គហេតព្ពោតិ តត្ថ បហាតព្ពំ គហេតព្ពញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘ទេវលោកេ’’តិអាទិមាហ. ន គហេតព្ពោ ហេតុបវត្តិតោ បុព្ពេ តស្ស ឧត្រាសស្ស អភាវតោ. តេសូតិ ទុក្ខេសុ. តានិ ហិ ហេតុបច្ចយេហិ កត្តព្ពតោ គាថាយំ ‘‘កិច្ឆេសូ’’តិ វុត្តានិ. កិច្ឆេសូតិ វា កិច្ឆនិមិត្តំ. យាសញ្ហិ បយោគវិបត្តីនំ វសេនស្ស តានិ ទុក្ខានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តំនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. តា ហិ អស្ស បយោគវិបត្តិយោ គតិវិបត្តិយោ សត្ថុ សន្តិកំ ឧបគមនេន ហាយេយ្យុំ. និព្ពត្តានំ ទិដ្ឋានីតិ និព្ពត្តានំ វសេន ទិដ្ឋានិ ទុក្ខានិ. តេសុ ច ទុក្ខេសុ. សព្ពត្ថ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. ឌយ្ហមានោ វិយ ចិត្តសន្តាបេន.

ចត្តារិបិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតីតិ ពោធិ, សតិអាទិធម្មសាមគ្គី, តស្មា ពោជ្ឈា ពោធិតោ. សា បន ពោធិ ភាវនាការេនេវ បវត្តតិ, អញ្ញត្រសទ្ទយោគេន ច ‘‘ពោជ្ឈា’’តិ និស្សក្កវចនន្តិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ មុញ្ចិត្វាបទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘ពោជ្ឈង្គភាវន’’ន្តិ អាហ. តបោគុណន្តិ ធុតធម្មមាហ. សោ ហិ តណ្ហាលោលុប្បស្ស តបនតោ តបោ, សយំ គុណសភាវត្តា គុណសន្និស្សយតោ ច គុណន្តិ. តេនាហ ‘‘ធុតង្គសង្ខាតំ តបោគុណ’’ន្តិ. សព្ពេ សង្ខារគតា និស្សជ្ជីយន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពនិស្សគ្គោ, អសង្ខតធាតូតិ អាហ ‘‘សព្ពនិស្សគ្គាតិ និព្ពានតោ’’តិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរោវ បឋមំ វេទិតព្ពោ បដិបត្តិក្កមវសេន តស្សេវ បឋមត្តា. តំ បន បដិបត្តិក្កមំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរេ ហី’’តិអាទិមាហ. និប្បរិយាយតោ មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ ពោជ្ឈង្គាតិ អាហ ‘‘សហវិបស្សនាយ ពោជ្ឈង្គេ’’តិ. តស្សាតិ តថាភាវេន តស្ស យោគិនោ. យស្មា ទេវបុត្តស្ស សត្ថា តំ គាថំ វត្វា ឧបរិ ច សច្ចានិ បកាសេសិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភគវា ចតុសច្ចវសេន ទេសនំ វិនិវត្តេសី’’តិ. ទេវបុត្តោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ កាមំ តស្សេវ វិសេសាធិគមោ ឥធាគតោ, បញ្ចសតមត្តាហិ បន អច្ឆរាហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ មហាសតិបដ្ឋានសុត្តវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) ‘‘សោ ទេសនាបរិយោសានេ បញ្ចហិ អច្ឆរាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ តំ សម្បត្តិំ ថាវរំ កត្វា ទេវលោកមេវ អគមាសី’’តិ.

សុព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កកុធសុត្តវណ្ណនា

៩៩. ‘‘នន្ទាមី’’តិ វុត្តេ នន្ទី នាម បព្ពជិតស្ស មលន្តិ ចោទេតុកាមោ ទេវបុត្តោ ‘‘នន្ទសី’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘កិំ លទ្ធា’’តិ? អាហ. តេន ‘‘តយា មម អធិប្បេតនន្ទិយា ឥធ បច្ចយោ ឯវ នត្ថិ, កុតោ សា នន្ទី’’តិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តុដ្ឋិ នាមា’’តិអាទិ. អថ ទេវបុត្តោ នន្ទិយា អសតិ សោកេន ភវិតព្ពំ, សោកោ ច បព្ពជិតស្ស មលន្តិ ចោទេន្តោ អាហ ‘‘តេន ហិ, សមណ, សោចសី’’តិ. ភគវា តម្បិ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘កិំ ជីយិត្ថា’’តិអាទិមាហ. កិំ មំ ជិនាតីតិ អត្ថោ?

យទិ តេ នន្ទិសោកា ន សន្តិ ហាសវត្ថុនោ លាភស្ស ជានិយា ច អភាវតោ, ឯកវិហារិនោ បន អរតិយា ភវិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘កច្ចិ តំ ឯកមាសីនំ, អរតី នាភិកីរតី’’តិ. តស្មិម្បិ ភគវតា បដិក្ខិត្តេ អថ នេសម្បិ នន្ទិសោការតីនំ អភាវេ ការណំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កថំ ត្វ’’ន្តិ គាថមាហ? អថស្ស ភគវា តំ ការណំ បវេទេន្តោ ‘‘អឃជាតស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អឃជាតស្សាតិ អឃេ ជាតស្ស. តេនាហ ‘‘វដ្ដទុក្ខេ ឋិតស្សា’’តិ. ជាតតណ្ហស្ស អប្បហីនតណ្ហស្ស វដ្ដទុក្ខំ អាគតមេវ ការណស្ស អប្បហីនត្តា. តស្សេវ ហិ ការណស្ស អប្បហីនតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុក្ខី សុខំ បត្ថយតីតិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. ទុក្ខប្បវត្តិយា សាបិ តណ្ហាប្បវត្តិ តេន ទស្សិតា. ឥតីតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេតិ.

កកុធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧត្តរសុត្តវណ្ណនា

១០០. នវមន្តិ ឧត្តរសុត្តំ ហេដ្ឋា ទេវតាសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តត្ថមេវ.

