១. ទេវតាសំយុត្តំ

១. នឡវគ្គោ

១. ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា

វិភាគវន្តានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនវសេនេវ ហោតីតិ បឋមំ តាវ សំយុត្តវគ្គសុត្តាទិវសេន សំយុត្តាគមស្ស វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សំយុត្តាគមោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ យំ វុត្តំ – ‘‘សំយុត្តាគមវរស្ស អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ, តស្មិំ វចនេ. តត្ថាតិ វា ‘‘ឯតាយ អដ្ឋកថាយ វិជានាថ សំយុត្តនិស្សិតំ អត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថ យំ សំយុត្តគ្គហណំ កតំ, តត្ថ. បញ្ច វគ្គា ឯតស្សាតិ បញ្ចវគ្គោ. អវយវេន វិគ្គហោ, សមុទាយោ សមាសត្ថោ.

ឥទានិ តំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណេតុកាមោ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ តស្ស បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេនេវ បវត្តភាវំ ទស្សេតុំ, ‘‘តស្ស វគ្គេសុ សគាថាវគ្គោ អាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា បញ្ញត្តត្តា ច វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ, មហាវិសយត្តា បូជនិយត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ. បឋមា មហាសង្គីតិ បឋមមហាសង្គីតិ, តស្សា បវត្តិតកាលោ បឋមមហាសង្គីតិកាលោ, តស្មិំ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ.

និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ. យោ លោកេ គន្ថស្ស ឧបោគ្ឃាតោតិ វុច្ចតិ, ស្វាយមេត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ-អាទិកោ គន្ថោ វេទិតព្ពោ, ន បន ‘‘សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១២៦) វិយ អត្តជ្ឈាសយាទិទេសនុប្បត្តិហេតុ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ មេ សុតន្តិ-អាទិកំ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តំ និទានមាទី’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ យស្សំ បឋមមហាសង្គីតិយំ និក្ខិត្តានុក្កមេន សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា វិត្ថារតោ វត្តព្ពា, សុមង្គលវិលាសិនិយំ បន អត្តនា វិត្ថារិតត្តា តត្ថេវ គហេតព្ពាតិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ មហត្តំ បរិហរន្តោ ‘‘សា បនេសា’’តិអាទិមាហ.

១. ឯវំ ពាហិរនិទានេ វត្តព្ពំ អតិទិសិត្វា ឥទានិ អព្ភន្តរនិទានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សំវណ្ណេតុំ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្មា សំវណ្ណនំ ករោន្តេន សំវណ្ណេតព្ពេ ធម្មេ បទវិភាគំ បទត្ថញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ បិណ្ឌត្ថាទិទស្សនវសេន សំវណ្ណនា កាតព្ពា, តស្មា បទានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវន្តិ និបាតបទ’’ន្តិ-អាទិមាហ. តត្ថ បទវិភាគោតិ បទានំ វិសេសោ, ន បទវិគ្គហោ. អថ វា បទានិ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោ. បទវិគ្គហោ ច បទវិភាគោ ច បទវិភាគោតិ វា ឯកសេសវសេន បទបទវិគ្គហា បទវិភាគសទ្ទេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បទវិគ្គហោ ‘‘ជេតស្ស វនំ ជេតវន’’ន្តិអាទិនា សមាសបទេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

អត្ថតោតិ បទត្ថតោ. តំ បន បទត្ថំ អត្ថុទ្ធារក្កមេន បឋមំ ឯវំសទ្ទស្ស ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំសទ្ទោ តាវា’’តិអាទិមាហ. អវធារណាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឥទមត្ថបុច្ឆាបរិមាណាទិអត្ថានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ ‘‘ឯវំគតានិ បុថុសិប្បាយតនានិ (ទី. និ. ១.១៦៣, ១៦៥), ឯវំវិធោ ឯវមាការោ’’តិ ច អាទីសុ ឥទំ-សទ្ទស្ស អត្ថេ ឯវំ-សទ្ទោ. គត-សទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការ-សទ្ទោ ច. តថា ហិ គតវិធអាការសទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុត្តមាលាភរណា ឱទាតវត្ថវសនា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតា សមង្គីភូតា បរិចារេន្តិ, សេយ្យថាបិ ត្វំ ឯតរហិ សាចរិយកោតិ. នោ ហិទំ, ភោ គោតមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ, ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ (អ. និ. ១.៤៨), ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ (បារា. ១២) ច អាទីសុ បរិមាណេ.

ននុ ច ‘‘ឯវំ សុ តេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា, ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំ-សទ្ទោតិ? ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហិ ឯវំ-សទ្ទោ, អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ យថា ‘‘ឯវំ ព្យាខោ’’តិអាទីសុ, ន បន អាការវិសេសវាចកោ. ឯវញ្ច កត្វា, ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ៥៣) ឧបមាទីសុ ឧទាហរណានិ ឧបបន្នានិ ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘យថាបិ…បេ… ពហុ’’ន្តិ (ធ. ប. ៥៣)? ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានិយតោ មនុស្សូបបត្តិសប្បុរិសូបនិស្សយ-សទ្ធម្មស្សវន- យោនិសោមនសិការ-ភោគសម្បត្តិអាទិទានាទិបុញ្ញកិរិយហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណយោគតោ មាលាគុឡសទិសិយោ បហូតា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន សត្តេន កត្តព្ពាតិ ជោតិតត្តា បុប្ផរាសិមាលាគុឡាវ ឧបមា, តេសំ ឧបមាការោ យថា-សទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោតិ ‘‘ឯវំ-សទ្ទោ ឧបមាការនិគមនត្ថោ’’តិ វត្ថុំ យុត្តំ, សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ. តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទិសនាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោ ឯវាតិ វុត្តំ, ‘‘ឯវំ តេ…បេ… ឧបទេសេ’’តិ. តថា ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិ ឯត្ថ ច ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ តត្ថ សំវិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ. យោ តត្ថ សម្បហំសនាការោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯវមេវំ បនាយន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ យោជេតព្ពំ, សោ ច គរហណាការោ វសលីតិ-អាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំ-សទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ, ភន្តេតិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ សន្និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ អត្តនោ តត្ថ ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា ឯត្ថ ឯវំ-សទ្ទោ ‘‘វចនសម្បដិច្ឆនត្ថោ’’តិ វុត្តោ. តេន ឯវំ, ភន្តេតិ សាធុ, ភន្តេ, សុដ្ឋុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ច វទេហីតិ យថាហំ វទាមិ, ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហីតិ យោ ឯវំ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ, សោ ឯវំ-សទ្ទេន និទស្សីយតីតិ ‘‘និទស្សនត្ថោ’’តិ វុត្តោតិ. ឯវំ នោតិ ឯត្ថាបិ នេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេ សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគហណវសេន ‘‘សំវត្តន្តិ វា នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំ-សទ្ទេន វិភាវិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិអាទីសុ អវធារណេ’’តិ.

នានានយនិបុណន្តិ ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា, នន្ទិយាវដ្ដតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតអង្កុសទិសាលោចនសង្ខាតា វា អាធារាទិភេទវសេន នានាវិធា នយា នានានយា. នយា វា បាឡិគតិយោ តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន សមយវិមុត្តាទិវសេន ឋបនាទិវសេន កុសលមូលាទិវសេន តិកប្បដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា, តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ. អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, តេ ច សស្សតាទិភេទេន តត្ថ ច អប្បរជក្ខតាទិភេទេន អនេកេ, អត្តជ្ឈាសយាទយោ ឯវ វា សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នន្តិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណំ ឧបនេតព្ពាភាវតោ, សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវិធបាដិហារិយន្តិ ឯត្ថ បាដិហារិយបទស្ស វចនត្ថំ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; ធ. ស. មូលដី. ២) ‘‘បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ភគវតោ បន បដិបក្ខា រាគាទយោ ន សន្តិ យេ ហរិតព្ពា, បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ ‘‘បាដិហារិយ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ច សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តីតិ. បដីតិ វា អយំ សទ្ទោ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨៥; ចូឡនិ. វត្ថុគាថា ៤) វិយ, តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆាហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ, ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ ច វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន ច សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបត្តិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ, បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ. បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ, តត្ថ ជាតំ, តស្មិំ វា និមិត្តភូតេ, តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយំ. តស្ស បន ឥទ្ធិអាទិភេទេន វិសយភេទេន ច ពហុវិធស្ស ភគវតោ ទេសនាយំ លព្ភមានត្តា អាហ ‘‘វិវិធបាដិហារិយ’’ន្តិ.

ន អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ, ន បន ភគវតោ ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ, ធារណពលទស្សនញ្ច ន វិរុជ្ឈតិ សុតាការអវិរជ្ឈនស្ស អធិប្បេតត្តា. ន ហេត្ថ អត្ថន្តរតាបរិហារោ ទ្វិន្នម្បិ អត្ថានំ ឯកវិសយត្តា. ឥតរថា ថេរោ ភគវតោ ទេសនាយ សព្ពថា បដិគ្គហណេ សមត្ថោ អសមត្ថោ ចាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

‘‘យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា’’តិ ឯវំ វុត្តាយ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតាយ សសន្តតិយា វត្តនតោ តិវិធោបិ មេ-សទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំ ឯវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានសាមិនិទ្ទេសវសេន បន វិជ្ជមានំ ភេទំ សន្ធាយាហ, ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ.

កិញ្ចាបិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុត-សទ្ទោ ឯវ តំ តំ អត្តំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុត-សទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ចា’’តិអាទិមាហ. អស្សាតិ សុត-សទ្ទស្ស. កម្មភាវសាធនានិ ឥធ សុតសទ្ទេ សម្ភវន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វា អត្ថោ’’តិ. មយាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា មេ-សទ្ទស្ស កត្តុវសេន ករណនិទ្ទេសោ, តទាតិ អត្ថោ. មមាតិ អត្ថេ សតីតិ យទា សម្ពន្ធវសេន សាមិនិទ្ទេសោ, តទា.

សុត-សទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំ-សទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណាទិវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនំ បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ តទភិនីហដានញ្ច មនោទ្វារិកវិញ្ញាណានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេសម្បិ វាក្យានំ ឯវការត្ថសហិតត្តា ‘‘សុត’’ន្តិ ឯតស្ស សុតមេវាតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. ឯតេន អវធារណេន និរាសង្កតំ ទស្សេតិ. យថា ច សុតំ សុតមេវាតិ និយមេតព្ពំ, តំ សម្មា សុតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ សុតន្តិ អសុតំ ន ហោតីតិ អយមេតស្ស អត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. ឥមិនា ទិដ្ឋាទិវិនិវត្តនំ ករោតិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ន ឥទំ មយា ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភូញាណេន សច្ឆិកតំ, អថ ខោ សុតំ, តញ្ច ខោ សម្មទេវាតិ. តេនេវាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំ-សទ្ទេ អយមត្ថយោជនា ករីយតីតិ តទបេក្ខស្ស សុត-សទ្ទស្ស អយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘អស្សវនភាវបដិក្ខេបតោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សន’’ន្តិ. សវនសទ្ទោ ចេត្ថ កម្មត្ថោ វេទិតព្ពោ ‘‘សុយ្យតី’’តិ.

ឯវំ សវនហេតុសវនវិសេសវសេន បទត្តយស្ស ឯកេន បការេន អត្ថយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បការន្តរេហិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ យា សា ភគវតោ សម្មុខា ធម្មស្សវនាការេន បវត្តា មនោទ្វារវិញ្ញាណវីថិ, តស្សា. សា ហិ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តេតុំ សមត្ថា. តថា ច វុត្តំ ‘‘សោតទ្វារានុសារេនា’’តិ. នានប្បការេនាតិ វក្ខមានានំ អនេកវិហិតានំ ព្យញ្ជនត្ថគ្គហណានំ នានាការេន. ឯតេន ឥមិស្សា យោជនាយ អាការត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ គហិតោតិ ទីបេតិ. បវត្តិភាវប្បកាសនន្តិ បវត្តិយា អត្ថិតាបកាសនំ. សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនន្តិ យស្មិំ អារម្មណេ វុត្តប្បការា វិញ្ញាណវីថិ នានប្បការេន បវត្តា, តស្ស ធម្មត្តា វុត្តំ, ន សុត-សទ្ទស្ស ធម្មត្ថត្តា. វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដីករណំ ‘‘អយំ ហេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណវីថិយាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ, មយាតិ កត្តុអត្ថេ.

ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពប្បកាសនន្តិ និទស្សនត្ថមេវំ សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពត្តាភាវាភាវតោ. តេន ឯវំ-សទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ. សុត-សទ្ទស្ស កិរិយាសទ្ទត្តា សវនកិរិយាយ ច សាធារណវិញ្ញាណប្បពន្ធបដិពទ្ធត្តា តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោតិ វុត្តំ ‘‘សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសន’’ន្តិ. ន ហិ បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតីតិ.

យស្ស ចិត្តសន្តានស្សាតិអាទិបិ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា បុរិមយោជនាយ អញ្ញថា អត្ថយោជនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ អាការបញ្ញត្តីតិ ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឯវ ធម្មានំ បវត្តិអាការុបាទានវសេន តថា វុត្តា. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោតិ សោតព្ពភូតោ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចិត្តសន្តានវិនិមុត្តស្ស បរមត្ថតោ កស្សចិ កត្តុ អភាវេបិ សទ្ទវោហារេន ពុទ្ធិបរិកប្បិតភេទវចនិច្ឆាយ ចិត្តសន្តានតោ អញ្ញំ វិយ តំសមង្គិំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គីនោ’’តិ. សវនកិរិយាវិសយោបិ សោតព្ពធម្មោ សវនកិរិយាវសេន បវត្តចិត្តសន្តានស្ស ឥធ បរមត្ថតោ កត្តុភាវតោ, សវនវសេន ចិត្តប្បវត្តិយា ឯវ វា សវនកិរិយាភាវតោ តំកិរិយាកត្តុ ច វិសយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តំសមង្គីនោ កត្តុវិសយេ’’តិ. សុតាការស្ស ច ថេរស្ស សម្មានិច្ឆិតភាវតោ អាហ ‘‘គហណសន្និដ្ឋាន’’ន្តិ. ឯតេន វា អវធារណត្ថំ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា អយមត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពេ សុតានំ នានាវិហិតានំ សុត្តសង្ខាតានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ ឧបធារិតរូបស្ស អាការស្ស និទស្សនស្ស, អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវោ ឯវំ-សទ្ទោតិ តទាការាទិឧបធារណស្ស បុគ្គលបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតធម្មប្បពន្ធព្យាបារតាយ វុត្តំ ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. សវនកិរិយា បន បុគ្គលវាទិនោបិ វិញ្ញាណនិរបេក្ខា នត្ថីតិ វិសេសតោ វិញ្ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. មេតិ សទ្ទប្បវត្តិយា ឯកន្តេនេវ សត្តវិសយត្តា វិញ្ញាណកិច្ចស្ស ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពតោ ‘‘មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិវិជ្ជមានបញ្ញត្តិសភាវា យថាក្កមំ ឯវំ-សទ្ទសុត-សទ្ទានំ អត្ថាតិ តេ តថារូប-បញ្ញត្តិ-ឧបាទានភូត-ធម្មប្បពន្ធព្យាបារភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ, សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ’’តិ. ឯត្ថ ច ករណកិរិយាកត្តុកម្ម-វិសេសប្បកាសនវសេន បុគ្គលព្យាបារវិសយ-បុគ្គលព្យាបារនិទស្សនវសេន គហណាការគាហកតព្ពិសយវិសេសនិទ្ទេសវសេន កត្តុករណព្យាបារ-កត្តុនិទ្ទេសវសេន ច ទុតិយាទយោ ចតស្សោ អត្ថយោជនា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពស្សបិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទិវសេន ឆសុ បញ្ញត្តិភេទេសុ អន្តោគធត្តា តេសុ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទីនំ បញ្ញត្តីនំ សរូបំ និទ្ធារេន្តោ អាហ ‘‘ឯវន្តិ ច មេតិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស អាការាទិនោ ធម្មានំ អសលក្ខណភាវតោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិភាវោតិ អាហ ‘‘សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តត្ថ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេនាតិ ភូតត្ថឧត្តមត្ថវសេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ, អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោ ច ន ហោតិ, សោ រូបសទ្ទាទិសភាវោ, រុប្បនានុភវនាទិសភាវោ វា អត្ថោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ ចាតិ វុច្ចតិ, ន តថា ឯវំ មេតិ បទានំ អត្ថោតិ. ឯតមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កិញ្ហេត្ថត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សុតន្តិ បន សទ្ទាយតនំ សន្ធាយាហ ‘‘វិជ្ជមានបញ្ញត្តី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. សោតទ្វារានុសារេន ឧបលទ្ធន្តិ បន វុត្តេ អត្ថព្យញ្ជនាទិ សព្ពំ លព្ភតីតិ. តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោតិ សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទិនោ បច្ចាមសនវសេន ឯវន្តិ, សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ឧបាទាយ មេតិ វត្តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ‘‘ទុតិយំ តតិយ’’ន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា បវត្តោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ’’តិ. អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ សុតន្តិ បកាសិតោយមត្ថោតិ.

អត្តនា បដិវិទ្ធា សុត្តស្ស បការវិសេសា ឯវន្តិ ថេរេន បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘អសម្មោហំ ទីបេតី’’តិ. នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតីតិ ឯតេន វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស នានប្បការតំ ទុប្បដិវិជ្ឈតញ្ច ទស្សេតិ. សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតីតិ សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា វុត្តំ. អសម្មោហេនាតិ សម្មោហាភាវេន, បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរកាលបញ្ញាសិទ្ធិ. ឯវំ អសម្មោសេនាតិ ឯត្ថាបិ វត្តព្ពំ. ព្យញ្ជនានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ យថាសុតធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតាតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមាយា’’តិអាទិ បញ្ញាយ បុព្ពង្គមាតិ កត្វា. បុព្ពង្គមតា ចេត្ថ បធានតា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទីសុ វិយ. បុព្ពង្គមតាយ វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាវជ្ជនាទីនំ វិយ អប្បធានត្តេ បញ្ញា បុព្ពង្គមា ឯតិស្សាតិ អយម្បិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, ឯវំ សតិ បុព្ពង្គមាយាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តវិបរិយាយេន យថាសម្ភវំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្សាតិ អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណស្ស, សង្កាសន-បកាសន-វិវរណ-វិភជន-ឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតស្សាតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យោនិសោ មនសិការំ ទីបេតិ ឯវំ-សទ្ទេន វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. អវិក្ខេបំ ទីបេតីតិ ‘‘ឱឃតរណសុត្តំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិបុច្ឆាវសេន បករណប្បវត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. វិក្ខិត្តចិត្តស្សាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស សមត្ថនវសេន វុត្តំ. សព្ពសម្បត្តិយាតិ អត្ថព្យញ្ជនទេសក-បយោជនាទិសម្បត្តិយា. អវិបរីតសទ្ធម្មវិសយេហិ វិយ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថេហិ យោនិសោមនសិការស្ស, សទ្ធម្មស្សវនេន វិយ ច អវិក្ខេបស្ស យថា យោនិសោមនសិការេន ផលភូតេន អត្តសម្មាបណិធិបុព្ពេកតបុញ្ញតានំ សិទ្ធិ វុត្តា តទវិនាភាវតោ, ឯវំ អវិក្ខេបេនេវ ផលភូតេន ការណភូតានំ សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយានំ សិទ្ធិ ទស្សេតព្ពា សិយា អស្សុតវតោ សប្បុរិសូបនិស្សយរហិតស្ស ច តទភាវតោ. ‘‘ន ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ’’តិអាទិនា សមត្ថនវចនេន បន អវិក្ខេបេន ការណភូតេន សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច ផលភូតស្ស សទ្ធម្មស្សវនស្ស សិទ្ធិ ទស្សិតា. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា, សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយា ន ឯកន្តេន អវិក្ខេបស្ស ការណំ ពាហិរង្គត្តា. អវិក្ខេបោ បន សប្បុរិសូបនិស្សយោ វិយ សទ្ធម្មស្សវនស្ស ឯកន្តការណន្តិ, ឯវម្បិ អវិក្ខេបេន សប្បុរិសូបនិស្សយសិទ្ធិជោតនា ន សមត្ថិតាវ, នោ ន សមត្ថិតា វិក្ខិត្តចិត្តានំ សប្បុរិសបយិរូបាសនាភាវស្ស អត្ថសិទ្ធិតោ. ឯត្ថ ច បុរិមំ ផលេន ការណស្ស សិទ្ធិទស្សនំ នទីបូរេន វិយ ឧបរិ វុដ្ឋិសព្ភាវស្ស. ទុតិយំ ការណេន ផលស្ស សិទ្ធិទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ ឯកន្តវស្សិនា វិយ មេឃវុដ្ឋានេន វុដ្ឋិប្បវត្តិយា.

ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនបភេទ-បរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិ-ឱគាហនាការោ និរវសេសបរហិត-បារិបូរិការណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ’’តិ. យស្មា ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិន្តិ អត្តសម្មាបណិធិ-បុព្ពេកតបុញ្ញតា-សង្ខាតំ គុណទ្វយំ. អបរាបរវុត្តិយា ចេត្ថ ចក្កភាវោ, ចរន្តិ ឯតេហិ សត្តា, សម្បត្តិភវេសូតិ វា. យេ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣១). បុរិមបច្ឆិមភាវោ ចេត្ថ ទេសនក្កមវសេន ទដ្ឋព្ពោ. បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយាតិ បច្ឆិមចក្កទ្វយស្ស ច អត្ថិតាយ. សម្មាបណិហិតត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ សុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោតិ អាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សម្មាបណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ (ធ. ប. ៤៣) ‘‘កតបុញ្ញោសិ, ត្វំ អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច. តេនេវាហ ‘‘អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ. បយោគសុទ្ធិយាតិ យោនិសោមនសិការបុព្ពង្គមស្ស ធម្មស្សវនបយោគស្ស វិសទភាវេន. តថា ចាហ ‘‘អាគមព្យត្តិសិទ្ធី’’តិ, សព្ពស្ស វា កាយវចីបយោគស្ស និទ្ទោសភាវេន. បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតីតិ.

នានប្បការបដិវេធទីបកេនាតិអាទិនា អត្ថព្យញ្ជនេសុ ថេរស្ស ឯវំ-សទ្ទសុត-សទ្ទានំ អសម្មោហាសម្មោសទីបនតោ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន អត្ថយោជនំ ទស្សេតិ. តត្ថ សោតព្ពភេទបដិវេធទីបកេនាតិ ឯតេន អយំ សុត-សទ្ទោ ឯវំ-សទ្ទសន្និធានតោ, វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សាមញ្ញេនេវ សោតព្ពធម្មវិសេសំ អាមសតីតិ ទីបេតិ. មនោទិដ្ឋីហិ បរិយត្តិធម្មានំ អនុបេក្ខនសុប្បដិវេធា វិសេសតោ មនសិការបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន យោនិសោមនសិការទីបកេន ឯវំ សទ្ទេន យោជេត្វា, សវនធារណវចីបរិចយា បរិយត្តិធម្មានំ វិសេសេន សោតាវធានបដិពទ្ធាតិ តេ វុត្តនយេន អវិក្ខេបទីបកេន សុត-សទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សេន្តោ សាសនសម្បត្តិយា ធម្មស្សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ. តត្ថ ធម្មាតិ បរិយត្តិធម្មា. មនសា អនុបេក្ខិតាតិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុបេក្ខិតា. ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិ ភូតាយ, ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធា.

សកលេន វចនេនាតិ បុព្ពេ តីហិ បទេហិ វិសុំ វិសុំ យោជិតត្តា វុត្តំ. អត្តនោ អទហន្តោតិ ‘‘មមេទ’’ន្តិ អត្តនិ អដ្ឋបេន្តោ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. អសប្បុរិសភូមិន្តិ អកតញ្ញុតំ. ‘‘ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ វុត្តំ អនរិយវោហារាវត្ថំ, សា ឯវ អនរិយវោហារាវត្ថា អសទ្ធម្មោ. ននុ ច អានន្ទត្ថេរស្ស ‘‘មមេទំ វចន’’ន្តិ អធិមានស្ស, មហាកស្សបត្ថេរាទីនញ្ច តទាសង្កាយ អភាវតោ អសប្បុរិសភូមិ-សមតិក្កមាទិវចនំ និរត្ថកន្តិ? នយិទមេវំ. ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ វទន្តេន អយម្បិ អត្ថោ វិភាវិតោតិ ទស្សនតោ. កេចិ បន ‘‘ទេវតានំ បរិវិតក្កាបេក្ខំ តថាវចនន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនវកាសា’’តិ វទន្តិ. តស្មិំ កិរ ខណេ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ‘‘ភគវា ច បរិនិព្ពុតោ, អយញ្ច អាយស្មា ទេសនាកុសលោ ឥទានិ ធម្មំ ទេសេតិ, សក្យកុលប្បសុតោ តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុបុត្តោ. កិំ នុ ខោ សយំ សច្ឆិកតំ ធម្មំ ទេសេតិ? ឧទាហុ ភគវតោ ឯវ វចនំ យថាសុត’’ន្តិ, ឯវំ តទាសង្កិតប្បការតោ អសប្បុរិសភូមិសមោក្កមាទិតោ អតិក្កមាទិ វិភាវិតន្តិ. អប្បេតីតិ និទស្សេតិ. ទិដ្ឋធម្មិក-សម្បរាយិក-បរមត្ថេសុ យថារហំ សត្តេ នេតីតិ នេត្តិ, ធម្មោ ឯវ នេត្តិ ធម្មនេត្តិ.

ទឡ្ហតរនិវិដ្ឋា វិចិកិច្ឆា កង្ខា, នាតិសំសប្បនា មតិភេទមត្តា វិមតិ. អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតីតិ ភគវតា ភាសិតត្តា សម្មុខាវស្ស បដិគ្គហិតត្តា ខលិតទុរុត្តាទិគហណទោសាភាវតោ ច. ឯត្ថ ច បឋមាទយោ តិស្សោ អត្ថយោជនា អាការាទិអត្ថេសុ អគ្គហិតវិសេសមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា ទស្សិតា, តតោ បរា ចតស្សោ អាការត្ថមេវ ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា វិភាវិតា. បច្ឆិមា បន តិស្សោ យថាក្កមំ អាការត្ថំ និទស្សនត្ថំ អវធារណត្ថញ្ច ឯវំ-សទ្ទំ គហេត្វា យោជិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯក-សទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋអសហាយសង្ខយាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧) អញ្ញត្ថេ ទិស្សតិ. ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២៨; បារា. ១១) សេដ្ឋេ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤០៥) អសហាយេ, ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) សង្ខយាយំ. ឥធាបិ សង្ខយាយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ. កាលញ្ច សមយញ្ចាតិ យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច. ខណោតិ ឱកាសោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយស្ស បដិលាភហេតុត្តា. ខណោ ឯវ ច សមយោ, យោ ខណោតិ ច សមយោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោ ឯវាតិ ហិ អត្ថោ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. សមយោបិ ខោតិ សិក្ខាបទបូរណស្ស ហេតុបិ. សមយប្បវាទកេតិ ទិដ្ឋិប្បវាទកេ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ សមយំ បវទន្តិ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិតបដិលាភា. អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, អភិសមយោ អត្ថោ អភិសមយត្ថោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ. អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយត្ថោតិ តានេវ តថា ឯកត្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ, សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ បរិទហនំ.

តត្ថ សហការិការណំ សន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមយោ, សមវាយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ, ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ, សភាវធម្មោ វា សហជាតាទីហិ, ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោតិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សំគតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស និរោធស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោ អបវត្តិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អធិគន្តព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតោ សភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយសទ្ទស្ស ឧទាហរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស. កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អត្ថានំ ឥធ អសម្ភវតោ ទេសទេសកបរិសានំ វិយ សុត្តស្ស និទានភាវេន កាលស្ស អបទិសិតព្ពតោ ច.

កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ? ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមិតោតិ អាហ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមំ អកត្វា សមយសទ្ទស្ស វចនេ អយម្បិ គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ វា ឥមេ’’តិអាទិមាហ. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេវសិកំ ឈានផលសមាបត្តីហិ វីតិនាមនកាលោ, វិសេសតោ សត្តសត្តាហានិ. សុប្បកាសាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុបកម្បន-ឱភាសបាតុភាវាទីហិ បាកដា. យថាវុត្តប្បភេទេសុ ឯវ សមយេសុ ឯកទេសំ បការន្តរេហិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យោ ចាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តថា ហិ ញាណកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបដិបត្តិសមយោ ច អភិសម្ពោធិសមយោ, អរិយតុណ្ហីភាវសមយោ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ, ករុណាកិច្ចបរហិតបដិបត្តិធម្មីកថាសមយា, ទេសនាសមយោ ឯវ.

ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អភិធម្មតទញ្ញសុត្តបទវិនយេសុ. តថាតិ ភុម្មករណេហិ. អធិករណត្ថោ អាធារត្ថោ. ភាវោ នាម កិរិយា, តាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ. តត្ថ យថា កាលោ សភាវធម្មបរិច្ឆិន្នោ សយំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ, សាយន្ហេ គច្ឆតី’’តិ ច អាទីសុ, សមូហោ ច អវយវវិនិមុត្តោ វិសុំ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធោ អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវរាសិយំ សម្ភូតោ’’តិអាទីសុ, ឯវំ ឥធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិករណញ្ហិ…បេ… ធម្មាន’’ន្តិ. យស្មិំ កាលេ, ធម្មបុញ្ជេ វា កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ ឯវ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយំ ហិ តត្ថ អត្ថោ. យថា ច ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ យស្មិំ សមយេ, តស្មិំ សមយេតិ ច វុត្តេ ‘‘សតី’’តិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតិ បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា ផស្សាទិភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ. យស្មិំ សមយេតិ យស្មិំ នវមេ ខណេ, យស្មិំ យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ ខណេ, ហេតុម្ហិ, បច្ចយសមវាយេ វា ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ ឧភយត្ថ សមយសទ្ទេ ភុម្មនិទ្ទេសោ កតោ លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខណ…បេ… លក្ខីយតី’’តិ.

ហេតុអត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, វិជ្ជាយ វសតិ, ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ. វីតិក្កមញ្ហិ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុឱតិណ្ណកាលំ អនតិក្កមិត្វា តេនេវ កាលេន សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ ភគវា វិហរតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ តតិយបារាជិកាទីសុ វិយ.

អច្ចន្តមេវ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ យាវ ទេសនានិដ្ឋានំ. បរហិតបដិបត្តិសង្ខាតេន ករុណាវិហារេន. តទត្ថជោតនត្ថន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថជោតនត្ថំ. ឧបយោគនិទ្ទេសោ កតោ យថា ‘‘មាសំ សជ្ឈាយតី’’តិ. បោរាណាតិ អដ្ឋកថាចរិយា. អភិលាបមត្តភេទោតិ វចនមត្តេន វិសេសោ. តេន សុត្តវិនយេសុ វិភត្តិព្យត្តយោ កតោតិ ទស្សេតិ.

សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ, តថា ‘‘ឧត្តម’’ន្តិ ឯត្ថាបិ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ, គរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ. វុត្តោយេវ, ន បន ឥធ វត្តព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកទេសភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

អបរោ នយោ (ឥតិវុ. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤) – ភាគវាតិ ភគវា, ភតវាតិ ភគវា, ភាគេ វនីតិ ភគវា, ភគេ វនីតិ ភគវា, ភត្តវាតិ ភគវា, ភគេ វមីតិ ភគវា, ភាគេ វមីតិ ភគវា.

‘‘ភាគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;

ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ’’.