ឧត្តរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អនាថបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនា

១០១. ទសមេ កាមំ ទេវតាសំយុត្តេបិ ‘‘ឥទំ ហិ តំ ជេតវន’’ន្តិអាទិនា ឥមា ឯវ គាថា អាគតា. តត្ថ ‘‘អញ្ញតរា ទេវតា’’តិ និទានំ អារោបិតំ. ហេដ្ឋា អាគតនយត្តា ឯវ ហិ បោត្ថកេសុ ន លិខិតំ, ឥធ បន ទេវបុត្តសំយុត្តេ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកោ ទេវបុត្តោ’’តិ និទានេ និគមេ ច អាគតំ, តត្ថ ទេវបុត្តេន សត្ថុ វុត្តប្បការគុណបវេទនវសេន វុត្តំ. សត្ថា បន ភិក្ខូនំ តមត្ថំ បវេទេន្តោ ‘‘អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ’’តិ អាហ. តថា បវេទនេ បន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អានន្ទត្ថេរស្សា’’តិអាទិមាហ. អនុមានពុទ្ធិយាតិ អនុមានញាណស្ស. អានុភាវប្បកាសនត្ថន្តិ ពលទីបនត្ថំ.

អនាថបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នានាតិត្ថិយវគ្គោ

១. សិវសុត្តវណ្ណនា

១០២. តតិយវគ្គស្ស បឋមន្តិ តតិយវគ្គេ បឋមសុត្តំ. វុត្តត្ថមេវ ហេដ្ឋា សតុល្លបកាយិកវគ្គេ បឋមសុត្តេ.

សិវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ខេមសុត្តវណ្ណនា

១០៣. បឋមំយេវាតិ ជរាមរណាទិភាវតោ បគេវ. ពលវចិន្តនំ ចិន្តេតីតិ យថា សាកដិកោ អជានិត្វា វិសមេ មគ្គេ សកដំ បាជេន្តោ អក្ខេ ឆិន្នេ បតិកាតុំ អវិសហន្តោ ទុក្ខី ទុម្មនោ ពលវចិន្តនំ ចិន្តេតិ, មហន្តំ ចិត្តសន្តាបំ បាបុណាតិ, ឯវំ អធម្មវាទី មច្ចុមុខំ បត្តោ ពលវចិត្តសន្តាបំ បាបុណាតិ, តស្មា ធម្មចរិយាយ នប្បមជ្ជិតព្ពន្តិ.

ខេមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សេរីសុត្តវណ្ណនា

១០៤. យំ ទានំ ទេមីតិ យំ ទេយ្យធម្មំ បរស្ស ទេមិ. តស្ស បតិ ហុត្វាតិ តព្ពិសយំ លោភំ សុដ្ឋុ អភិភវន្តោ តស្ស អធិបតិ ហុត្វា ទេមិ តេន អនាកឌ្ឍនីយត្តា. ‘‘ន ទាសោ ន សហាយោ’’តិ វត្វា តទុភយំ អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាសោ ហុត្វា ទេតិ តណ្ហាយ ទាសព្យស្ស ឧបគតត្តា. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ តស្ស បិយភាវាវិស្សជ្ជនតោ. សាមី ហុត្វា ទេតិ តណ្ហាទាសព្យតោ អត្តានំ មោចេត្វា អភិភុយ្យ បវត្តនតោ. សាមិបរិភោគសទិសា ហេតស្សាយំ បវត្តតីតិ.

អថ វា យោ ទានសីលតាយ ទាយកោ បុគ្គលោ, សោ ទានេ បវត្តិភេទេន ទានទាសោ ទានសហាយោ ទានបតីតិ តិប្បការោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តទស្ស តិប្បការតំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទាតព្ពដ្ឋេន ទានំ, អន្នបានាទិ. តត្ថ យំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ តណ្ហាធិបន្នតាយ, តស្ស វសេ វត្តនតោ ទាសោ វិយ ហោតិ. យំ បរេសំ ទីយតិ, តត្ថបិ អន្នបានសាមញ្ញេន ឥទំ វុត្តំ ‘‘ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា ទេតី’’តិ. សហាយោ ហុត្វា ទេតិ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពស្ស បរេសំ ទាតព្ពស្ស ច សមសមដ្ឋបនេន. បតិ ហុត្វា ទេតិ សយំ ទេយ្យធម្មស្ស វសេ អវត្តិត្វា តស្ស អត្តនោ វសេ វត្តាបនតោ.

អបរោ នយោ – យោ អត្តនា បណីតំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ និហីនំ ទេតិ, សោ ទានទាសោ នាម តន្និមិត្តនិហីនភាវាបត្តិតោ. យោ យាទិសំ អត្តនា បរិភុញ្ជតិ, តាទិសមេវ បរេសំ ទេតិ, សោ ទានសហាយោ នាម តន្និមិត្តនិហីនាធិកភាវវិស្សជ្ជនេន សទិសភាវាបត្តិតោ. យោ អត្តនា និហីនំ បរិភុញ្ជិត្វា បរេសំ បណីតំ ទេតិ, សោ ទានបតិ នាម តន្និមិត្តសេដ្ឋភាវប្បត្តិតោ. កម្មសរិក្ខកោ ហិ វិបាកោ, តស្មា ទេវបុត្តោ ‘‘ទានបតី’’តិ វទន្តោ ‘‘អហំ តាទិសោ អហោសិ’’ន្តិ ទស្សេតិ.

‘‘ចតូសុ ទ្វារេសុ ទានំ ទីយិត្ថា’’តិ បាឡិយំ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទានន្តិ យិដ្ឋំ, តញ្ច ខោ សព្ពសាធារណវសេន កតន្តិ អាហ ‘‘សមណ …បេ… យាចកាន’’ន្តិ. បព្ពជ្ជូបគតាតិ យំ កិញ្ចិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតា. ភោវាទិនោតិ ជាតិមត្តព្រាហ្មណេ វទតិ. នាលត្ថ ពុទ្ធសុញ្ញត្តា តទា លោកស្ស. ទុគ្គតាតិ ទុក្ខជីវិកកប្បកា កសិរវុត្តិកា. តេនាហ ‘‘ទលិទ្ទមនុស្សា’’តិ. កសិវាណិជ្ជាទិជីវិកំ អនុដ្ឋាតុំ អសមត្ថា ឥធ ‘‘កបណា’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘កាណកុណិអាទយោ’’តិ. បថាវិនោតិ អទ្ធិកា. វនិព្ពកាតិ ទាយកានំ គុណកិត្តនកម្មផលកិត្តនវសេន យាចកា សេយ្យថាបិ នគ្គាទយោ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋំ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ. បសតមត្តន្តិ វីហិតណ្ឌុលាទិវសេន វុត្តំ. សរាវមត្តន្តិ យាគុភត្តាទិវសេន. យថា គាមលាភោ គាមេ ឧប្បជ្ជនកោ អាយលាភោ, ឯវំ តត្ថ ទ្វារលាភោតិ អាហ ‘‘តត្ថ ឧប្បជ្ជនកសតសហស្សេ’’តិ. មហន្តតរំ ទានំ អទំសុ អញ្ញស្សបិ ធនស្ស វិនិយោគំ គតត្តា. តំ សន្ធាយាតិ តំ មហន្តតរំ ទានំ កតំ សន្ធាយ. រញ្ញោ ហិ តត្ថ ទានំ ឥត្ថាគារស្ស ទានេន មហតា អភិភូតំ វិយ បដិនិវត្តំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិនិវត្តី’’តិ. កោចីតិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. តេនាហ ‘‘កត្ថចី’’តិ. អនេកវស្សសហស្សាយុកកាលេ តស្ស ឧប្បន្នត្តា អសីតិវស្សសហស្សានិ សោ រាជា ទានមទាសីតិ.

សេរីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឃដីការសុត្តវណ្ណនា

១០៥. ចតុត្ថំ ហេដ្ឋា ទេវតាសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តត្ថមេវ.

ឃដីការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ជន្តុសុត្តវណ្ណនា

១០៦. យេ វិនយេ អបកតញ្ញុនោ សំកិលេសិកេសុ វោទានិយេសុ ធម្មេសុ ន កុសលា យំ កិញ្ចិ ន ការិនោ វិប្បដិសារពហុលា. តេសំ អនុប្បន្នញ្ច ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ភិយ្យោភាវំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតីតិ អាហ ‘‘អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាយ…បេ… ឧទ្ធច្ចបកតិកា’’តិ. សារាភាវេន តុច្ឆត្តា ច នឡោ វិយាតិ នឡោ, មានោតិ អាហ ‘‘ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា’’តិ. តេនាហ ‘‘ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានា’’តិ. មានោ ហិ សេយ្យស្ស សេយ្យោតិ សទិសោតិ ច បវត្តិយា វិសេសតោ តុច្ឆោ. ចាបល្លេនាតិ ចបលភាវេន, តណ្ហាលោលុប្បេនាតិ អត្ថោ. មុខខរាតិ មុខេន ផរុសា, ផរុសវាទិនោតិ អត្ថោ. វិកិណ្ណវាចាតិ វិសដវចនា, សម្ផប្បលាបតាយ អបរិយន្តវចនា. តេនាហ ‘‘អសំយតវចនា’’តិអាទិ. ចណ្ឌសោតេ ពទ្ធនាវាសទិសាតិ ឯតេន អនវដ្ឋិតកិរិយតំ ទស្សេតិ. យេន សមន្នាគតា សត្តា ឯកស្មិំ ឋានេ ឋាតុំ វា និសីទិតុំ វា ន សក្កោន្តិ, ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តិ. អនវដ្ឋិតចិត្តាតិ ឯកស្មិំ អារម្មណេ ន អវដ្ឋិតចិត្តា. វិវដឥន្ទ្រិយាតិ អសំវុតចក្ខាទិឥន្ទ្រិយា.

គុណកថាយ សទ្ធិំ កថិយមានោ និគ្គុណស្ស អគុណោ បាកដោ ហោតិ ជាតិមណិសមីបេ ឋិតស្ស វិយ កាចមណិនោ ទោសោ. សុខជីវិនោតិ សុខេ ឋិតា. យថា ទាយកានំ សុភរំ ហោតិ, ឯវំ សុខេន អកិច្ឆេន បវត្តជីវិកា. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

អត្តនោ រុចិវសេន គាមកិច្ចំ នេតីតិ គាមណិ, តេ បន ហីឡេន្តោ វទតិ ‘‘គាមណិកា’’តិ. វិស្សជ្ជេត្វាតិ សតិវោស្សគ្គវសេន វិស្សជ្ជេត្វា កិលេសមុច្ឆាយាតិ មហិច្ឆាសង្ខាតាយ តណ្ហាមុច្ឆាយ. សីលវន្តានំយេវ ហិ ទុប្បដិបត្តិំ សន្ធាយ ទេវបុត្តោ វទតិ. វត្តព្ពយុត្តកេយេវាតិ ឱវាទេន មយា អនុគ្គហេតព្ពមេវ. ឆឌ្ឌិតកាតិ បរិច្ចត្តា អាចរិយុបជ្ឈាយាទីហិ. តតោ ឯវ អនាថា អប្បតិដ្ឋា. បេតាតិ វិគតជីវិតា មតា. យថា បេតា, តថេវ ហោន្តិ អត្តហិតាសមត្ថតាយ វិញ្ញូនំ ជិគុច្ឆិតព្ពតាយ ច.

ជន្តុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. រោហិតស្សសុត្តវណ្ណនា

១០៧. ឯកោកាសេតិ ចក្កវាឡស្ស បរិយន្តសញ្ញិតេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ. ភុម្មន្តិ ‘‘យត្ថា’’តិ ឥទំ ភុម្មវចនំ, សាមញ្ញតោ វុត្តម្បិ ‘‘សោ លោកស្ស អន្តោ’’តិ វចនតោ វិសិដ្ឋវិសយមេវ ហោតិ. ‘‘ន ជាយតិ ន មីយតី’’តិ វត្វា បុន ‘‘ន ចវតិ ន ឧបបជ្ជតី’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ អបរាបរំ…បេ… គហិត’’ន្តិ. បទគមនេនាតិ បទសា គមនេន. សង្ខារលោកស្ស អន្តំ សន្ធាយ វទតិ ឧបរិ សច្ចានិ បកាសេតុកាមោ. សង្ខារលោកស្ស ហិ អន្តោ និព្ពានំ.

ទឡ្ហំ ថិរំ ធនុ ឯតស្សាតិ ទឡ្ហធន្វា. សោ ឯវ ទឡ្ហធម្មោតិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘ទឡ្ហធនូ’’តិ. ឧត្តមប្បមាណេនាតិ សហស្សថាមប្បមាណេន. ធនុសិប្បសិក្ខិតតាយ ធនុគ្គហោ, ន ធនុគ្គហមត្តេនាតិ អាហ ‘‘ធនុគ្គហោតិ ធនុអាចរិយោ’’តិ. ‘‘ធនុគ្គហោ’’តិ វត្វា ‘‘សិក្ខិតោ’’តិ វុត្តេ ធនុសិក្ខាយ សិក្ខិតោតិ វិញ្ញាយតិ, សិក្ខា ច ឯត្តកេ កាលេ សមត្ថស្ស ឧក្កំសគតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទស ទ្វាទស វស្សានិ ធនុសិប្បំ សិក្ខិតោ’’តិ. ឧសភប្បមាណេបីតិ វីសតិយដ្ឋិយោ ឧសភំ, តស្មិំ ឧសភប្បមាណេ បទេសេ. វាលគ្គន្តិ វាឡកោដិំ. កតហត្ថោតិ បរិចិតហត្ថោ. កតសរក្ខេបោតិ វិវដសរក្ខេបបទេសទស្សនវសេន សរក្ខេបកតាវី. តេនាហ ‘‘ទស្សិតសិប្បោ’’តិ. ‘‘កតសិប្បោ’’តិ កេចិ. អសន្តិ ឯតេនាតិ អសនំ, កណ្ឌោ. តាលច្ឆាយន្តិ តាលច្ឆាទិំ, សា បន រតនមត្តា, វិទត្ថិចតុរង្គុលា វា.