តត្ថ កថំ ភាគវាតិ ភគវា? យេ តេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា, តេ អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា តថាគតេ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ. តថា ហិស្ស សីលំ សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ, ហិរី ឱត្តប្បំ, សទ្ធា វីរិយំ, សតិ សម្បជញ្ញំ, សីលវិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, សមថោ វិបស្សនា, តីណិ កុសលមូលានិ, តីណិ សុចរិតានិ, តយោ សម្មាវិតក្កា, តិស្សោ អនវជ្ជសញ្ញា, តិស្សោ ធាតុយោ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ អរិយផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណានិ, ចត្តារោ អរិយវំសា, ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ, បញ្ច បធានិយង្គានិ, បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ, បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ, បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា សញ្ញា, ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, ឆ គារវា, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, ឆ សតតវិហារា, ឆ អនុត្តរិយានិ, ឆ និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា, ឆ អភិញ្ញា, ឆ អសាធារណញាណានិ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា, សត្ត អរិយធម្មា, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, សត្ត សប្បុរិសធម្មា, សត្ត និជ្ជរវត្ថូនិ, សត្ត សញ្ញា, សត្តទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា, សត្តខីណាសវពលទេសនា, អដ្ឋបញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អដ្ឋលោកធម្មាតិក្កមោ, អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ, អដ្ឋអក្ខណទេសនា, អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា, អដ្ឋអភិភាយតនទេសនា, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ, នវសត្តាវាសទេសនា, នវ អាឃាតបដិវិនយា, នវ សញ្ញា, នវនានត្តា, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស កសិណាយតនានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស សម្មត្តានិ, ទស អរិយវាសា, ទស អសេក្ខធម្មា, ទស តថាគតពលានិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសា, ទ្វាទស ធម្មាចក្កាការា, តេរស ធុតគុណា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បញ្ចទស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, សោឡសវិធា អានាបានស្សតិ, សោឡស អបរន្តបនីយា ធម្មា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ, បរោបញ្ញាស កុសលា ធម្មា, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋាន-បវិចយ-បច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ, តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទយោ អនន្តាបរិមាណភេទា អនញ្ញសាធារណា និរតិសយា គុណភាគា គុណកោដ្ឋាសា សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ, តស្មា យថាវុត្តវិភាគា គុណភាគា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភាគវា’’តិ វត្តព្ពេ អាការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ. ឯវំ តាវ ភាគវាតិ ភគវា.

‘‘យស្មា សីលាទយោ សព្ពេ, គុណភាគា អសេសតោ;

វិជ្ជន្តិ សុគតេ តស្មា, ភគវាតិ បវុច្ចតិ’’.

កថំ ភតវាតិ ភគវា? យេ តេ សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នេហិ មនុស្សត្តាទិកេ អដ្ឋ ធម្មេ សមោធានេត្វា សម្មាសម្ពោធិយា កតមហាភិនីហារេហិ មហាពោធិសត្តេហិ បរិបូរិតព្ពា ទានបារមី, សីល, នេក្ខម្ម, បញ្ញា, វីរិយ, ខន្តិ, សច្ច, អធិដ្ឋាន, មេត្តា, ឧបេក្ខាបារមីតិ ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ, ទានាទីនិ ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនិ, សច្ចាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ, អង្គបរិច្ចាគោ, ជីវិត, រជ្ជ, បុត្ត, ទារបរិច្ចាគោតិ បញ្ច មហាបរិច្ចាគា, បុព្ពយោគោ, បុព្ពចរិយា, ធម្មក្ខានំ, ញាតត្ថចរិយា, លោកត្ថចរិយា, ពុទ្ធិចរិយាតិ ឯវមាទយោ, សង្ខេបតោ វា សព្ពេ បុញ្ញញាណសម្ភារា ពុទ្ធករធម្មា, តេ មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ កប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ យថា ហានភាគិយា សំកិលេសភាគិយា ឋិតិភាគិយា វា ន ហោន្តិ, អថ ខោ ឧត្តរុត្តរិ វិសេសភាគិយាវ ហោន្តិ, ឯវំ សក្កច្ចំ និរន្តរំ អនវសេសតោ ភតា សម្ភតា អស្ស អត្ថីតិ ‘‘ភតវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុត្តោ និរុត្តិនយេន ត-ការស្ស គ-ការំ កត្វា. អថ វា ភតវាតិ តេយេវ យថាវុត្តេ ពុទ្ធករធម្មេ វុត្តនយេនេវ ភរិ, សម្ភរិ, បរិបូរេសីតិ អត្ថោ. ឯវម្បិ ភតវាតិ ភគវា.

‘‘សម្មាសម្ពោធិយា សព្ពេ, ទានបារមិអាទិកេ;

សម្ភារេ ភតវា នាថោ, តស្មាបិ ភគវា មតោ’’.

កថំ ភាគេ វនីតិ ភគវា? យេ តេ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តិភាគា, តេ អនវសេសតោ លោកហិតត្ថំ អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ និច្ចកប្បំ វនិ, ភជិ, សេវិ, ពហុលមកាសីតិ ភាគេ វនីតិ ភគវា. អថ វា អភិញ្ញេយ្យធម្មេសុ កុសលាទីសុ ខន្ធាទីសុ ច យេ តេ បរិញ្ញេយ្យាទិវសេន សង្ខេបតោ វា ចតុព្ពិធា អភិសមយភាគា, វិត្ថារតោ បន ‘‘ចក្ខុ បរិញ្ញេយ្យំ សោតំ…បេ… ជរាមរណំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២១) អនេកេ បរិញ្ញេយ្យភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ…បេ… ជរាមរណស្ស សមុទយោ បហាតព្ពោ’’តិអាទិនា បហាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុស្ស និរោធោ…បេ… ជរាមរណស្ស និរោធោ សច្ឆិកាតព្ពោ’’តិអាទិនា សច្ឆិកាតព្ពភាគា, ‘‘ចក្ខុនិរោធគាមិនីបដិបទា’’តិអាទិនា, ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិនា ច អនេកភេទា ភាវេតព្ពភាគា ច ធម្មា, តេ សព្ពេ វនិ, ភជិ, យថារហំ គោចរភាវនាសេវនានំ វសេន សេវិ. ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា. អថ វា ‘‘យេ ឥមេ សីលាទយោ ធម្មក្ខន្ធា សាវកេហិ សាធារណា គុណកោដ្ឋាសា គុណភាគា, កិន្តិ នុ ខោ តេ វិនេយ្យសន្តានេសុ បតិដ្ឋបេយ្យ’’ន្តិ មហាករុណាយ វនិ អភិបត្ថយិ, សា ចស្ស អភិបត្ថនា យថាធិប្បេតផលាវហា អហោសិ. ឯវម្បិ ភាគេ វនីតិ ភគវា.

‘‘យស្មា ញេយ្យសមាបត្តិ-គុណភាគេ តថាគតោ;

ភជិ បត្ថយិ សត្តានំ, ហិតាយ ភគវា តតោ’’.

កថំ ភគេ វនីតិ ភគវា? សមាសតោ តាវ កតបុញ្ញេហិ បយោគសម្បន្នេហិ យថាវិភវំ ភជីយន្តីតិ ភគា, លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តិយោ. តត្ថ លោកិយេ តាវ តថាគតោ សម្មាសម្ពោធិតោ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូតោ បរមុក្កំសគតេ, វនិ, ភជិ, សេវិ, យត្ថ បតិដ្ឋាយ និរវសេសតោ ពុទ្ធករធម្មេ សមន្នានេន្តោ ពុទ្ធធម្មេ បរិបាចេសិ, ពុទ្ធភូតោ បន តេ និរវជ្ជេសុ ឧបសំហិតេ អនញ្ញសាធារណេ លោកុត្តរេបិ, វនិ, ភជិ, សេវិ, វិត្ថារតោ បន បទេសរជ្ជ-ឥស្សរិយចក្កវត្តិសម្បត្តិ-ទេវរជ្ជសម្បត្តិអាទិវសេន ឈាន-វិមោក្ខ-សមាធិសមាបត្តិ-ញាណទស្សន-មគ្គភាវនា-ផលសច្ឆិ-កិរិយាទិ-ឧត្តរិមនុស្សធម្មវសេន ច អនេកវិហិតេ អនញ្ញសាធារណេ, ភគេ, វនិ, ភជិ, សេវិ. ឯវម្បិ ភគេ វនីតិ ភគវា.

‘‘យា តា សម្បត្តិយោ លោកេ, យា ច លោកុត្តរា បុថុ;

សព្ពា តា ភជិ សម្ពុទ្ធោ, តស្មាបិ ភគវា មតោ’’.

កថំ សត្តវាតិ ភគវា? ភត្តា ទឡ្ហភត្តិកា អស្ស ពហូ អត្ថីតិ ភត្តវា. តថាគតោ ហិ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិ-អបរិមិតនិរុបមប្បភាវ-គុណវិសេសសមង្គិភាវតោ សព្ពសត្តុត្តមោ, សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តុបការិតាយ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិ អនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាទិ អនញ្ញសាធារណវិសេសបដិមណ្ឌិតរូបកាយតាយ យថាភុច្ចគុណាធិគតេន ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនយប្បវត្តេន លោកត្តយព្យាបិនា សុវិបុលេន សុវិសុទ្ធេន ច ថុតិឃោសេន សមន្នាគតត្តា ឧក្កំសបារមិប្បត្តាសុ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិអាទីសុ សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិ-និរតិសយគុណវិសេស-សមង្គីភាវតោ ច រូបប្បមាណោ រូបប្បសន្នោ, ឃោសប្បមាណោ ឃោសប្បសន្នោ, លូខប្បមាណោ លូខប្បសន្នោ, ធម្មប្បមាណោ ធម្មប្បសន្នោតិ ឯវំ ចតុប្បមាណិកេ លោកសន្និវាសេ សព្ពថាបិ បសាទាវហភាវេន សមន្តបាសាទិកត្តា អបរិមាណានំ សត្តានំ សទេវមនុស្សានំ អាទរពហុមានគារវាយតនតាយ បរមបេមសម្ភត្តិដ្ឋានំ. យេ តស្ស ឱវាទេ បតិដ្ឋិតា អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតា ហោន្តិ, កេនចិ អសំហារិយា តេសំ បសាទភត្តិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា. តថា ហិ តេ អត្តនោ ជីវិតបរិច្ចាគេបិ តត្ថ បសាទំ ន បរិច្ចជន្តិ, តស្ស វា អាណំ ទឡ្ហភត្តិភាវតោ.

តេនេវាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ;

កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទោ ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥) ច. –

ឯវំ ភត្តវាតិ ភគវា និរុត្តិនយេន ឯកស្ស ត-ការស្ស លោបំ កត្វា ឥតរស្ស គ-ការំ កត្វា.

‘‘គុណាតិសយយុត្តស្ស, យស្មា លោកហិតេសិនោ;

សម្ភត្តា ពហវោ សត្ថុ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

កថំ ភគេ វមីតិ ភគវា? យស្មា តថាគតោ ពោធិសត្តភូតោបិ អបរិមាណាសុ ជាតីសុ បារមិយោ បរិបូរេន្តោ ភគសង្ខាតំ សិរិំ ឥស្សរិយំ យសញ្ច វមិ ឧគ្គិរិ, ខេឡបិណ្ឌំ វិយ អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ, ចរិមត្តភាវេបិ ហត្ថគតំ ចក្កវត្តិសិរិំ ទេវលោកាធិបច្ចសទិសំ ចតុទីបិស្សរិយំ ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយំ សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសញ្ច តិណាយបិ អមញ្ញមានោ និរបេក្ខោ បហាយ អភិនិក្ខមិត្វា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា ឥមេ សិរីអាទិកេ ភគេ វមីតិ ភគវា. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា, សិនេរុយុគន្ធរឧត្តរកុរុហិមវន្តាទិភាជនលោកវិសេសសន្និស្សយា សោភា កប្បដ្ឋិយភាវតោ, តេបិ ភគវា វមិ តន្និវាសិសត្តាវាសសមតិក្កមតោ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហីតិ. ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវា.

‘‘ចក្កវត្តិសិរិំ យស្មា, យសំ ឥស្សរិយំ សុខំ;

បហាសិ លោកចិត្តញ្ច, សុគតោ ភគវា តតោ’’.

កថំ ភាគេ វមីតិ ភគវា? ភាគា នាម សភាគធម្មកោដ្ឋាសា, តេ ខន្ធាយតនធាតាទិវសេន, តត្ថាបិ រូបវេទនាទិវសេន បថវិយាទិវសេន អតីតាទិវសេន ច អនេកវិធា, តេ ច ភគវា សព្ពំ បបញ្ចំ សព្ពំ យោគំ សព្ពំ គន្ថំ សព្ពំ សំយោជនំ សមុច្ឆិន្ទិត្វា អមតធាតុំ សមធិគច្ឆន្តោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយិ ន បច្ចាវមិ. តថា ហេស ‘‘សព្ពត្ថកមេវ បថវិំ អាបំ តេជំ វាយំ, ចក្ខុំ សោតំ ឃានំ ជិវ្ហំ កាយំ មនំ, រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ, ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ សញ្ញំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ សញ្ញំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ ចេតនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ ចេតនំ, រូបតណ្ហំ…បេ… ធម្មតណ្ហំ, រូបវិតក្កំ…បេ… ធម្មវិតក្កំ, រូបវិចារំ…បេ… ធម្មវិចារ’’ន្តិអាទិនា អនុបទធម្មវិភាគវសេនបិ សព្ពេវ ធម្មកោដ្ឋាសេ អនវសេសតោ វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខបរិច្ចាគេន ឆឌ្ឌយិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ តំ, អានន្ទ, ចត្តំ វន្តំ មុត្តំ បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ, តំ តថាគតោ បុន បច្ចាវមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨៣). ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា. អថ វា ភាគេ វមីតិ សព្ពេបិ កុសលាកុសលេ សាវជ្ជានវជ្ជេ ហីនបណីតេ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ អរិយមគ្គញាណមុខេន វមិ ឧគ្គិរិ, អនបេក្ខោ បរិច្ចជិ បជហិ, បរេសញ្ច តថត្តាយ ធម្មំ ទេសេសិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា, បគេវ អធម្មា (ម. និ. ១.២៤០). កុល្លូបមំ វោ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេស្សាមិ និត្ថរណត្ថាយ, នោ គហណត្ថាយា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៤០). ឯវម្បិ ភាគេ វមីតិ ភគវា.

‘‘ខន្ធាយតនធាតាទិ-ធម្មភាគា-មហេសិនា;

កណ្ហសុក្កា យតោ វន្តា, តតោបិ ភគវា មតោ’’.

តេន វុត្តំ –

‘‘ភាគវា ភតវា ភាគេ, ភគេ ច វនិ ភត្តវា;

ភគេ វមិ តថា ភាគេ, វមីតិ ភគវា ជិនោ’’តិ.

ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតីតិ ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ វចនតោ ធម្មស្ស សត្ថុភាវបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ កត្វា វុត្តំ. វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ បរេហិ អភេជ្ជសរីរត្តា. ន ហិ ភគវតោ រូបកាយេ កេនចិ សក្កា អន្តរាយំ កាតុន្តិ. ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ វក្ខមានស្ស សកលស្ស សុត្តស្ស ‘‘ឯវ’’ន្តិ និទស្សនតោ. សាវកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ បដិសម្ភិទាប្បត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន មយា មហាសាវកេន សុតំ, តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សុតំ ន បរំបរាភតន្តិ ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនតោ. កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ភគវាសទ្ទសន្និធានេ បយុត្តស្ស សមយសទ្ទស្ស ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘កប្បកសាយេ កលិយុគេ, ពុទ្ធុប្បាទោ អហោ មហច្ឆរិយំ;

ហុតាវហមជ្ឈេ ជាតំ, សមុទិតមករន្ទមរវិន្ទ’’ន្តិ.

ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមភាវទីបនតោ គរុគារវាធិវចនភាវតោ.

អវិសេសេនាតិ ន វិសេសេន, វិហារភាវសាមញ្ញេនាតិ អត្ថោ. ឥរិយាបថ…បេ… វិហារេសូតិ ឥរិយាបថវិហារោ, ទិព្ពវិហារោ, ព្រហ្មវិហារោ, អរិយវិហារោតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិហារេសុ. សមង្គីបរិទីបនន្តិ សមង្គីភាវបរិទីបនំ. ឯតន្តិ ‘‘វិហរតី’’តិ ឯតំ បទំ. តថា ហិ តំ ‘‘ឥធេកច្ចោ គិហីហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឥរិយាបថវិហារេ អាគតំ. ‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ១៦០; វិភ. ៦២៤) ឯត្ថ ទិព្ពវិហារេ. ‘‘សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧; ២.៣០៩; ៣.២៣០) ព្រហ្មវិហារេ. ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំ ឯវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ, យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អរិយវិហារេ.