បុរត្ថិមសមុទ្ទាតិ ឯកស្មិំ ចក្កវាឡេ បុរត្ថិមសមុទ្ទា. សមុទ្ទសីសេន បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិំ វទតិ. បច្ឆិមសមុទ្ទោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. និប្បបញ្ចតន្តិ អទន្ធការិតំ. សម្បត្តេតិ តាទិសេន ជវេន គច្ឆន្តេន សម្បត្តេ. អនោតត្តេតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សម្បត្តេ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ, តថា ‘‘នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា’’តិ ឯត្ថាបិ. តទាតិ យទា សោ លោកន្តគវេសកោ អហោសិ, តទា. ទីឃាយុកកាលោតិ អនេកវស្សសហស្សាយុកកាលោ. ចក្កវាឡលោកស្សាតិ សាមញ្ញវសេន ឯកវចនំ, ចក្កវាឡលោកន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិំយេវ ចក្កវាឡេ និព្ពត្តិ បុព្ពបរិចរិយសិទ្ធាយ និកន្តិយា. សសញ្ញិម្ហិ សមនកេតិ ន រូបធម្មមត្តកេ, អថ ខោ បញ្ចក្ខន្ធសមុទាយេតិ ទស្សេតិ. សមិតបាបោតិ សមុច្ឆិន្នសំកិលេសធម្មោ.

រោហិតស្សសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. នន្ទសុត្តនន្ទិវិសាលសុត្តវណ្ណនា

១០៨-១០៩. នន្ទសុត្តវិសាលសុត្តានិ សត្តមអដ្ឋមានិ ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតរូបត្តា វុត្តត្ថានេវ.

នន្ទសុត្តនន្ទិវិសាលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សុសិមសុត្តវណ្ណនា

១១០. តុយ្ហម្បិ នោតិ តុយ្ហម្បិ នុ, នុ-សទ្ទោ បុច្ឆាយំ, តស្មា វណ្ណំ កថេតុកាមោ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. ន វដ្ដតីតិ ន យុជ្ជតិ, កថិតោតិ កថេតុំ អារទ្ធោ, តេនាហ ‘‘មត្ថកំ ន បាបុណាតី’’តិ. តមេវ មត្ថកាបាបុណនំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សតិសម្បជញ្ញាយោគតោ គោរូបសីលោ, មូឡ្ហោ ខលិតបញ្ញោ, គោរូបស្ស វិយ សីលំ ឯតស្សាតិ ហិ គោរូបសីលោ. សភាគោ ឯករូបចិត្តតាយ. អរិយានំ សភាគតា នាម គុណវន្តវសេនាតិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស គុណេសុ បសីទិត្វា’’តិ. សោឡសវិធំ បញ្ញន្តិ មហាបញ្ញាទិកា ឆ, នវ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញា, អាសវក្ខយបញ្ញាតិ ឥមំ សោឡសវិធំ បញ្ញំ. តេសដ្ឋិ សាវកសាធារណញាណានិបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆន្តិ.

អានន្ទាតិ ថេរំ អាហ. អាចារោតិ ចារិត្តសីលមាហ. គោចរោតិ គោចរសម្បត្តិ. វិហារោតិ សមាបត្តិវិហារោ. អភិក្កមោតិអាទិនា ឥរិយាបថវិហារំ. តុយ្ហម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ភគវតា អត្តានំ អាទិំ កត្វា តទញ្ញេសំ វិញ្ញូនំ សព្ពេសំ ថេរស្ស រុច្ចនសភាវោ ទីបិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សតិបិ អានន្ទត្ថេរស្សបិ អសីតិយា មហាថេរានំ អន្តោគធភាវេ ‘‘អសីតិយា មហាថេរានំ រុច្ចតី’’តិ វត្វា ‘‘តុយ្ហម្បិ រុច្ចតី’’តិ វចនំ តេន ធម្មសេនាបតិនោ វណ្ណំ កថាបេតុកាមតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សាដកន្តរេតិ និវត្ថវត្ថន្តរេ. លទ្ធោកាសោតិ និព្ពុទ្ធំ ករោន្តោ សាដកន្តរេ លទ្ធំ គហេតុំ លទ្ធាវសរោ. លភិស្សាមិនោតិ លភិស្សាមិ វត. ទីបធជភូតន្តិ សតយោជនវិត្ថិណ្ណំ ជម្ពុទីបស្ស ធជភូតំ. បុគ្គលបលាបេតិ អន្តោសារាភាវតោ បលាបភូតេ បុគ្គលេ ហរន្តោ. ពាលតាយាតិ រុចិខន្តិអាទិអភាវតាយ. ទោសតាយាតិ ទុស្សកភាវេន. មោហេនាតិ មហាមូឡ្ហតាយ. កេចិ បន ‘‘ពាលោ ពាលតាយាតិ មូឡ្ហតាយ បកតិពាលភាវេន ន ជានាតិ. មូឡ្ហោ មោហេនាតិ សយំ អពាលោ សមានោបិ យទា មោហេន បរិយុដ្ឋិតោ ហោតិ, តទា មោហេន ន ជានាតិ, អយំ បទទ្វយស្ស វិសេសោ’’តិ វទន្តិ. វិបល្លត្ថចិត្តោតិ យក្ខុម្មាទេន បិត្តុម្មាទេន វា វិបរីតចិត្តោ.