តត្ថ ឥរិយនំ វត្តនំ ឥរិយា, កាយប្បយោគោ. តស្សា បវត្តនុបាយភាវតោ ឋានាទិ ឥរិយាបថោ. ឋានសមង្គី វា ហិ កាយេន កិញ្ចិ ករេយ្យ គមនាទីសុ អញ្ញតរសមង្គី វា. អថ វា ឥរិយតិ បវត្តតិ ឯតេន អត្តភាវោ កាយកិច្ចំ វាតិ ឥរិយា, តស្សា បវត្តិឧបាយភាវតោ ឥរិយា ច សោ បថោ ចាតិ ឥរិយាបថោ, ឋានាទិ ឯវ. សោ ច អត្ថតោ គតិនិវត្តិអាទិអាការេន បវត្តោ ចតុសន្តតិរូបបពន្ធោ ឯវ. វិហរណំ, វិហរតិ ឯតេនាតិ វា វិហារោ, ឥរិយាបថោ ឯវ វិហារោ ឥរិយាបថវិហារោ. ទិវិ ភវោ ទិព្ពោ, តត្ថ ពហុលប្បវត្តិយា ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិទេវលោកេ ភវោតិ អត្ថោ. តត្ថ យោ ទិព្ពានុភាវោ, តទត្ថាយ សំវត្តតីតិ វា ទិព្ពោ, អភិញ្ញាភិនីហារវសេន មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពោ, ទិព្ពោ ច សោ វិហារោ ចាតិ ទិព្ពវិហារោ, ចតស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ. អារុប្បសមាបត្តិយោបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ព្រហ្មូនំ, ព្រហ្មានោ វា វិហារា ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. អរិយានំ, អរិយា វា វិហារា អរិយវិហារា, ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ. សោ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនន្តិអាទិ យទិបិ ភគវា ឯកេនបិ ឥរិយាបថេន ចិរតរំ កាលំ អត្តភាវំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ, តថាបិ ឧបាទិន្នកសរីរស្ស នាម អយំ សភាវោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា វា ភគវា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោ វិនេយ្យានំ ធម្មំ ទេសេន្តោ, នានាសមាបត្តីហិ ច កាលំ វីតិនាមេន្តោ វសតីតិ សត្តានំ អត្តនោ ច វិវិធំ ហិតសុខំ ហរតិ ឧបនេតិ ឧប្បាទេតិ, តស្មា វិវិធំ ហរតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បច្ចត្ថិកេ ជិនាតីតិ ជេតោ. ជេត-សទ្ទោ ហិ សោត-សទ្ទោ វិយ កត្តុសាធនោបិ អត្ថីតិ. រញ្ញោ វា បច្ចត្ថិកានំ ជិតកាលេ ជាតត្តា ជេតោ. រញ្ញោ ហិ អត្តនោ ជយំ តត្ថ អារោបេត្វា ជិតវាតិ ជេតោតិ កុមារោ វុត្តោ. មង្គលកាមតាយ វា ជេតោតិស្ស នាមំ កតំ, តស្មា ‘‘ជេយ្យោ’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ‘‘ជេតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្ស ជេតស្ស រាជកុមារស្ស. វនេតិអាទិតោ បដ្ឋាយេវ តំ តស្ស សន្តកន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពកាមសមិទ្ធិតាយ វិគតមលមច្ឆេរតាយ ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ច និច្ចកាលំ ឧបដ្ឋបិតោ អនាថានំ បិណ្ឌោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អនាថបិណ្ឌិកោ, តស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស. យទិ ជេតវនំ, កថំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោតិ អាហ ‘‘អនាថបិណ្ឌិកេនា’’តិអាទិ. បញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយា អារមន្តិ ឯត្ថ បព្ពជិតាតិ អារាមោ, តស្មិំ អារាមេ. យទិបិ សោ ភូមិភាគោ កោដិសន្ថរេន មហាសេដ្ឋិនា កីតោ, រុក្ខា បន ជេតេន ន វិក្កីតាតិ តំ ‘‘ជេតវន’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ វទន្តិ. ឧភិន្នម្បិ វា តត្ថ បរិច្ចាគវិសេសកិត្តនត្ថំ ឧភយវចនំ, ជេតេនបិ ហិ ភូមិភាគវិក្កយេន លទ្ធធនំ តត្ថ ទ្វារកោដ្ឋកករណវសេន វិនិយុត្តំ. សាវត្ថិជេតវនានំ ភូមិភាគវសេន ភិន្នត្តា វុត្តំ ‘‘ន ហិ សក្កា ឧភយត្ថ ឯកំ សមយំ វិហរិតុ’’ន្តិ.

អបាកដាតិ សក្កោ សុយាមោតិអាទិនា អនភិញ្ញាតា. អភិញ្ញាតានម្បិ អញ្ញតរសទ្ទោ ទិស្សតេវ ឯកសទិសាយត្តត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អភិជានាតិ នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អហុនា ឥទានេវ. សាធារណវចនំ ទិព្ពតំ អន្តោនីតំ កត្វា. ទេវោ ឯវ ទេវតា បុរិសេបិ វត្តនតោ. តេនេវាហ ‘‘ឥមស្មិំ បនត្ថេ’’តិអាទិ. ននុ ច រូបាវចរសត្តានំ បុរិសិន្ទ្រិយំ នត្ថិ, យេន តេ បុរិសាតិ វុច្ចេយ្យុំ? យទិបិ បុរិសិន្ទ្រិយំ នត្ថិ, បុរិសសណ្ឋានស្ស បន បុរិសវេសស្ស ច វសេន បុរិសបុគ្គលាត្វេវ វុច្ចន្តិ បុរិសបកតិភាវតោ.

អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា, វិគតាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ខយេ ទិស្សតី’’តិ. តេនេវ ហិ ‘‘និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ’’តិ ឧបរិ វុត្តំ. អភិក្កន្តតរោតិ អតិវិយ កន្តតរោ. តាទិសោ ច សុន្ទរោ ភទ្ទកោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សុន្ទរេ ទិស្សតី’’តិ. កោតិ ទេវនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីសុ កោ កតមោ? មេតិ មម. បាទានីតិ បាទេ. ឥទ្ធិយាតិ ឥមាយ ឯវរូបាយ ទេវិទ្ធិយា. យសសាតិ ឥមិនា ឯទិសេន បរិវារេន បរិច្ឆទេន ច. ជលន្តិ វិជ្ជោតមានោ. អភិក្កន្តេនាតិ អតិវិយ កន្តេន កមនិយេន អភិរូបេន. វណ្ណេនាតិ ឆវិវណ្ណេន សរីរវណ្ណនិភាយ. សព្ពា ឱភាសយំ ទិសាតិ សព្ពាបិ ទិសា បភាសេន្តោ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកាលោកំ ករោន្តោតិ គាថាយ អត្ថោ. អភិរូបេតិ ឧឡាររូបេ សម្បន្នរូបេ.

កញ្ចនសន្និភត្តចតា សុវណ្ណវណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឆវិយ’’ន្តិ. ឆវិគតា បន វណ្ណធាតុ ឯវ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ’’តិ ឯត្ថ វណ្ណគ្គហណេន គហិតាតិ អបរេ. វណ្ណនំ កិត្តិយា ឧគ្ឃោសនន្តិ វណ្ណោ, ថុតិ. វណ្ណីយតិ អសង្ករតោ វវត្ថបីយតីតិ វណ្ណោ, កុលវគ្គោ. វណ្ណីយតិ ផលំ ឯតេន យថាសភាវតោ វិភាវីយតីតិ វណ្ណោ, ការណំ. វណ្ណនំ ទីឃរស្សាទិវសេន សណ្ឋហនន្តិ វណ្ណោ, សណ្ឋានំ. វណ្ណីយតិ អណុមហន្តាទិវសេន បមីយតីតិ វណ្ណោ, បមាណំ. វណ្ណេតិ វិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ វណ្ណោ, រូបាយតនំ. ឯវំ តេន តេន បវត្តិនិមិត្តេន វណ្ណសទ្ទស្ស តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឥទ្ធិំ មាបេត្វាតិ វត្ថាលង្ការកាយាទីហិ ឱភាសមុញ្ចនាទិវសេន ទិព្ពំ ឥទ្ធានុភាវំ និម្មិនិត្វា. កាមាវចរា អនភិសង្ខតេនបិ អាគន្តុំ សក្កោន្តិ ឱឡារិករូបត្តា. តថា ហិ តេ កពឡីការភក្ខា. រូបាវចរា ន សក្កោន្តិ តតោ សុខុមតររូបត្តា. តេនាហ ‘‘តេសំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អតិសុខុមោ’’តិ មូលបដិសន្ធិរូបំ សន្ធាយ វទតិ. ន តេន ឥរិយាបថកប្បនំ ហោតីតិ ឯតេន ព្រហ្មលោកេបិ ព្រហ្មានោ យេភុយ្យេន និម្មិតរូបេនេវ បវត្តន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥតរញ្ហិ អតិវិយ សុខុមំ រូបំ កេវលំ ចិត្តុប្បាទស្ស និស្សយាធិដ្ឋានភូតំ សណ្ឋានវន្តំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

អនវសេសត្តំ សកលតា. យេភុយ្យតា ពហុលភាវោ. អព្យាមិស្សតា វិជាតិយេន អសង្ករោ. សុខេន ហិ អវោកិណ្ណតា តត្ថ អធិប្បេតា. អនតិរេកតា តំបរមតា វិសេសាភាវោ. កេវលកប្បន្តិ កេវលំ ទឡ្ហំ កត្វាតិ អត្ថោ. សង្ឃភេទាយាតិ សង្ឃេ វិវាទាយ, វិវាទុប្បាទាយាតិ អត្ថោ. កេវលំ វុច្ចតិ និព្ពានំ សព្ពសង្ខតវិវិត្តត្តា, ឯតស្ស តំ អត្ថីតិ កេវលី, សច្ឆិកតនិរោធោ ខីណាសវោ. តេនាហ ‘‘វិសំយោគោ អត្ថោ’’តិ.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ចាតិ អធិប្បាយេន ឱកប្បនិយបទេ លព្ភមានំ កប្បសទ្ទមត្តំ ទស្សេតិ, អញ្ញថា កប្បបទំ អនិទស្សនមេវ សិយា. សមណកប្បេហីតិ វិនយសិទ្ធេហិ សមណវោហារេហិ. និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាលំ. បញ្ញត្តីតិ នាមំ. នាមញ្ហេតំ តស្ស អាយស្មតោ, យទិទំ កប្បោតិ. កប្បិតកេសមស្សូតិ កត្តរិកាយ ឆេទិតកេសមស្សុ. ទ្វង្គុលកប្បោតិ មជ្ឈន្ហិកវេលាយ វីតិក្កន្តាយ ទ្វង្គុលតាវិកប្បោ. លេសោតិ អបទេសោ. អនវសេសំ ផរិតុំ សមត្ថស្សបិ ឱភាសស្ស កេនចិបិ ការណេន ឯកទេសផរណម្បិ សិយា, អយំ បន សព្ពសោវ ផរតីតិ ទស្សេតុំ សមន្តត្ថោ កប្ប-សទ្ទោ គហិតោតិ អាហ ‘‘អនវសេសំ សមន្តតោ’’តិ. ឦសំ អសមត្តំ, កេវលំ វា កេវលកប្បំ. ភគវតោ អាភាយ អនោភាសិតមេវ ហិ បទេសំ ទេវតា អត្តនោ បភាយ ឱភាសេន្តិ. ន ហិ ភគវតោ បភា កាយចិ បភាយ អភិភុយ្យតិ, សូរិយាទីនម្បិ បភំ សា អភិភុយ្យ តិដ្ឋតីតិ.

យេន វា ការណេនាតិ ហេតុម្ហិ ឥទំ ករណវចនំ. ហេតុអត្ថោ ហិ កិរិយាយ ការណំ, ន ករណំ វិយ កិរិយត្ថោ, តស្មា នានប្បការ-គុណវិសេសាធិគមនត្ថា ឥធ ឧបសង្កមនកិរិយាតិ ‘‘អន្នេន វសតិ, វិជ្ជាយ វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថមេវ តំ ករណវចនំ យុត្តំ ន ករណត្ថំ តស្ស អយុជ្ជមានត្តាតិ វុត្តំ ‘‘យេន វា ការណេនា’’តិអាទិ. ភគវតោ សតតប្បវត្តនិរតិសយ-សាទុវិបុលមតរស-សទ្ធម្មផលតាយ សាទុផលនិច្ចផលិតមហារុក្ខេន ភគវា ឧបមិតោ. សាទុផលូបភោគាធិប្បាយគ្គហណេនេវ ហិ មហាការុណិកស្ស សាទុផលតា គហិតាតិ. ឧបសង្កមីតិ ឧបសង្កន្តា. សម្បត្តកាមតាយ ហិ កិញ្ចិ ឋានំ គច្ឆន្តោ តំតំបទេសាតិក្កមនេន ឧបសង្កមិ, ឧបសង្កន្តោតិ វត្តព្ពតំ លភតិ. តេនាហ ‘‘គតាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, ឧបគតាតិ អត្ថោ. ឧបសង្កមិត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយានិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបន’’ន្តិ. តតោតិ យំ ឋានំ បត្តា ‘‘ឧបសង្កមី’’តិ វុត្តា, តតោ ឧបគតដ្ឋានតោ.

គតិនិវត្តិអត្ថតោ សាមញ្ញតោ អាសនម្បិ ឋានគ្គហណេន គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ តិដ្ឋន្តី’’តិ. និសិន្នាបិ ហិ គមនតោ និវត្តា នាម ហោន្តិ ឋត្វា និសីទិតព្ពត្តា, យថាវុត្តដ្ឋានាទយោបិ អាសនេនេវ សង្គហិតាតិ. អតិទូរអច្ចាសន្នបដិក្ខេបេន នាតិទូរនច្ចាសន្នំ នាម គហិតំ. តំ បន អវកំសតោ ឧភិន្នំ បសារិតហត្ថសង្ឃដ្ដនេន ទដ្ឋព្ពំ. គីវំ បសារេត្វាតិ គីវំ បរិវត្តនវសេន បសារេត្វា.

កាមំ ‘‘កថ’’ន្តិ អយមាការបុច្ឆា, តរណាការោ ឥធ បុច្ឆិតោ. សោ បន តរណាការោ អត្ថតោ ការណមេវាតិ អាហ ‘‘កថំ នូតិ ការណបុច្ឆា’’តិ? បាកដោ អភិសម្ពោធិយំ មហាបថវីកម្បនាទិអនេកច្ឆរិយបាតុភាវាទិនា.

មរិសនដ្ឋេន បាបានំ រោគាទិអនត្ថានំ អភិភវនដ្ឋេន មារិសោ, ទុក្ខរហិតោ. តេនាហ ‘‘និទ្ទុក្ខាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. និរយបក្ខេ បិយាលបនវចនវសេន ឧបចារវចនញ្ចេតំ យថា ‘‘ទេវានំ បិយា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិអាទិ. សង្កុនា សង្កូតិ មត្ថកតោ សមកោដ្ដិតេន យាវ ហទយបទេសា និព្ពិជ្ឈិត្វា ឱតិណ្ណេន សង្កុនា បាទតលតោ សមកោដ្ដិតោ សង្កុ និព្ពិជ្ឈិត្វា អារោហន្តោ ហទយេ ហទយស្ស បទេសេ សមាគច្ឆេយ្យ, អថ នេសំ សង្កូនំ សមាគមសមកាលេ នំ យថាតិក្កន្តសង្កុករណកាលំ ជានេយ្យាសិ. កិញ្ចិ និមិត្តំ ឧបាទាយ កិស្មិញ្ចិ អត្ថេ បវត្តស្ស សទ្ទស្ស តន្និមិត្តរហិតេ បវត្តិ រុឡ្ហី នាម គមនកិរិយារហិតេ សាសនាទិមតិ បដិបិណ្ឌេ យថា គោសទ្ទស្ស.

ឱឃមតរីតិ យេសំ ឱឃានំ តរណំ បុច្ឆិតំ, តេ គណនបរិច្ឆេទតោ សរូបតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ចត្តារោ ឯវ ឱឃា វុត្តា, តេ ច កាមាទយោ ឯវាតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ, យស្មា ធម្មានំ សភាវកិច្ចវិសេសញ្ញុនា ភគវតា សព្ពំ ញេយ្យំ យាថាវតោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ឯត្តកាវ ឱឃា ទេសិតា, ឥមេ ឯវ ច ទេសិតាតិ. វដ្ដស្មិំ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា, ឱហនន្តិ ហេដ្ឋា កត្វា ហនន្តិ គាមេន្តិ, តថាភូតា សត្តេ អធោ គាមេន្តិ នាម. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘សព្ពោបិ ចេសា’’តិអាទិនា បរតោ អដ្ឋកថាយមេវ អាគមិស្សតិ. កាមនដ្ឋេន កាមោ, កាមោ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន ឱឃោ ចាតិ, កាមេសុ ឱឃោតិ វា កាមោឃោ. ភវោឃោ នាម ភវរាគោតិ ទស្សេតុំ ‘‘រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឈាននិកន្តិ ចា’’តិ វុត្តំ. សុមង្គលវិលាសិនីអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣១២) បន ‘‘សស្សតទិដ្ឋិសហគតរាគោ ចា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បឋមោ ឧបបត្តិភវេសុ រាគោ, ទុតិយោ កម្មភវេ. ភវទិដ្ឋិវិនិមុត្តស្ស ទិដ្ឋិគតស្ស អភាវតោ. ‘‘ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋោឃោ’’តិ វុត្តំ, ចតុសច្ចន្តោគធត្តា សព្ពស្ស ញេយ្យស្ស ‘‘ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជោឃោ’’តិ អាហ.

ឥទានិ តេសំ ឱឃសង្ខាតានំ បាបធម្មានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ, បវត្តិដ្ឋានំ បន កាមគុណាទយោ ទស្សិតា ឯវ. ‘‘បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឆន្ទរាគោ កាមោឃោ’’តិ ឯត្ថ ភវោឃំ ឋបេត្វា សព្ពោ លោភោ កាមោឃោតិ យុត្តំ សិយា. សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ភវទិដ្ឋិសម្បយុត្តត្តា ភវោឃោតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ, ភវោឃោ បន ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ បាឡិយំ វុត្តោ. តេនេវាហ – ‘‘ភវោឃោ ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា ទិដ្ឋិសហគតលោភោបិ កាមោឃោតិ យុត្តំ សិយា. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកទុក្ខានញ្ហិ ការណភូតា កាមាសវាទយោបិ ទ្វិធា វុត្តា, អាសវា ឯវ ច ឱឃា. កាមាសវនិទ្ទេសេ ច កាមេសូតិ កាមរាគទិដ្ឋិរាគាទីនំ អារម្មណភូតេសុ តេភូមកេសុ វត្ថុកាមេសូតិ អត្ថោ សម្ភវតិ. តត្ថ ហិ ឧប្បជ្ជមានា សាយំ តណ្ហា សព្ពាបិ ន កាមច្ឆន្ទាទិនាមំ ន លភតីតិ.

យទិ បន បញ្ចកាមគុណិកោ ច រាគោ កាមោឃោតិ វុត្តោតិ កត្វា ព្រហ្មានំ វិមានាទីសុ រាគស្ស ទិដ្ឋិរាគស្ស ច កាមោឃភាវោ បដិសេធិតព្ពោ សិយា, ឯវំ សតិ កាមោឃភវោឃវិនិមុត្តេន នាម លោភេន ភវិតព្ពំ. សោ យទា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេសុ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន សម្បយុត្តោ អវិជ្ជោឃោ ឱឃវិប្បយុត្តោតិ ទោមនស្សវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តស្ស វិយ តស្សបិ ឱឃវិប្បយុត្តតា វត្តព្ពា សិយា ‘‘ចតូសុបិ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បន្នោ មោហោ សិយា ឱឃសម្បយុត្តោ សិយា ឱឃវិប្បយុត្តោ’’តិ. ‘‘កាមោឃោ អដ្ឋសុ លោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, ‘‘កាមោឃំ បដិច្ច ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោ’’តិ ច វចនតោ ទិដ្ឋិសហគតោ កាមោឃោ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុំ. តថា ហេត្ថ ‘‘រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឈាននិកន្តិ ច ភវោឃោ នាមាតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ សស្សតទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ’’តិ.

អធោគមនដ្ឋេនាតិ ហេដ្ឋាបវត្តនដ្ឋេន. ហេដ្ឋាបវត្តនញ្ចេត្ថ ន កេវលំ អបាយគមនិយភាវេន, អថ ខោ សំសារតរកាវរោធនេនបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបរិភវញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាមំ និព្ពានំ អរូបិភាវា អទេសំ, ន តស្ស ឋានវសេន ឧបរិគហណំ, សព្ពសង្ខតវិនិស្សដត្តា បន សព្ពស្សបិ ភវស្ស ឧបរីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឧបរិភវំ និព្ពាន’’ន្តិ. ‘‘មហាឧទកោឃោ’’តិអាទីសុ រាសដ្ឋោ ឱឃ-សទ្ទោតិ ‘‘មហា ហេសោ កិលេសរាសី’’តិ វុត្តំ សេសេសុបីតិ ភវោឃាទីសុបិ.

អប្បតិដ្ឋហន្តោតិ កិលេសាទីនំ វសេន អសន្តិដ្ឋន្តោ, អសំសីទន្តោតិ អត្ថោ. អនាយូហន្តោតិ អភិសង្ខារាទិវសេន ន អាយូហន្តោ មជ្ឈិមំ បដិបទំ វិលង្ឃិត្វា និព្ពុយ្ហន្តោ. តេនាហ – ‘‘អវាយមន្តោ’’តិ, មិច្ឆាវាយាមវសេន អវាយមន្តោតិ អធិប្បាយោ. គូឡ្ហន្តិ សំវុតំ. បដិច្ឆន្នន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អត្ថវសេន វា សំវុត្តំ គូឡ្ហំ, សទ្ទវសេនបិ អបាកដំ បដិច្ឆន្នំ អន្តរទីបាទិកេ ឋាតព្ពដ្ឋានេ. អាយូហន្តាតិ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមន្តា. ឯតំ អត្ថជាតំ, ឯតំ វា វិស្សជ្ជនំ.

ឥទានិ យេនាធិប្បាយេន ភគវតា តថាគូឡ្ហំ កត្វា បញ្ហោ កថិតោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. និគ្គហមុខេនាតិ វេនេយ្យានំ វិនយឧបាយភូតនិគ្គហវសេន. តេនាហ យេ បណ្ឌិតមានិនោ’’តិអាទិ. បវយ្ហ បវយ្ហាតិ ឱផុណិត្វា ឱផុណិត្វា.

សោតិ ទេវបុត្តោ និហតមានោ អហោសិ យថាវិស្សជ្ជិតស្ស អត្ថស្ស អជានន្តោ. យថាតិ អនិយមវចនំ និយមនិទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, តំសម្ពន្ធញ្ច កថន្តិ បុច្ឆាវចនន្តិ តទុភយស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហំ ជានាមិ, ឯវំ មេ កថេហី’’តិ អាហ.

យទាស្វាហន្តិ យទា សុ អហំ, សុ-ការោ និបាតមត្តំ ‘‘យទិទំ កថំ សូ’’តិអាទីសុ វិយ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘តទាស្សុ សំសីទាមី’’តិអាទីសុ តីសុបិ បទេសុ. អតរន្តោតិ ឱឃានំ អតិក្កមនត្ថំ តរណប្បយោគំ អករោន្តោ. តត្ថេវាតិ ឱឃនិយឱឃេសុ ឯវ. ឱសីទាមីតិ និមុជ្ជាមិ ឱឃេហិ អជ្ឈោត្ថដោ ហោមិ. និព្ពុយ្ហាមីតិ ឱឃេហិ និព្ពូឡ្ហោ ហោមិ. ឋាតុំ អសក្កោន្តោ អសំសីទន្តោ. អតិវត្តាមីតិ អនុបយោគំ អតិក្កមាមិ, អបនិធានវសេន សម្មាបដិបត្តិំ វិរាធេមីតិ អត្ថោ. ឋានេ ច វាយាមេ ចាតិ វក្ខមានវិភាគេ បតិដ្ឋហនេ វាយាមេ ច ទោសំ ទិស្វាតិ បតិដ្ឋានាយូហនេសុ សំសីទននិព្ពុយ្ហនសង្ខាតំ តរណស្ស វិពន្ធនភូតំ អាទីនវំ ទិស្វាន. ឥទំ ភគវតា ពោធិមូលេ អត្តនា បវត្តិត-បុព្ពភាគ-មនសិការវសេន វុត្តំ. អតិដ្ឋន្តោ អវាយមន្តោតិ បតិដ្ឋានាយូហនករណកិលេសាទីនំ បរិវជ្ជនេន អសំសីទន្តោ អនិព្ពុយ្ហន្តោ. ទេវតាយបិ បដិវិទ្ធោ តទត្ថោ ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ វិមុត្តិបរិបាចនីយធម្មានំ បរិបក្កត្តា. ន បន បាកដោ វិបញ្ចិតញ្ញូអាទីនំ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំ បន យថា តស្សា ទេវតាយ, តថា បាកដោ ឯវាតិ. សត្ត ទុកា ឥទានិ វុច្ចមានរូបា ទស្សិតា បោរាណដ្ឋកថាយំ. កិលេសវសេន សន្តិដ្ឋន្តោតិ លោភាទីហិ អភិភូតតាយ សំសារេ បតិដ្ឋហន្តោ សម្មា អប្បដិបជ្ជនេន តត្ថេវ សំសីទតិ នាម. អភិសង្ខារវសេនាតិ តត្ថេវាភិសង្ខារចេតនាយ ចេតេន្តោ សម្មាបដិបត្តិយោគ្យស្ស ខណស្ស អតិវត្តនេន និព្ពុយ្ហតិ នាម. ឥមិនា នយេន សេសទុកេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច វដ្ដមូលកា កិលេសាតិ តេសំ វសេន សំសារេ អវដ្ឋានំ តំតំកម្មុនា តត្ថ តត្ថ ភវេ អភិនិព្ពត្តិ, កិលេសា បន តេសំ បច្ចយមត្តំ. តត្ថ តត្ថ ភវេ អបរាបរំ និព្ពត្តេន្តោ សំសារេ និព្ពុយ្ហតិ នាមាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន បឋមទុកោ វុត្តោ. ឥមេ សត្តា សំសារេ បរិព្ភមន្តា ទុវិធា តណ្ហាចរិតា ទិដ្ឋិចរិតា ចាតិ តេសំ សំសារនាយិកភូតានំ ធម្មានំ វសេន សន្តិដ្ឋនំ, តទញ្ញេសំ បវត្តិបច្ចយានំ វសេន អាយូហនន្តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនវសេន ទុតិយទុកោ វុត្តោ. សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទទស្សនសភាវាយ តណ្ហាយ វសេន វិសេសតោ បតិដ្ឋានំ, អមុត្តិមគ្គេ មុត្តិមគ្គបរាមាសតោ តថា អាយូហនម្បិ ទិដ្ឋិយា វសេន ហោតីតិ ទស្សេតុំ តតិយទុកោ វុត្តោ. ចតុត្ថទុកេ បន អធិប្បាយោ អដ្ឋកថាយ ឯវ វិភាវិតោ. យស្មា ‘‘សស្សតោ អត្តា’’តិ អភិនិវិសន្តោ អរូបរាគំ, អសញ្ញូបគំ វា អវិមោក្ខំយេវ វិមោក្ខោតិ គហេត្វា សំសារេ ឯវ ឱលីយតិ. តេនាហ ‘‘ឱលីយនាភិនិវេសា ហិ ភវទិដ្ឋី’’តិ. យស្មា បន កាមភវាទីសុ យំ វា តំ វា ភវំ បត្វា អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតិ, ន ហោតិ បរំ មរណាតិ អភិនិវិសន្តោ ភវវិប្បមោក្ខាវហាយ សម្មាបដិបត្តិយា អប្បដិបជ្ជនេន តំ អតិវត្តតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អតិធាវនាភិនិវេសា វិភវទិដ្ឋី’’តិ.

លីនវសេន សន្តិដ្ឋន្តោតិ កោសជ្ជាទិវសេន សំកោចាបជ្ជនេន សម្មា អប្បដិបជ្ជន្តោ. ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហន្តោតិ សម្មាសមាធិនោ អភាវេន វិក្ខេបវសេន បញ្ចមោ ទុកោ វុត្តោ. យថា កាមសុខំ បវិដ្ឋស្ស សមាធានំ នត្ថិ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា, ឯវំ អត្តបរិតាបនមនុយុត្តស្ស កាយស្ស ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា. ឥតិ ចិត្តកាយបរិក្កិលេសករា ទ្វេ អន្តា តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយតាយ សំសីទននិព្ពុយ្ហននិមិត្តា វុត្តា ឆដ្ឋទុកេ. បុព្ពេ សប្បទេសតោវ សំកិលេសធម្មា ‘‘សំសីទននិមិត្ត’’ន្តិ ទស្សិតាតិ ឥទានិ និប្បទេសតោ ទស្សនវសេន, បុព្ពេ ច សាធារណតោ អភិសង្ខារធម្មា ‘‘និព្ពុយ្ហននិមិត្ត’’ន្តិ ទស្សិតាតិ ឥទានិ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារេ ឯវ ‘‘អាយូហននិមិត្ត’’ន្តិ ទស្សនវសេន សត្តមទុកោ វុត្តោ. ឯវញ្ហិ ទុគ្គតិសុគតូបបត្តិវសេន សំសីទននិព្ពុយ្ហនានិ វិភជ្ជ ទស្សិតានិ ហោន្តីតិ. តេនេវាហ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. អធោភាគំ ទុគ្គតិំ គមេន្តីតិ អធោភាគង្គមនីយា អនុនាសិកលោបំ អកត្វា. តថា ឧបរិភាគំ គមេន្តីតិ ឧបរិភាគង្គមនីយា.

ឯត្ថ ច ឱឃតរណំ បុច្ឆិតេន ភគវតា ‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហ’’ន្តិ តស្ស បហានង្គមេវ ទស្សិតំ, ន សម្បយោគង្គន្តិ? ន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, យាវតា យេន បតិដ្ឋានំ ហោតិ, យេន ច អាយូហនំ, តទុភយបដិក្ខេបមុខេន តប្បដិបក្ខធម្មទស្សនមេតន្តិ. ន ហេស អ-ការោ កេវលំ បដិសេធេ, អថ ខោ បដិបក្ខេ ‘‘អកុសលា ធម្មា, អហិតោ, អធម្មោ’’តិអាទីសុ វិយ, តស្មា អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ បតិដ្ឋានាយូហនានំ បដិបក្ខវសេន បវត្តមានោ តថាបវត្តិហេតូវាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ខោតិ ច អវធារណត្ថេ និបាតោ ‘‘អស្សោសិ ខោ’’តិអាទីសុ (បារា. ១) វិយ. តេន អប្បតិដ្ឋានស្ស ឯកំសិកតំ ទស្សេតិ. សោយំ ខោ-សទ្ទោ ‘‘អនាយូហ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា វត្តព្ពោ. អនាយូហនម្បិ ហិ ឯកំសិកមេវាតិ តស្ស បដិបក្ខោ សហ វិបស្សនាយ អរិយមគ្គោ. តេន ហិ ឱឃតរណំ ហោតិ, ន អញ្ញថា. ឯវមយំ យថានុសន្ធិទេសនា កតា, ទេវតា ច សហវិបស្សនំ មគ្គំ បដិវិជ្ឈីតិ បឋមផលេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមំ បញ្ហវិស្សជ្ជន’’ន្តិអាទិ.