‘‘ចតូសុ កោសល្លេសូ’’តិ វុត្តំ ចតុព្ពិធំ កោសល្លំ បាឡិយា ឯវ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ អដ្ឋារស ធាតុយោ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ អាទីនវតោ និស្សរណតោ ច យថាភូតំ បជានាតិ, អយំ ធាតុកុសលោ. វុត្តនយេន អាយតនេសុ កុសលោ អាយតនកុសលោ. អវិជ្ជាទីសុ ទ្វាទសបដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ កុសលោ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលោ. ‘‘ឥទំ ឥមស្ស ផលស្ស ឋានំ ការណំ, ឥទំ អដ្ឋានំ អការណ’’ន្តិ ឯវំ ឋានញ្ច ឋានតោ, អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានតោ ឋានាដ្ឋានកុសលោ. យោ បន ឥមេសុ ធាតុអាទីសុ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន និស្សង្គគតិយា បណ្ឌាតិ លទ្ធនាមេន ញាណេន ឥតោ គតោ បវត្តោ, អយំ បណ្ឌិតោ នាម.

មហន្តានំ អត្ថានំ បរិគ្គណ្ហនតោ មហតី បញ្ញា ឯតស្សាតិ មហាបញ្ញោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោតិ អាហ ‘‘មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ. នានត្តន្តិ យាហិ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតត្តា ថេរោ ‘‘មហាបញ្ញោ’’តិអាទិនា កិត្តិតោ, តាសំ មហាបញ្ញាទីនំ ឥទំ នានត្តំ អយំ វេមត្តតា. យស្ស កស្សចិ វិសេសតោ អរូបធម្មស្ស មហត្តំ នាម កិច្ចសិទ្ធិយា វេទិតព្ពន្តិ តទស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ទស្សេន្តោ ‘‘មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហេតុមហន្តតាយ បច្ចយមហន្តតាយ និស្សយមហន្តតាយ បភេទមហន្តតាយ កិច្ចមហន្តតាយ ផលមហន្តតាយ អានិសំសមហន្តតាយ ច សីលក្ខន្ធស្ស មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហេតូ អលោភាទយោ. បច្ចយា ហិរោត្តប្បសទ្ធាសតិវីរិយាទយោ. និស្សយា សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិនិយតតា, តំសមង្គិនោ ច បុរិសវិសេសា. បភេទោ ចារិត្តាទិវិភាគោ. កិច្ចំ តទង្គាទិវសេន បដិបក្ខស្ស វិធមនំ. ផលំ សគ្គសម្បទា និព្ពានសម្បទា ច. អានិសំសោ បិយមនាបតាទិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៨-៩) អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) ច អាគតនយេន វេទិតព្ពោ. ឥមិនា នយេន សមាធិក្ខន្ធាទីនម្បិ មហន្តតា យថារហំ និទ្ធារេត្វា វេទិតព្ពា. ឋានាដ្ឋានាទីនំ បន មហន្តភាវោ មហាវិសយតាយ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឋានាដ្ឋានានំ មហាវិសយតា ពហុធាតុកសុត្តាទីសុ អាគតនយេន, វិហារសមាបត្តីនំ សមាធិក្ខន្ធេ និទ្ធារិតនយេន វេទិតព្ពា. អរិយសច្ចានំ សកលសាសនសង្គណ្ហនតោ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៨៩ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាសុ (វិភ. អដ្ឋ. ១៨៩ អាទយោ) អាគតនយេន; សតិបដ្ឋានាទីនំ សតិបដ្ឋានវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៣៥៥ អាទយោ) តំសំវណ្ណនាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៣៥៥ អាទយោ) ច អាគតនយេន; សាមញ្ញផលានំ មហតោ ហិតស្ស មហតោ សុខស្ស មហតោ អត្ថស្ស មហតោ យោគក្ខេមស្ស និប្ផត្តិភាវតោ សន្តបណីតនិបុណអតក្កាវចរបណ្ឌិតវេទនីយភាវតោ ច; អភិញ្ញានំ មហាសម្ភារតោ មហាវិសយតោ មហាកិច្ចតោ មហានុភាវតោ មហានិប្ផត្តិតោ ច; និព្ពានស្ស មទនិម្មទនាទិមហត្ថសិទ្ធិតោ មហន្តតា វេទិតព្ពា. បរិគ្គណ្ហាតីតិ សភាវាទិតោ បរិច្ឆិជ្ជ គណ្ហាតិ ជានាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. សា បនាតិ មហាបញ្ញតា.

បុថុបញ្ញាតិ ឯត្ថ នានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ អយំ រូបក្ខន្ធោ នាម…បេ… អយំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ នាមាតិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តេសុ ឯកវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកាទសវិធេន រូបក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ, ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឯកវិធាទិវសេន អតីតាទិវសេនបិ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តថា ឥទំ ចក្ខាយតនំ នាម…បេ… ឥទំ ធម្មាយតនំ នាមំ. តត្ថ ទសាយតនា កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកាតិ ឯវំ អាយតនានំ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. នានាធាតូសូតិ អយំ ចក្ខុធាតុ នាម…បេ… អយំ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម. តត្ថ សោឡស ធាតុយោ កាមាវចរា, ទ្វេ ចតុភូមកាតិ ឯវំ ធាតុនានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ, តំ ឧបាទិណ្ណធាតុវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ហិ ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានញ្ច ឧបាទិណ្ណធាតូសុ ឯវ នានាករណំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ. តញ្ច ខោ ឯកទេសមត្តតោ, ន និប្បទេសតោ, អនុបាទិណ្ណកធាតូនំ បន នានាករណំ ន ជានន្តិ ឯវ. ឥតរសាវកេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំយេវ បន ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តាវ ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស ពហលត្តចោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ, ឥមស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ; ឥមស្ស បុប្ផំ នីលំ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតំ, សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ; ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ មដ្ឋំ ផរុសំ សុគន្ធំ មធុរំ តិត្តកំ អម្ពិលំ កដុកំ កសាវំ; កណ្ដកោ តិខិណោ អតិខិណោ ឧជុកោ កុដិលោ តម្ពោ លោហិតោ ឱទាតោ ហោតីតិ ធាតុនានត្តំ បដិច្ច ញាណំ បវត្តតិ.