‘‘ចិរស្សា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ បទន្តរមេតន្តិ អាហ ‘‘ចិរស្ស កាលស្សា’’តិ យថា ‘‘មមំ វា, ភិក្ខវេ’’តិ (ទី. និ. ១.៥-៦) ឯត្ថ ‘‘មមា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ បទន្តរំ មមន្តិ. ន ទិដ្ឋបុព្ពាតិ អទស្សាវី. អទស្សាវិតា ច ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចស្ស អសិទ្ធតាយ វេទិតព្ពា. អញ្ញថា កា នាម សា ទេវតា, យា ភគវន្តំ ន ទិដ្ឋវតី? តេនាហ ‘‘កិំ បនិមាយា’’តិអាទិ. ទស្សនំ ឧបាទាយ ឯវំ វត្តុំ វត្តតីតិ យទា កទាចិ កញ្ចិ បិយជាតិកំ ទិស្វា តំ ទស្សនំ ឧបាទាយ ‘‘ចិរេន វត មយំ អាយស្មន្តំ បស្សាមា’’តិ អទិដ្ឋបុព្ពំ ទិដ្ឋបុព្ពំ វា ឯវំ វត្តុំ យុជ្ជតិ, អយំ លោកេ និរុឡ្ហេ សមុទាចារោតិ ទស្សេតិ. ព្រហ្មំ វា វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ, តស្ស អណនតោ ជាននតោ បដិវិជ្ឈនតោ ព្រាហ្មណោ. កិលេសនិព្ពានេនាតិ កិលេសានំ អច្ចន្តសមុច្ឆេទសង្ខាតេន និព្ពានេន និព្ពុតំ សម្មទេវ វូបសន្ត-សព្ពកិលេសទរថ-បរិឡាហំ. អាសត្តវិសត្តាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន វិសតាទិអាការេ សង្គណ្ហាតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘វិសតាតិ វិសត្តិកា, វិសដាតិ វិសត្តិកា, វិសាលាតិ វិសត្តិកា, វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា, វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា, វិសំ ហរតីតិ វិសត្តិកា, វិសមូលាតិ វិសត្តិកា, វិសផលាតិ វិសត្តិកា, វិសបរិភោគោតិ វិសត្តិកា, វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ កុលេ គណេ វិសតា វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា’’តិ (មហានិ. ៣).

តត្ថ វិសតាតិ វិត្ថតា រូបាទីសុ តេភូមកធម្មេសុ អភិព្យាបនវសេន វិសដាតិ បុរិមវចនមេវ ត-ការស្ស ដ-ការំ កត្វា វុត្តំ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសក្កតីតិ បរិសក្កតិ, សហតិ វា. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បាទេន តាឡិយមានោបិ សហតីតិ. ឱសក្កនំ វិប្ផន្ទនំ វា ‘‘វិសក្កន’’ន្តិបិ វទន្តិ. អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ. គណ្ហាតីតិ វិសំវាទិកា ហោតិ. វិសំ ហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ បស្សន្តី វិវិធេហិ អាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សំខិបតិ, វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ, វហតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខនិព្ពត្តកកម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា. វិសំ វា ទុក្ខាភិភូតា វេទនា មូលំ ឯតិស្សាតិ វិសមូលា. ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. តណ្ហាយ រូបាទិកស្ស ទុក្ខស្សេវ បរិភោគោ ហោតិ, ន អមតស្សាតិ វិសបរិភោគោតិ វុត្តា, សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យោ បនេត្ថ បធានោ អត្ថោ, តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘វិសាលា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ឯវមេត្ថ វិសត្តិកាបទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តិណ្ណំ បឋមទុតិយមគ្គេហិ. និត្តិណ្ណំ តតិយមគ្គេន. ឧត្តិណ្ណំ ចតុត្ថមគ្គេន.

សមនុញ្ញោតិ សម្មទេវ កតានុញ្ញោ. តេនាហ ‘‘ឯកជ្ឈាសយោ អហោសី’’តិ. អន្តរធាយីតិ អទស្សនំ អគមាសិ. យថា បន អន្តរធាយិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អភិសង្ខតកាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មាលេហីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ‘‘មាលាហី’’តិ កេចិ បឋន្តិ, ‘‘មល្យេហី’’តិ វត្តព្ពេ យ-ការលោបំ កត្វា និទ្ទេសោ. អយំ តាវ អដ្ឋកថាយ លីនត្ថវណ្ណនា.

នេត្តិនយវណ្ណនា

ឥទានិ បករណនយេន បាឡិយា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម. សា បន អត្ថវណ្ណនា យស្មា ទេសនាយ សមុដ្ឋានប្បយោជនភាជនេសុ បិណ្ឌត្ថេសុ ច និទ្ធារិតេសុ សុករា ហោតិ សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា សុត្តទេសនាយ សមុដ្ឋានាទីនិ បឋមំ និទ្ធារយិស្សាម. តត្ថ សមុដ្ឋានំ តាវ ទេសនានិទានំ, តំ សាធារណំ អសាធារណន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណម្បិ អព្ភន្តរពាហិរភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ អព្ភន្តរសមុដ្ឋានំ នាម លោកនាថស្ស មហាករុណា. តាយ ហិ សមុស្សាហិតស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ធម្មទេសនាយ ចិត្តំ ឧទបាទិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សត្តេសុ ច ការុញ្ញតំ បដិច្ច ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៨៣; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៩). ឯត្ថ ច ហេតុអវត្ថាយបិ មហាករុណាយ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យាវទេវ សំសារមហោឃតោ សទ្ធម្មទេសនាហត្ថទានេហិ សត្តសន្តារណត្ថំ តទុប្បត្តិតោ. យថា ច មហាករុណា, ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទសពលញាណាទីនិ ច ទេសនាយ អព្ភន្តរសមុដ្ឋានភាវេន វត្តព្ពានិ. សព្ពញ្ហិ ញេយ្យធម្មំ តេសំ ទេសេតព្ពប្បការំ សត្តានញ្ច អាសយានុសយាទិំ យាថាវតោ ជានន្តោ ភគវា ឋានាដ្ឋានាទីសុ កោសល្លេន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិចិត្តនយទេសនំ បវត្តេសីតិ. ពាហិរំ បន សាធារណំ សមុដ្ឋានំ ទសសហស្សមហាព្រហ្មបរិវារ-សហម្បតិមហាព្រហ្មុនោ អជ្ឈេសនំ. តទជ្ឈេសនុត្តរកាលញ្ហិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណាជនិតំ អប្បោស្សុក្កតំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ធម្មស្សាមី ធម្មទេសនាយ ឧស្សាហជាតោ អហោសិ. អសាធារណម្បិ អព្ភន្តរពាហិរភេទតោ ទុវិធមេវ. តត្ថ អព្ភន្តរំ យាយ មហាករុណាយ យេន ច ទេសនាញាណេន ឥទំ សុត្តំ បវត្តិតំ, តទុភយំ វេទិតព្ពំ ពាហិរំ បន តស្សា ទេវតាយ បុច្ឆា, បុច្ឆាវសិកោ ហេស សុត្តនិក្ខេបោ. តយិទំ បាឡិយំ អាគតមេវ.

បយោជនម្បិ សាធារណាសាធារណតោ ទុវិធំ. តត្ថ សាធារណំ អនុក្កមេន យាវ អនុបាទាបរិនិព្ពានំ វិមុត្តិរសត្តា ភគវតោ ទេសនាយ. តេនេវាហ ‘‘ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា’’តិអាទិ (បរិ. ៣៦៦). អសាធារណំ បន តស្សា ទេវតាយ ទស្សនមគ្គសមធិគមោ, ឧភយម្បេតំ ពាហិរមេវ. សចេ បន វេនេយ្យសន្តានគតម្បិ ទេសនាពលសិទ្ធិសង្ខាតំ បយោជនំ អធិប្បាយសមិជ្ឈនភាវតោ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិយា មហាការុណិកស្ស ភគវតោបិ បយោជនមេវាតិ គណ្ហេយ្យ, ឥមិនា បរិយាយេនស្ស អព្ភន្តរតាបិ សិយា.

អបិច តស្សា ទេវតាយ ឱឃតរណាការស្ស យាថាវតោ អនវពោធោ ឥមិស្សា ទេសនាយ សមុដ្ឋានំ, តទវពោធោ បយោជនំ. សោ ហិ ឥមាយ ទេសនាយ ភគវន្តំ បយោជេតិ តន្និប្ផាទនបរាយំ ទេសនាតិ កត្វា. យញ្ហិ ទេសនាយ សាធេតព្ពំ ផលំ, តំ អាកង្ខិតព្ពត្តា ទេសកំ ទេសនាយ បយោជេតីតិ បយោជនន្តិ វុច្ចតិ. តថា ទេវតាយ តទញ្ញេសញ្ច វិនេយ្យានំ បតិដ្ឋានាយូហនវិស្សជ្ជនញ្ចេត្ថ បយោជនំ. តថា សំសារចក្កនិវត្តិ-សទ្ធម្មចក្កប្បវត្តិសស្សតាទិមិច្ឆាចារ-និរាករណំ សម្មាវាទបុរេក្ខារោ អកុសលមូលសមូហននំ កុសលមូលសមារោបនំ អបាយទ្វារបិទហនំ សគ្គមោក្ខទ្វារវិវរណំ បរិយុដ្ឋានវូបសមនំ អនុសយសមុគ្ឃាតនំ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ បុរិមបដិញ្ញាអវិសំវាទនំ តប្បដិបក្ខមារមនោរថវិសំវាទនំ តិត្ថិយសមយនិម្មថនំ ពុទ្ធធម្មបតិដ្ឋាបនន្តិ ឯវមាទីនិបិ បយោជនានិ ឥធ វេទិតព្ពានិ.

យថា ទេវតា ឱឃតរណេ សំសយបក្ខន្ទា, តាទិសា អញ្ញេ ច សង្ខាតធម្មានំ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ច បដិបត្តិំ អជានន្តា អសទ្ធម្មស្សវន-ធារណ-បរិចយ-មនសិការវិបល្លត្ថពុទ្ធិកា សទ្ធម្មស្សវន-ធារណ-បរិចយវិមុខា ច ភវវិមោក្ខេសិនោ វិនេយ្យា ឥមិស្សា ទេសនាយ ភាជនំ.

បិណ្ឌត្ថា បន ‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហ’’ន្តិ បទទ្វយេ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានានុយោគវសេន យោនិសោមនសិការពហុលីការោ កុសលមូលសមាយោគោ ឱលីយនាតិធាវនាវិស្សជ្ជនំ ឧបាយវិនិពន្ធវិធមនំ មិច្ឆាភិនិវេសទូរីភាវោ តណ្ហាវិជ្ជាវិសោធនំ វដ្ដត្តយវិច្ឆេទនុបាយោ អាសវោឃ-យោគ-គន្ថាគតិ-តណ្ហុប្បាទុបាទានវិយោគោ ចេតោខិលវិវេចនំ អភិនន្ទននិវារណំ សំសគ្គាតិក្កមោ វិវាទមូលបរិច្ចាគោ អកុសលកម្មបថវិទ្ធំសនំ មិច្ឆត្តាតិវត្តនំ អនុសយមូលច្ឆេទោ. សព្ពកិលេស-ទរថបរិឡាហ-សារម្ភបដិប្បស្សម្ភនំ ទស្សនសវននិទ្ទេសោ វិជ្ជូបមវជិរូបមធម្មាបទេសោ អបចយគាមិធម្មវិភាវនា បហានត្តយទីបនា សិក្ខត្តយានុយោគោ សមថវិបស្សនានុដ្ឋានំ ភាវនាសច្ឆិកិរិយាសិទ្ធិ សីលក្ខន្ធាទិបារិសុទ្ធីតិ ឯវមាទយោ វេទិតព្ពា.

តត្ថ យេសំ កិលេសាទីនំ វសេន បតិដ្ឋាតិ សំសីទតិ, យេសញ្ច អភិសង្ខារាទីនំ វសេន អាយូហតិ និព្ពុយ្ហតិ, ឧភយមេតំ សមុទយសច្ចំ, តប្បភាវិតា តទុភយនិស្សិតា ច ខន្ធា ទុក្ខសច្ចំ, តទុភយមត្ថោ, ‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហ’’ន្តិ អធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស បដិច្ឆន្នំ កត្វា ទេសនា ឧបាយោ មាននិគ្គណ្ហនវសេន តស្សា ទេវតាយ សច្ចាភិសមយការណភាវតោ បតិដ្ឋានាយូហនបដិក្ខេបោបទេសេន ចតុរោឃនិរត្ថរណត្ថិកេហិ អន្តទ្វយរហិតា មជ្ឈិមា បដិបត្តិ បដិបជ្ជិតព្ពាតិ អយមេត្ថ ភគវតោ អាណត្តីតិ អយំ ទេសនាហារោ.

បរសំសយបក្ខន្ទនតាយ ញាតុកាមតាយ ច កថំ នូតិ បុច្ឆាវសេន វុត្តំ? អភិមុខភាវតោ ឯកបុគ្គលភាវតោ ច ‘‘ត្វ’’ន្តិ វុត្តំ. បរមុក្កំសគតស្ស គរុភាវស្ស អនញ្ញយោគ្យស្ស សទ្ធម្មធុរស្ស បរិទីបនតោ សាធូតិ មរិសសីលាទិគុណតាយ ‘‘មារិសា’’តិ វុត្តំ. អវហននតោ រាសិភាវតោ ច ‘‘ឱឃ’’ន្តិ វុត្តំ. ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស អត្ថស្ស កតត្តា បរិយោសាបិតត្តា ‘‘ឥតី’’តិ វុត្តំ. សំសីទនលក្ខណស្ស បតិដ្ឋានស្ស អកាតព្ពតោ សព្ពសោ ច អកតត្តា. ‘‘អប្បតិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. តយិទំ អករណំ ឯកំសិកន្តិ ខោតិ អវធារណវសេន វុត្តំ. តស្ស ច អប្បតិដ្ឋានស្ស សសន្តតិគតត្តា ‘‘ត្វ’’ន្តិ ច បុច្ឆិតត្តា ‘‘អហ’’ន្តិ វុត្តំ. ទេវតាយ សម្ពោធនតោ បិយាលបនតោ ច, ‘‘អាវុសោ’’តិ វុត្តំ. និព្ពុយ្ហនលក្ខណស្ស អាយូហនស្ស អកាតព្ពតោ សព្ពសោ ច អកតត្តា អនាយូហន្តិ វុត្តំ. តិណ្ណាការស្ស ឱឃានំ អនិច្ឆិតភាវតោ ឯវ តត្ថ សំសយស្ស អនបគតត្តា ឱឃតរណស្ស ច អវិសេសត្តា ‘‘យថា កថំ បនា’’តិ វុត្តំ. តថា សំសីទនលក្ខណំ បតិដ្ឋានំ សំសារេ ច សណ្ឋានន្តិ អនត្ថន្តរត្តា អភិន្នកាលិកំ. តថា និព្ពុយ្ហនលក្ខណំ អាយូហនំ សម្មាបដិបត្តិយា អតិវត្តនន្តិ អនត្ថន្តរត្តា អភិន្នកាលិកន្តិ វុត្តំ ‘‘យទា ស្វាហំ…បេ… តទាស្សុ និព្ពុយ្ហាមី’’តិ. តទុភយស្ស បដិបក្ខភាវតោ បដិពាហនតោ ច ឱឃាតិណ្ណាតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ ខ្វាហំ…បេ… ឱឃមតរិ’’ន្តិ.

ឯកពុទ្ធន្តរន្តរិកត្តា សុទូរកាលិកតាយ ‘‘ចិរស្ស’’ន្តិ វុត្តំ. អន្តរា អទិដ្ឋបុព្ពតាយ វិម្ហយនីយតាយ ច ‘‘វតា’’តិ វុត្តំ. តទា ឧបលព្ភមានតាយ អត្តបច្ចក្ខតាយ ច ‘‘បស្សាមី’’តិ វុត្តំ. ពាហិតបាបតោ ព្រហ្មស្ស ច អរិយមគ្គស្ស អណនតោ បដិវិជ្ឈនតោ ‘‘ព្រាហ្មណ’’ន្តិ វុត្តំ. កិលេសសន្តាបវូបសមនតោ ទុក្ខសន្តាបវូបសមនតោ ច សព្ពសោ និព្ពុតត្តា ‘‘បរិនិព្ពុត’’ន្តិ វុត្តំ. តរណបយោគស្ស និព្ពត្តិតត្តា ឧបរិ តរិតព្ពាភាវតោ ច ‘‘តិណ្ណ’’ន្តិ វុត្តំ. ញាណចក្ខុនា ឱលោកេតព្ពតោ លុជ្ជនតោ បលុជ្ជនតោ ច ‘‘លោកេ’’តិ វុត្តំ. វិសយេសុ សញ្ជនតោ ជាតភាវតោ ‘‘វិសត្តិក’’ន្តិ វុត្តំ. ញាណស្ស បច្ចក្ខភាវតោ និគមនតោ ច ‘‘ឥទ’’ន្តិ វុត្តំ. ភាសិតត្តា បរិសមត្តត្តា ច ‘‘អវោចា’’តិ វុត្តំ. បឋមំ គហិតត្តា បច្ចាមសនតោ ច ‘‘សា ទេវតា’’តិ វុត្តំ. បដិក្ខេបស្ស អភាវតោ អត្ថស្ស អនុមោទិតព្ពតោ ‘‘សមនុញ្ញោ’’តិ វុត្តំ. វិនេយ្យានំ សាសនតោ បរមត្ថសម្បត្តិតោ ច ‘‘សត្ថា’’តិ វុត្តំ. ចក្ខុបថាតិក្កមេន តិរោភាវូបគមនតោ ‘‘អន្តរធាយី’’តិ វុត្តន្តិ អយំ អនុបទវិចយតោ វិចយហារោ.

អប្បតិដ្ឋានានាយូហនេហិ ឱឃតរណំ យុជ្ជតិ កិលេសាភិសង្ខារវិជហនេន បារសម្បត្តិសមិជ្ឈនតោ. សព្ពកិលេស-តណ្ហាទិដ្ឋិ-តណ្ហាយតន-សស្សតាទិវសេន សន្តិដ្ឋតោ សំសារេ សំសីទនំ ហោតីតិ យុជ្ជតិ ការណស្ស សុប្បតិដ្ឋិតភាវតោ. អភិសង្ខរណកិច្ចេ កិលេសាភិសង្ខារេ វិជ្ជមានេ សព្ពទិដ្ឋាភិនិវេស-អតិធាវនាភិនិវេសាទីនំ វសេន អាយូហន្តស្ស សំសារមហោឃេន និព្ពុយ្ហនំ ហោតីតិ យុជ្ជតិ សម្មាបដិបត្តិយា អតិវត្តនតោ. ព្រហ្មស្ស អរិយមគ្គស្ស អណនតោ បដិវិជ្ឈនតោ ព្រាហ្មណភាវោ យុជ្ជ្ជតិ ពាហិតបាបត្តា. សម្មទេវ សន្តធម្មសមធិគមតោ បរិនិព្ពុតភាវោ យុជ្ជតិ សព្ពសោ សវាសនបហីនកិលេសត្តា. តថា ច វិសត្តិកាយ តិណ្ណភាវោ យុជ្ជតិ យថា យាយ លេសោបិ ន ទិស្សតិ, ឯវំ អគ្គមគ្គេន តស្សា សមុច្ឆិន្នត្តាតិ អយំ យុត្តិហារោ.

កិលេសវដ្ដវសេន បតិដ្ឋានំ វិសេសតោ កម្មវដ្ដស្ស បទដ្ឋានំ. អភិសង្ខារវសេន អាយូហនញ្ច វិបាកវដ្ដស្ស បទដ្ឋានំ. អប្បតិដ្ឋានានាយូហនានិ ឱឃតរណស្ស បទដ្ឋានំ, ឱឃតរណំ អនុបាទិសេសនិព្ពានស្ស. តណ្ហាវសេន បតិដ្ឋានស្ស អស្សាទានុបស្សិតា បទដ្ឋានំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២, ៥៦).

ខន្ធាវិជ្ជា-ផស្ស-សញ្ញា-វិតក្កាយោនិសោមនសិការ-បាបមិត្តបរតោឃោសា ទិដ្ឋិវសេន បតិដ្ឋានស្ស បទដ្ឋានំ. យថាហ – បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១២៤) ‘‘ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនអវសេសកិលេសាភិសង្ខារវសេន អាយូហនស្ស បទដ្ឋានំ. ឥមិនា នយេន យថារហំ តណ្ហាទិដ្ឋាទិវសេន បតិដ្ឋានាយូហនានំ បទដ្ឋានភាវោ វត្តព្ពោ. សេសមេត្ថ បាឡិតោ ឯវ សុនិទ្ធារិយំ. អយំ បទដ្ឋានហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ បតិដ្ឋានាយូហនបដិក្ខេបេន វិស្សជ្ជេន្តេន និយ្យានាវហា សម្មាបដិបត្តិ គហិតា ឯកន្តតោ ឱឃនិត្ថរណូបាយភាវតោ. តគ្គហណេន ច សព្ពេបិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា គហិតា ហោន្តិ និយ្យានលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អយំ លក្ខណហារោ.

និទានមស្សា ទេវតាយ ឱឃតរណាការស្ស យាថាវតោ អនវពោធោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អញ្ញេបិ យេ ឥមំ ទេសនំ និស្សាយ ឱឃតរណូបាយំ បដិវិជ្ឈន្តិ, តេបិ ឥមិស្សា ទេសនាយ និទានន្តិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘កថំ នុ ខោ ឥមំ ទេសនំ និស្សាយ សម្មទេវ បដិវិជ្ឈន្តា ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរន្តា សកលសំសារមហោឃតោ និត្ថរេយ្យុំ, បរេ ច តត្ថ បតិដ្ឋបេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ. បទនិព្ពចនំ និរុត្តំ, តំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិនិទានបទានំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិបាឡិបទានញ្ច អដ្ឋកថាយ តស្សា លីនត្ថវណ្ណនាយ ច វុត្តនយានុសារេន សុករត្តា អតិវិត្ថារភយេន ន វិត្ថារយិម្ហ.

បទ-បទត្ថ-ទេសនា-និក្ខេប-សុត្តសន្ធិ-វសេន បញ្ចវិធា សន្ធិ. តត្ថ បទស្ស បទន្តរេន សម្ពន្ធោ បទសន្ធិ. តថា បទត្ថស្ស បទត្ថន្តរេន សម្ពន្ធោ បទត្ថសន្ធិ, យោ ‘‘កិរិយាការកសម្ពន្ធោ’’តិ វុត្តោ. នានានុសន្ធិកស្ស តំតំអនុសន្ធីតិ សម្ពន្ធោ, ឯកានុសន្ធិកស្ស បន បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទេសនាសន្ធិ, យា អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធី’’តិ តិធា វិភត្តា. អជ្ឈាសយោ ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោតិ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ. និក្ខេបសន្ធិ ចតុន្នំ សុត្តនិក្ខេបានំ វសេន វេទិតព្ពា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បបញ្ចសូទនីដីកាយំ វុត្តនយេន គហេតព្ពំ. សុត្តសន្ធិ ឥធ បឋមនិក្ខេបវសេន វេទិតព្ពា.

‘‘កស្មា បនេត្ថ ឱឃតរណសុត្តមេវ បឋមំ និក្ខិត្ត’’ន្តិ នាយមនុយោគោ កត្ថចិ ន បវត្តតិ? អបិច ‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ បតិដ្ឋានាយូហនបដិក្ខេបវសេន អន្តទ្វយវិវជ្ជនមុខេន វា មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ វិភាវនតោ សព្ពបឋមមិទំ សុត្តំ ឥធ និក្ខិត្តំ. អន្តទ្វយំ អនុបគម្ម មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា សង្កាសនបរញ្ហិ ពុទ្ធានំ សាសនន្តិ. យំ បន ឯកិស្សា ទេសនាយ ទេសនន្តរេន សទ្ធិំ សំសន្ទនំ, អយម្បិ ទេសនាសន្ធិ. សា ឥធ ឯវំ វេទិតព្ពា –

‘‘អប្បតិដ្ឋំ…បេ… អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ អយំ ទេសនា –

‘‘សព្ពទា សីលសម្បន្នោ, បញ្ញវា សុសមាហិតោ;

អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ, ឱឃំ តរតិ ទុត្តរំ.

‘‘វិរតោ កាមសញ្ញាយ, រូបសំយោជនាតិគោ;

នន្ទីរាគបរិក្ខីណោ, សោ គម្ភីរេ ន សីទតិ; (សំ. និ. ១.៩៦);

សទ្ធាយ តរតិ ឱឃំ, អប្បមាទេន អណ្ណវំ. (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៦);

‘‘បញ្ច ឆិន្ទេ បញ្ច ជហេ, បញ្ច ចុត្តរិ ភាវយេ;

បញ្ចសង្គាតិគោ ភិក្ខុ, ឱឃតិណ្ណោតិ វុច្ចតិ. (សំ. និ. ១.៥; ធ. ប. ៣៧០);

‘‘តស្មា ជន្តុ សទា សតោ, កាមានិ បរិវជ្ជយេ;

តេ បហាយ តរេ ឱឃំ, នាវំ សិត្វាវ បារគូ. (សុ. និ. ៧៧៧; មហានិ. ៦; នេត្តិ. ៥);

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧; បឋមវគ្គ ១២១; នេត្តិ. ១៧០) –

ឯវមាទីហិ ទេសនាហិ សំសន្ទតីតិ អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ ឯត្ថ សំកិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ អាយូហនញ្ច. តេន អយោនិសោមនសិការោ ទីបិតោ, សន្តកិលេសវសេន អនាយូហនេន យោនិសោមនសិការោ. តត្ថ អយោនិសោមនសិករោតោ តណ្ហាវិជ្ជា បវឌ្ឍតិ. តេសុ តណ្ហាគហណេន ច តណ្ហាមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ. អវិជ្ជាគហណេន អវិជ្ជាមូលកំ សព្ពំ ភវចក្កំ អាវត្តតិ. យោនិសោមនសិការគ្គហណេន ច យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា អាវត្តន្តិ ចតុព្ពិធញ្ច សម្បត្តិចក្កំ. បតិដ្ឋានាយូហនបដិក្ខេបេន បន សម្មាបដិបត្តិ ទីបិតា, សា ច សង្ខេបតោ សីលាទិសង្គហា. តត្ថ សីលគ្គហណេន ឯកាទស សីលានិសំសា អាវត្តន្តិ, សមាធិគ្គហណេន បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ បញ្ចញ្ញាណិកោ សម្មាសមាធិ សមាធិបរិក្ខារា ច អាវត្តន្តិ. បញ្ញាគហណេន បញ្ញា ច សម្មាទិដ្ឋីតិ សម្មាទិដ្ឋិសុទស្សនា សព្ពេបិ អរិយមគ្គធម្មា អាវត្តន្តីតិ អយំ អាវត្តោ ហារោ.

បតិដ្ឋានំ កិលេសាទិវសេន សត្តវិធំ. អាយូហនំ អភិសង្ខារាទិវសេន សត្តវិធំ. តថា តប្បដិបក្ខតោ អប្បតិដ្ឋានំ អនាយូហនញ្ច. អយមេត្ថ ធម្មវិភត្តិ. បទដ្ឋានភូមិវិភត្តិយោ បន ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. អយំ វិភត្តិហារោ.

បុព្ពភាគប្បដិបទំ សម្មទេវ សម្បាទេត្វា សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ កត្វា ភាវនំ ឧស្សក្កេន្តោ កិលេសាទីនំ ទូរីករណតោ តេសំ វសេន អសំសីទន្តោ អនិព្ពុយ្ហន្តោ អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ ឱឃំ តរតិ. កិលេសាទីនំ វសេន បន សំសីទន្តោ និព្ពុយ្ហន្តោ សំសារេ បតិដ្ឋានតោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា អាយូហនតោ ឱឃំ ន តរតីតិ អយំ បរិវត្តោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អសន្តិដ្ឋន្តោ អសំសីទន្តោ អនិព្ពិសំ អនវិនិព្ពិសន្តិ បរិយាយវចនំ, អនាយូហំ អនិព្ពុយ្ហន្តោ អចេតេន្តោ អបកប្បេន្តោតិ បរិយាយវចនំ, ឱឃំ កិលេសសមុទ្ទន្តិ បរិយាយវចនំ, អតរិ អតិក្កមិ អច្ចវាយីតិ បរិយាយវចនំ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ បរិយាយវចនំ វេទិតព្ពន្តិ អយំ វេវចនោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ ឯត្ថ បតិដ្ឋំ អាយូហន្តិ កិលេសានំ កិច្ចករណបញ្ញត្តិ. បរិយុដ្ឋានានំ វិភាវនបញ្ញត្តិ. អភិសង្ខារានំ វិរុហនបញ្ញត្តិ. តណ្ហាយ អស្សាទបញ្ញត្តិ. ទិដ្ឋិយា បរិនិប្ផន្ទនបញ្ញត្តិ. ភវទិដ្ឋិយា ភវាភិនិវេសបញ្ញត្តិ. វិភវទិដ្ឋិយា វិបល្លាសបញ្ញត្តិ. កាមសុខានុយោគស្ស កាមេសុ អនុគិជ្ឈនបញ្ញត្តិ. អត្តកិលមថានុយោគស្ស អត្តបរិតាបនបញ្ញត្តិ. អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ បន អភិញ្ញេយ្យធម្មានំ អភិញ្ញាបញ្ញត្តិ. បរិញ្ញេយ្យធម្មានំ បរិញ្ញាបញ្ញត្តិ. ឱឃមតរិន្តិ បហាតព្ពធម្មានំ បហានបញ្ញត្តិ. មគ្គស្ស ភាវនាបញ្ញត្តិ. និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាបញ្ញត្តីតិ អយំ បញ្ញត្តិហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ ឯត្ថ បតិដ្ឋានាយូហនគ្គហណេន ឱឃគ្គហណេន ច សមុទយសច្ចំ គហិតំ. អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ អតរិន្តិ បន បទត្តយេន មគ្គសច្ចំ គហិតំ, ហេតុគហណេន ច ហេតុមតោ គហណំ សិទ្ធមេវាតិ ទុក្ខនិរោធសច្ចានិ អត្ថតោ គហិតានេវាតិ អយំ សច្ចេហិ ឱតរណា. តត្ថ យេ លោកិយា បញ្ចក្ខន្ធា, យេសំ វសេន បតិដ្ឋានាយូហនសិទ្ធិ. យេ លោកុត្តរា ចត្តារោ ខន្ធា, យេសំ វសេន ឱឃតរណសិទ្ធិ. អយំ ខន្ធមុខេន ឱតរណា. យេ ឯវ បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារស ធាតុយោ, តេ ចត្តារោ ខន្ធា ទ្វាយតនានិ ទ្វេ ធាតុយោតិ អយំ អាយតនមុខេន ធាតុមុខេន ច ឱតរណា. តថា អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ ឯត្ថ បតិដ្ឋានាយូហនគ្គហណេន កិលេសាភិសង្ខារាទីនំ គហណំ. កិលេសាភិសង្ខារាទយោ ឱឃា ច សង្ខារក្ខន្ធា ធម្មាយតនំ ធម្មធាតុ ច, អប្បតិដ្ឋានានាយូហនគ្គហណេន ឱឃតរណវចនេន ច សហ វិបស្សនាយ មគ្គោ កថិតោ. ឯវញ្ច សង្ខារក្ខន្ធោ ធម្មាយតនំ ធម្មធាតុ ច គហិតាតិ ឯវម្បិ ខន្ធមុខេន អាយតនមុខេន ធាតុមុខេន ឱតរណា. វិបស្សនា ចេ អនិច្ចានុបស្សនា, អនិមិត្តមុខេន វិមោក្ខមុខំ, ទុក្ខានុបស្សនា ចេ, អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ, អនត្តានុបស្សនា ចេ, សុញ្ញតវិមោក្ខមុខន្តិ ឯវំ វិមោក្ខមុខេន ឱតរណំ. មគ្គេ សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ ធម្មាយតនធម្មធាតូ អនាសវា ច ឯវម្បិ ខោ ខន្ធាទិមុខេន ឱតរណាតិ អយំ ឱតរណោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋន្តិ អារម្ភោ. អនាយូហន្តិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ, តថា ឱឃន្តិ. អតរិន្តិ បន បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ អយំ សោធនោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ តណ្ហាទិដ្ឋិអាទិវសេន បតិដ្ឋានាយូហនានំ សាធារណតោ បដិក្ខេបចោទនាតិ កត្វា ឱឃមតរិន្តិ តំ វិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ. ឱឃតរណញ្ហិ ចត្តារោ អរិយមគ្គា. តត្ថ បឋមទុតិយមគ្គា អវិសេសេន ទិដ្ឋោឃតរណំ, តតិយមគ្គោ កាមោឃតរណំ, អគ្គមគ្គោ សេសោឃតរណន្តិ អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

កិលេសវសេន បតិដ្ឋានស្ស អយោនិសោមនសិការោ ហេតុ. អភិសង្ខារវសេន អាយូហនស្ស កិលេសា ហេតូ. អប្បតិដ្ឋានានាយូហនានំ បន យថាក្កមំ យោនិសោមនសិការបហានានិ ហេតូ. សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សនា តណ្ហាវសេន យថារហំ តស្ស ហេតូ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ. ខន្ធាវិជ្ជាផស្សសញ្ញាវិតក្កាយោនិសោមនសិការបាបមិត្តបរតោឃោសា ទិដ្ឋិវសេន បតិដ្ឋានស្ស ហេតូ. តេនាហ – បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘ខន្ធាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាបិ ទិដ្ឋិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. តណ្ហាភិនន្ទនា អវសេសកិលេសាភិសង្ខារវសេន អាយូហនស្ស ហេតូ. ឥមិនា នយេន យថារហំ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បតិដ្ឋានាយូហនានំ ហេតុវិភាគោ និទ្ធារេតព្ពោ, តព្ពិបរិយាយេន អប្បតិដ្ឋានានាយូហនានំ. កិលេសុប្បាទនេ ហិ សម្មទេវ អាទីនវទស្សនំ អប្បតិដ្ឋានស្ស ហេតូ, អភិសង្ខរណេ អាទីនវទស្សនំ អនាយូហនស្ស ហេតូ, វិបស្សនាយ ឧស្សុក្កាបនំ ឱឃតរណស្ស ហេតូតិ អយំ បរិក្ខារោ ហារោ.