អត្ថេសូតិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ. នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសូតិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ ច សណ្ឋានភេទតោ ច នានប្បភេទេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. អវិជ្ជាទិអង្គានញ្ហិ បច្ចេកំ បដិច្ចសមុប្បាទសញ្ញិតាតិ. តេនាហ សង្ខារបិដកេ ‘‘ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទា’’តិ. នានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសូតិ នានាសភាវេសុ និច្ចសារាទិវិរហតោ សុញ្ញសភាវេសុ, តតោ ឯវ ឥត្ថិបុរិសអត្តអត្តនិយាទិវសេន អនុបលព្ភេសុ សភាវេសុ. ម-ការោ ហេត្ថ បទសន្ធិករោ. នានាអត្ថេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយុប្បន្នាទិភេទេសុ នានាវិធេសុ អត្ថេសុ. ធម្មេសូតិ ធម្មបដិសម្ភិទាវិសយេសុ បច្ចយាទិនានាធម្មេសុ. និរុត្តីសូតិ តេសំយេវ អត្ថធម្មានំ និទ្ធារណវចនសង្ខាតាសុ និរុត្តីសុ. បដិភានេសូតិ អត្ថបដិសម្ភិទាទីសុ វិសយភូតេសុ ‘‘ឥមានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិ តថា តថា បដិភានតោ បតិដ្ឋានតោ បដិភានានីតិ លទ្ធនាមេសុ ញាណេសុ. បុថុ នានាសីលក្ខន្ធេសូតិអាទីសុ សីលស្ស បុថុត្តំ នានត្តញ្ច វុត្តមេវ. ឥតរេសំ បន វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យត្តា បាកដមេវ. យំ បន អភិន្នំ ឯកមេវ និព្ពានំ, តត្ថ ឧបចារវសេន បុថុត្តំ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បុថុ ជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្មា’’តិ. តេនស្ស ឥធ មទនិម្មទនាទិបរិយាយេន បុថុត្តំ ទីបិតំ ហោតិ.

ឯវំ វិសយវសេន បញ្ញាយ មហត្តំ បុថុត្តញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយុត្តធម្មវសេន ហាសភាវំ, បវត្តិអាការវសេន ជវនភាវំ, កិច្ចវសេន តិក្ខាទិភាវញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘កតមា ហាសបញ្ញា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហាសពហុលោតិ បីតិពហុលោ. សេសបទានិ តស្ស វេវចនានិ. សីលំ បរិបូរេតីតិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ឧទគ្គុទគ្គោ ហុត្វា បីតិសហគតាយ បញ្ញាយ បាតិមោក្ខសីលំ ឋបេត្វា ហាសនីយតរស្សេវ វិសុំ គហិតត្តា ឥតរំ តិវិធំ សីលំ បរិបូរេតិ. បីតិសោមនស្សសហគតា ហិ បញ្ញា អភិរតិវសេន តទារម្មណេ ផុល្លិតា វិកសិតា វិយ វត្តតិ, ន ឧបេក្ខាសហគតា. សីលក្ខន្ធំ សមាធិក្ខន្ធន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ថេរោតិអាទិនា អភិនីហារសិទ្ធា ថេរស្ស ហាសបញ្ញតាតិ ទស្សេតិ.

សព្ពំ រូបំ អនិច្ចលក្ខណតោ ខិប្បំ ជវតីតិ រូបក្ខន្ធំ អនិច្ចន្តិ សីឃវេគេន បវត្តិយា បដិបក្ខទូរីភាវេន បុព្ពាភិសង្ខារស្ស សាតិសយត្តា ឥន្ទេន វិសដ្ឋវជិរំ វិយ លក្ខណំ បដិវិជ្ឈន្តី អទន្ធាយន្តី រូបក្ខន្ធេ អនិច្ចលក្ខណំ វេគេន បដិវិជ្ឈតិ, តស្មា សា ជវនបញ្ញា នាមាតិ អត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេត្វា ពលវវិបស្សនាវសេន ទស្សេតុំ ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ខយដ្ឋេនាតិ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថេវ ខណេនេវ ភិជ្ជនតោ ខយសភាវតោ. ភយដ្ឋេនាតិ ភយានកតោ. អសារកដ្ឋេនាតិ អត្តសារវិរហតោ និច្ចសារាទិវិរហតោ ច. តុលយិត្វាតិ តុលាភូតាយ វិបស្សនាយ តុលយិត្វា. តីរយិត្វាតិ តាយ ឯវ តីរណភូតាយ តីរេត្វា. វិភាវយិត្វាតិ យាថាវតោ បកាសេត្វា បញ្ចក្ខន្ធំ វិភូតំ កត្វា បាកដំ កត្វា. រូបនិរោធេតិ រូបក្ខន្ធស្ស និរោធភូតេ និព្ពានេ និន្នបោណបព្ភារភាវេន. ឥទានិ សិខាប្បត្តវិបស្សនាវសេន ជវនបញ្ញំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេនា’’តិ កេចិ.

ញាណតិក្ខភាវោ នាម សវិសេសំ បដិបក្ខសមុច្ឆិន្ទនេ វេទិតព្ពោតិ ‘‘ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញោ’’តិ វត្វា តេ បន កិលេសេ វិភាគេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទិមាហ. តិក្ខបញ្ញោ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, បដិបទា ចស្ស ន ចលតីតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ អាសនេ ចត្តារោ ច អរិយមគ្គា អធិគតា ហោន្តី’’តិអាទិ. ថេរោ ចាតិអាទិនា ធម្មសេនាបតិនោ តិក្ខបញ្ញតា សិខាប្បត្តាតិ ទស្សេតិ.

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ យាថាវតោ ទស្សនេន សច្ចសម្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អញ្ញថាតិ ការណមុខេន និព្ពេធិកបញ្ញំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧព្ពេគពហុលោតិ វុត្តនយេន សព្ពសង្ខារេសុ អភិណ្ហប្បវត្តសំវេគោ. ឧត្តាសពហុលោតិ ញាណុត្តាសវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ពហុសោ ឧត្រស្តមានសោ. តេន អាទីនវានុបស្សនមាហ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ ឥមិនា បន និព្ពិទានុបស្សនមាហ, អរតិពហុលោតិអាទិនា តស្សា ឯវ អបរាបរុប្បត្តិំ. ពហិមុខោ សព្ពសង្ខារតោ ពហិភូតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តញាណមុខោ, តថា វា បវត្តិតវិមោក្ខមុខោ. និព្ពិជ្ឈនំ និព្ពេធោ, សោ ឯតិស្សា អត្ថិ, និព្ពិជ្ឈតីតិ វា និព្ពេធា, សា ឯវ បញ្ញា និព្ពេធិកា. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អប្បិច្ឆោតិ សន្តគុណនិគុហនតាតិ អត្តនិ វិជ្ជមានានំ ពាហុសច្ចធុតធម្មសីលាទិគុណានញ្ចេវ បដិវេធគុណស្ស ច និគុហនំ, បដិគ្គហណេ ច មត្តញ្ញុតាតិ ឯតេនេវ បរិយេសនបរិភោគមត្តញ្ញុតាបិ វុត្តា ហោតិ. តីហិ សន្តោសេហីតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ បច្ចេកំ តីហិ សន្តោសេហិ, សព្ពេ បន ទ្វាទស. បដិសល្លីនេន វិវេកដ្ឋកាយានំ ន សង្គណិការាមានំ. នេក្ខម្មាភិរតានន្តិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតានំ. បរិសុទ្ធចិត្តានំ វិគតចិត្តសំកិលេសានំ. បរមវោទានប្បត្តានំ អដ្ឋសមាបត្តិសមធិគមេន អតិវិយ វោទានំ វិសុទ្ធិំ បត្តានំ. កិលេសុបធិអាទីនំ អភាវតោ និរុបធីនំ. ផលសមាបត្តិវសេន សព្ពសង្ខារវិនិស្សដត្តា វិសង្ខារំ និព្ពានំ. ឧបគតានំ, ឥមេសំ តិណ្ណំ វិវេកានំ លាភី បវិវិត្តោ ‘‘បការេហិ វិវិត្តោ’’តិ កត្វា. សមាសជ្ជនំ បរិសិនេហុប្បាទោ សំសគ្គោ, សវនវសេន ឧប្បជ្ជនកសំសគ្គោ សវនសំសគ្គោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សមុល្លបនំ អាលាបសល្លបនំ. សំសគ្គវត្ថុនា ឥមិនា តស្ស បរិភោគោ បរិភោគសំសគ្គោ.

អារទ្ធវីរិយោតិ ឯត្ថ វីរិយារម្ភោ នាម វីរិយស្ស បគ្គណ្ហនំ បរិបុណ្ណករណំ. តំ បន សព្ពសោ កិលេសានំ និគ្គណ្ហនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. ឱធុននវត្តាតិ កិលេសានំ យស្ស កស្សចិ សាវជ្ជស្ស ឱធុននវសេន វត្តា. តេនាហ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិអាទិ. ឱតិណ្ណំ នាម វជ្ជំ អជ្ឈាចរិតន្តិ អារោចិតំ. អនោតិណ្ណំ អនារោចិតំ. តន្តិវសេនាតិ បាឡិធម្មវសេន, យុត្តសទ្ទស្ស វសេនាតិ អត្ថោ. បាបេ លាមកេ បុគ្គលេ ធម្មេ ច គរហតិ ជិគុច្ឆតីតិ បាបគរហី. តេនាហ ‘‘បាបបុគ្គលេ’’តិអាទិ. ឯកទស្សីតិ ឯកភវទស្សី, ឥធលោកមត្តទស្សី ទិដ្ឋធម្មិកសុខមត្តាបេក្ខី. សមន្តាតិ សមន្តតោ, បរិតោ មេ កត្ថចិ មា អហូតិ យោជនា.

សោឡសហិ បទេហីតិ សោឡសហិ កោដ្ឋាសេហិ. អកុប្បន្តិ កេនចិ អកោបនីយំ. អយំ ធម្មសេនាបតិនោ គុណកថា សត្ថុ វចនានុសារេន ទសសហស្សចក្កវាឡព្យាបិនី អហោសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចតុព្ពិធា វណ្ណនិភា បាតុភវិ ឧឡារបីតិសោមនស្សសមុដ្ឋានត្តា. សុដ្ឋុ ឱភាសតីតិ សុភោ. ឱភាសសម្បត្តិយា មណិនោ ភទ្ទកតាតិ អាហ ‘‘សុភោតិ សុន្ទរោ’’តិ. ជាតិមា បរិសុទ្ធអាករសមុដ្ឋិតត្តា. កុរុវិន្ទជាតិអាទិជាតិវិសេសោបិ មណិ អាករបរិសុទ្ធមូលកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ជាតិសម្បន្នោ’’តិ. ធោវនាទិបរិកម្មេនាតិ ចតូសុ បាសាណេសុ ធោវនទោសនីហរណតាបនសណ្ហករណាទិបរិកម្មេន. រត្តកម្ពលស្ស វសេន សភាវវណ្ណសិទ្ធិយា វេឡុរិយមណិ អតិវិយ សោភតីតិ អាហ ‘‘បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តោ’’តិ. និក្ខន្តិ ភណ្ឌមាហ. តញ្ច អប្បកេន សុវណ្ណេន កតំ ភណ្ឌំ ន សោភតិ សោភាវិបុលេនាតិ អាហ ‘‘អតិរេកបញ្ចសុវណ្ណេន កតបិឡន្ធន’’ន្តិ. សុវណ្ណន្តិ បញ្ចធរណស្ស សមញ្ញា, តស្មា បញ្ចវីសតិសុវណ្ណសារិយា វិចិត្តអាភរណំ ឥធ ‘‘និក្ខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ វិបុលំ ន បរិត្តកំ. មហាជម្ពុសាខាយ បវត្តនទិយន្តិ មហាជម្ពុសាខាយ ហេដ្ឋា សញ្ជាតនទិយំ. តំ កិរ រតនំ រត្តំ. សុកុសលេន…បេ… សម្បហដ្ឋន្តិ សុដ្ឋុ កុសលេន សុវណ្ណការេន ឧក្កាយ តាបេត្វា សម្មា បហដ្ឋំ មជ្ជនាទិវសេន សុកតបរិកម្មំ. ធាតុវិភង្គេតិ ធាតុវិភង្គសុត្តេ. កតភណ្ឌន្តិ អាភរណភាវេន កតំ ភណ្ឌំ.

នាតិឧច្ចោ នាតិនីចោ តរុណសូរិយោ នាម. សត្ថារា អាភតវណ្ណោ ឧព្ភតគុណោតិ អត្ថោ. នេវ មរណំ អភិនន្ទតីតិ អត្តនោបិ មរណំ នេវ អភិនន្ទតិ អត្តវិនិបាតស្ស សាវជ្ជភាវតោ. ពោធិសត្តោ បន បរេសំ អត្ថាយ អត្តនោ អត្តភាវំ បរិច្ចជតិ ករុណាវសេន, ឯវំ វោសជ្ជនំ បរមត្ថបារមីបារិបូរិំ គច្ឆតីតិ សាវកា ន តថា កាតុំ សក្កា សិក្ខាបទតោ. ន ជីវិតំ បត្ថេតិ ជីវិតាសាយ សមុច្ឆិន្នត្តា. ទិវសសង្ខេបន្តិ អជ្ជ ត្វំ ឥទំ នាម កម្មំ ករោហិ, ឥទំ តេ វេតនន្តិ ទិវសភាគេន បរិច្ឆិន្នំ វេតនំ. តាទិសោ ហិ ភតកោ ទិវសក្ខយមេវ ឧទិក្ខតិ, ន កម្មនិដ្ឋានំ. និព្ពិសំ ភតកោ យថាតិ វេតនំ ភតិំ ឥច្ឆន្តោ កាលក្ខយំ ឧទិក្ខន្តោ ភតកបុរិសោ វិយ.

សុសិមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នានាតិត្ថិយសាវកសុត្តវណ្ណនា

១១១. នានាតិត្ថិយសាវកាតិ បុថុតិត្ថិយានំ សាវកា. ឆិន្ទិតេតិ ហត្ថច្ឆេទាទិវសេន ឆេទេ. មារិតេតិ មារណេ. ន បាបំ សមនុបស្សតីតិ កិញ្ចិ បាបំ អត្ថីតិ ន បស្សតិ, បរេសញ្ច តថា បវេទេតិ. វិស្សាសន្តិ វិស្សត្ថភាវំ. ‘‘កតកម្មានម្បិ វិបាកោ នត្ថី’’តិ វទន្តោ កតបាបានំ អកតបុញ្ញានញ្ច វិស្សត្ថតំ និរាសង្កតំ ជនេតិ.

តបោជិគុច្ឆាយាតិ តបសា អចេលវតាទិនា បាបតោ ជិគុច្ឆនេន, ‘‘បាបំ វិរាជយាមា’’តិ អចេលវតាទិសមាទានេនាតិ អត្ថោ. តស្មិញ្ហិ សមាទានេ ឋិតេន សំវរេន សំវុតចិត្តោ សមន្នាគតោ បិហិតោ ច នាម ហោតីតិ ‘‘សុសំវុតត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ចត្តារោ យាមា ភាគា ចតុយាមា, ចតុយាមា ឯវ ចាតុយាមា. ភាគត្ថោ ហិ ឥធ យាម-សទ្ទោ យថា ‘‘រត្តិយំ បឋមោ យាមោ’’តិ. សោ បនេត្ថ ភាគោ សំវរលក្ខណោតិ អាហ ‘‘ចាតុយាមេន សុសំវុតោ’’តិ, ចតុកោដ្ឋាសេន សំវរេន សុដ្ឋុ សំវុតោតិ អត្ថោ. បដិក្ខិត្តសព្ពសីតោទកោតិ បដិក្ខិត្តសព្ពសីតុទកបរិភោគោ. សព្ពេន បាបវារណេន យុត្តោតិ សព្ពប្បការេន សំវរលក្ខណេន បាបវារណេន សមន្នាគតោ. ធុតបាបោតិ សព្ពេន និជ្ជរលក្ខណេន បាបវារណេនបិ ធុតបាបោ. ផុដ្ឋោតិ អដ្ឋន្នម្បិ កម្មានំ ខេបនេន វិក្ខេបប្បត្តិយា កម្មក្ខយលក្ខណេន សព្ពេន បាបវារណេន ផុដ្ឋោ, តំ ផុសិត្វា ឋិតោ. ន និគុហន្តោតិ ន និគុហនហេតុ ទិដ្ឋសុតេ តថេវ កថេន្តោ.

នានាតិត្ថិយានំយេវ ឧបដ្ឋាកោតិ បរវាទីនំ សព្ពេសំយេវ តិត្ថិយានំ ឧបដ្ឋាកោ, តេសុ សាធារណវសេន អភិប្បសន្នោ. កោដិប្បត្តាតិ មោក្ខាធិគមេន សមណធម្មេ បត្តព្ពមរិយាទប្បត្តា.

សហចរិតមត្តេនាតិ សីហនាទេន សហ វស្សករណមត្តេន. សីហេន សីហនាទំ នទន្តេន សហេវ សិង្គាលេន អត្តនោ សិង្គាលរវករណមត្តេន. កោត្ថុកោតិ ខុទ្ទកកោត្ថុ. អាសង្កិតសមាចារោតិ អត្តនា ច បរេហិ ច អាសង្កិតព្ពសមាចារោ. សប្បុរិសានន្តិ ពុទ្ធាទីនំ.

តស្សាតិ វេគព្ភរិស្ស ទេវបុត្តស្ស. សរីរេ អនុអាវិសីតិ សរីរេ អនុបវិសិត្វា វិយ អាវិសិ. អធិមុច្ចីតិ យថា គហិតស្ស វសេន ចិត្តំ ន វត្តតិ, អត្តនោ ឯវ វសេ វត្តតិ, ឯវំ អធិដ្ឋហិ. អាយុត្តាតិ ទស្សនេន សំយុត្តា. បវិវេកិយន្តិ កប្បកវត្ថភុញ្ជនសេនាសនេហិ បវិវិត្តភាវំ. តេនាហ ‘‘តេ កិរា’’តិអាទិ. រូបេ និវិដ្ឋាតិ ចក្ខុរូបធម្មេ អភិនិវិដ្ឋា. តេនាហ ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋិតា’’តិ. ទេវលោកបត្ថនកាមាតិ ទេវលោកស្សេវ អភិបត្ថនកាមា. មរណធម្មតាយ មាតិយា. តេនាហ ‘‘មាតិយាតិ មច្ចា’’តិ. បរលោកត្ថាយាតិ បរសម្បត្តិភាវាយ លោកស្ស អត្ថាយ.

បភាសវណ្ណាតិ បភាយ សមានវណ្ណា. កេសំ បភាយាតិ អាហ ‘‘ចន្ទោភាសា’’តិអាទិ. សជ្ឈារាគបភាសវណ្ណា ឥន្ទធនុបភាសវណ្ណាតិ បច្ចេកំ យោជនា. អាមោ អាមគន្ធោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាមិសំ. វធាយាតិ វិទ្ធំសិតុំ. រូបាតិ រូបាយតនាទិរូបិធម្មា.

រាជគហសមីបប្បវត្តីនំ រាជគហិយានំ. ‘‘សេតោ’’តិ កេលាសកូដោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សេតោតិ កេលាសោ’’តិ. កេនចិ ន ឃដ្ដេតីតិ អឃំ, អន្តលិក្ខន្តិ អាហ ‘‘អឃគាមីនន្តិ អាកាសគាមីន’’ន្តិ. ឧទកំ ធីយតិ ឯត្ថាតិ ឧទធិ, មហោទធិ. វិបុលោតិ វេបុល្លបព្ពតោ. ហិមវន្តបព្ពតានន្តិ ហិមវន្តបព្ពតភាគានំ. ពុទ្ធោ សេដ្ឋោ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនាទីហិ សព្ពគុណេហិ.

នានាតិត្ថិយសាវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

ទេវបុត្តសំយុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.