យថាវុត្តវិភាគេហិ បតិដ្ឋានាយូហនេហិ ចតុព្ពិធស្សបិ ឱឃស្ស បរិសុទ្ធិ. អប្បតិដ្ឋានានាយូហនេហិ បន សោតានំ សំវរោ សព្ពសោ បិធានញ្ចាតិ ចតុព្ពិធស្សបិ ឱឃស្ស វិសេសតោ បិធានំ អប្បវត្តិករណំ. អរិយមគ្គស្ស ភាវនាយ ហិ កិលេសវសេន បតិដ្ឋានំ អភិសង្ខារវសេន អាយូហនំ ឧបច្ឆិន្នំ, តស្ស សព្ពេបិ ឱឃា តិណ្ណា សម្មតិណ្ណា បហីនា ហោន្តីតិ អយំ សមារោបនោ ហារោ.

អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហន្តិ ឯត្ថ បតិដ្ឋាគហណេន តណ្ហាវិជ្ជា គហិតា. តាសំ ហិ វសេន សត្តោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បតិដ្ឋាតិ. អាយូហនគ្គហណេន តប្បច្ចយា អភិសង្ខារធម្មា គហិតា. តត្ថ តណ្ហាយ វិសេសតោ រូបធម្មា អធិដ្ឋានំ, អវិជ្ជាយ អរូបធម្មា. តេសំ យថាក្កមំ សមថោ ច វិបស្សនា ច បដិបក្ខា, តេ ‘‘អប្បតិដ្ឋំ អនាយូហំ ឱឃមតរិ’’ន្តិ បទេហិ បកាសិតា ហោន្តិ, តេសុ សមថស្ស ចេតោវិមុត្តិ ផលំ, វិបស្សនាយ បញ្ញាវិមុត្តិ. តថា ហិ សា ‘‘រាគវិរាគា អវិជ្ជាវិរាគា’’តិ វិសេសេត្វា វុច្ចតិ. តត្ថ តណ្ហាវិជ្ជា អភិសង្ខារោ ច សមុទយសច្ចំ, តេសំ អធិដ្ឋានភូតា រូបារូបធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, តេសំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធបជាននា បដិបទា ឱឃតរណបរិយាយេន វុត្តា មគ្គសច្ចំ. តណ្ហាគហណេន ចេត្ថ មាយា-សាឋេយ្យមានាតិមាន-មទប្បមាទ-បាបិច្ឆតា-បាបមិត្តតា-អហិរិកានោត្តប្បាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ. អវិជ្ជាគហណេន វិបរីតមនសិការ-កោធូបនាហ-មក្ខបឡាស-ឥស្សាមច្ឆរិយ-សារម្ភ- ទោវចស្សតា-ភវទិដ្ឋិអាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ. វុត្តវិបរិយាយេន អមាយាអសាឋេយ្យាទិអវិបរីតមនសិការាទិវសេន. តថា សមថបក្ខិយានំ សទ្ធិន្ទ្រិយានំ វិបស្សនាបក្ខិយានំ អនិច្ចសញ្ញាទីនញ្ច វសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ នន្ទិយាវត្តស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា វុត្តនយេន គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ តណ្ហា លោភោ, អវិជ្ជា មោហោ, អវិជ្ជាយ សម្បយុត្តោ លោហិតេ សតិ បុព្ពោ វិយ តណ្ហាយ សតិ សិជ្ឈមានោ អាឃាតោ ទោសោ ឥតិ តីហិ អកុសលមូលេហិ គហិតេហិ, តប្បដិបក្ខតោ ‘‘អប្បតិដ្ឋ’’ន្តិអាទិវចនេហិ ច តីណិ អកុសលមូលានិ តីណិ កុសលមូលានិ ច សិទ្ធានិ ឯវ ហោន្តិ. ឥធាបិ លោភោ សព្ពានិ សាសវកុសលមូលានិ អាយូហនធម្មា ច សមុទយសច្ចំ, តន្និព្ពត្តា តេសំ អធិដ្ឋានគោចរភូតា ច ឧបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា យោជេតព្ពា. ផលំ បនេត្ថ វិមោក្ខត្តយវសេន និទ្ធារេតព្ពំ, តីហិ អកុសលមូលេហិ តិវិធទុច្ចរិត-សំកិលេសមលវិសមអកុសលសញ្ញា-វិតក្កាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, តថា តីហិ កុសលមូលេហិ តិវិធសុចរិត-សមកុសលសញ្ញា-វិតក្ក-សមាធិ-វិមោក្ខមុខាទិវសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា វុត្តនយេន គហិតេសុ តណ្ហាវិជ្ជាតប្បក្ខិយធម្មេសុ វិសេសតោ តណ្ហាទិដ្ឋីនំ វសេន អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ, ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ ច វិបល្លាសា, អវិជ្ជាទិដ្ឋីនំ វសេន ‘‘អនិច្ចេ និច្ច’’ន្តិ អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសា វេទិតព្ពា. តេសំ បដិបក្ខតោ ‘‘អប្បតិដ្ឋ’’ន្តិអាទិវចនេហិ ច លទ្ធេហិ សតិវីរិយសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេហិ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ សិទ្ធានេវ ហោន្តិ.

តត្ថ ចតូហិ ឥន្ទ្រិយេហិ ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ទិសិតព្ពា. កថំ? ទុវិធោ ហិ តណ្ហាចរិតោ មុទិន្ទ្រិយោ តិក្ខិន្ទ្រិយោតិ, តថា ទិដ្ឋិចរិតោ. តេសុ បឋមោ អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី សតិពលេន យថាភូតំ កាយសភាវំ សល្លក្ខេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាតេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. ទុតិយោ អសុខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបរិយេសគ្គាហី ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា វុត្តេន វីរិយសំវរភូតេន វីរិយពលេន បដិបក្ខំ វិនោទេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ វិទ្ធំសេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. តតិយោ អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ អយាថាវគ្គាហី សមថពលេន សមាហិតចិត្តោ សង្ខារានំ តង្ខណិកភាវំ សល្លក្ខេន្តោ ភាវនាពលេន តំ វិបល្លាសំ សមុគ្ឃាតេត្វា សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតិ. ចតុត្ថោ សន្តតិ-សមូហ-កិច្ចារម្មណ-ឃនវញ្ចិតតាយ ផស្សាទិធម្មបុញ្ជមត្តេ អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ មិច្ឆាភិនិវេសី ចតុកោដិកសុញ្ញតាមនសិការេន តំ មិច្ឆាភិនិវេសំ វិទ្ធំសេត្វា សាមញ្ញផលំ សច្ឆិករោតិ. សុភសញ្ញាសុខសញ្ញាទីហិ ចតូហិ វា វិបល្លាសេហិ សមុទយសច្ចំ, តេសមធិដ្ឋានារម្មណភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខសច្ចន្តិអាទិនា សច្ចយោជនា វេទិតព្ពា. ផលំ បនេត្ថ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, ចតូហិ ចេត្ថ វិបល្លាសេហិ ចតុរាសវោឃយោគ-កាយគន្ថ-អគតិ-តណ្ហុប្បាទុបាទាន-សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិ-អបរិញ្ញាទិវសេន អកុសលបក្ខោ នេតព្ពោ, តថា ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ចតុព្ពិធឈាន-វិហារាធិដ្ឋាន-សុខភាគិយធម្ម-អប្បមញ្ញាសម្មប្បធានិទ្ធិបាទាទិវសេន វោទានបក្ខោ នេតព្ពោតិ អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណំ អត្ថនយានំ សិទ្ធិយា វោហារនយទ្វយំ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តថា ហិ អត្ថនយានំ ទិសាភូតធម្មាលោចនំ ទិសាលោចនំ, តេសំ សមានយនំ អង្កុសោតិ បញ្ចបិ នយា ឥធ និយុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឥទញ្ច សុត្តំ សោឡសវិធេ សុត្តន្តបដ្ឋានេ និព្ពេធសេក្ខភាគិយំ ព្យតិរេកមុខេន បតិដ្ឋានាយូហនានិ គហិតានីតិ សំកិលេសនិព្ពេធសេក្ខភាគិយំ ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អដ្ឋវីសតិវិធេ បន សុត្តន្តបដ្ឋានេ លោកិយលោកុត្តរំ សត្តាធិដ្ឋានំ ញាណញេយ្យំ ទស្សនភាវនំ សកវចនំ វិស្សជ្ជនីយំ កុសលំ អនុញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. និមោក្ខសុត្តវណ្ណនា

២. បឋមមាគតន្តិ សំវណ្ណនាវសេន បឋមសុត្តាទីសុ បឋមំ អាគតបទំ. ឧត្តានត្ថន្តិ បាកដត្ថំ. អបុព្ពំយេវ ហិ ទុវិញ្ញេយ្យត្ថញ្ច បទំ សំវណ្ណេតព្ពំ. នោតិ បុច្ឆាយំ នុ-សទ្ទេន សមានត្ថោ និបាតោតិ អាហ ‘‘ជានាសិ នោតិ ជានាសិ នូ’’តិ. វដ្ដតោ និមុច្ចន្តិ តេន សត្តាតិ និមោក្ខោ, មគ្គោ. សោ ច បមុច្ចន្តិ តេនាតិ បមោក្ខោ, បមុច្ចនន្តេ បន អធិគន្តព្ពត្តាផលំ ‘‘បមោក្ខោ’’តិ វុត្តំ, យថា អរហត្តំ ‘‘រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោ’’តិ វុត្តំ. តេតិ សត្តា. វិវិច្ចតីតិ វិសុំ អសម្មិស្សោ ហោតិ, វិគច្ឆតីតិ អត្ថោ. វិវិច្ចតិ ទុក្ខំ ឯតស្មាតិ វិវេកោ. ទុតិយវិកប្បេ បន សកលវដ្ដទុក្ខតោ សត្តា និមុច្ចន្តិ ឯត្ថ បមុច្ចន្តិ វិវិច្ចន្តិ ចាតិ និមោក្ខោ បមោក្ខោ វិវេកោ, និព្ពានន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថាតិ ច និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អវធារណត្ថោ ខោ-ការោ ‘‘អស្សោសិ ខោ’’តិអាទីសុ វិយ.

នន្ទីមូលកោ ភវោ នន្ទីភវោ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘សាកភក្ខោ បត្ថវោ សាកបត្ថវោ’’តិ យថា. បឋមំ កម្មវដ្ដបធានំ អត្ថំ វត្វា បុន កិលេសកម្មានំ វសេន ឧភយប្បធានំ អត្ថំ វទន្តោ ‘‘នន្ទិយា ចា’’តិអាទិមាហ. បុរិមនយេតិ នន្ទីមូលកោ កម្មភវោ នន្ទីភវោតិ ឯតស្មិំ បក្ខេ. នន្ទីភវេនាតិ នន្ទីភវបទេន. តិវិធកម្មាភិសង្ខារវសេនាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិវសេន កាយសង្ខារាទិវសេន ច តិប្បការស្ស កម្មាភិសង្ខារស្ស វសេន. សង្ខារក្ខន្ធោ គហិតោ ចេតនាបធានត្តា សង្ខារក្ខន្ធស្ស. សញ្ញាវិញ្ញាណេហីតិ ‘‘សញ្ញាវិញ្ញាណសង្ខយា’’តិ ឯវំ វុត្តសញ្ញាវិញ្ញាណបទេហិ. តំសម្បយុត្តា ចាតិ តេន យថាវុត្តសង្ខារក្ខន្ធេន សមំ យុត្តា ឯវ. ទ្វេ ខន្ធាតិ សញ្ញាវិញ្ញាណក្ខន្ធា.

ននុ ឯត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ ន គហិតោតិ? នោ ន គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេហិ បនា’’តិអាទិមាហ. តីហិ ខន្ធេហីតិ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធេហិ. គហិតាវ អវិនាភាវតោ. ន ហិ វេទនារហិតោ កោចិ ចិត្តុប្បាទោ អត្ថិ. អនុបាទិណ្ណកានន្តិ កុសលាកុសលានំ. ន ហេត្ថ កិរិយាខន្ធានំ អប្បវត្តិ អធិប្បេតា. អប្បវត្តិវសេនាតិ អនុប្បត្តិធម្មតាបត្តិវសេន. និព្ពត្តនវសេន កម្មកិលេសេហិ ឧបាទីយតីតិ ឧបាទិ, បញ្ចក្ខន្ធា. ឧបាទិនោ សេសោ ឧបាទិសេសោ, សហ ឧបាទិសេសេនាតិ សឧបាទិសេសំ. និព្ពានំ កថិតំ សកលកម្មកិលេសវូបសមត្ថស្ស ជោតិតត្តា. ហេដ្ឋា ទ្វីហិ បទេហិ អនុបាទិណ្ណកក្ខន្ធា គហិតាតិ ‘‘វេទនាន’’ន្តិ ឯត្ថ ឧបាទិណ្ណកគ្គហណំ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបាទិណ្ណកវេទនាន’’ន្តិ. និរោធេនាតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគនិរោធវសេន និរុជ្ឈនេន. ឧបសមេនាតិ អច្ចន្តូបសមេន អប្បវត្តនេន. ឯវញ្ច កត្វា ច-សទ្ទគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. តេសន្តិ តស្សា វេទនាយ តំសម្បយុត្តានញ្ច តិណ្ណំ ខន្ធានំ. វត្ថារម្មណវសេនាតិ វត្ថុភូតានំ ឆន្នំ អារម្មណភូតានញ្ច សព្ពេសម្បិ ឧបាទិណ្ណករូបធម្មានំ វសេន.

កស្មា បន ហេដ្ឋា ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធាយេវ វុត្តា, រូបក្ខន្ធោ ន គហិតោតិ? វិសេសភាវតោ. សឧបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិយញ្ហិ ឧបាទិណ្ណករូបធម្មានំ វិយ អនុបាទិណ្ណករូបធម្មានំ អប្បវត្តិយេវ នត្ថិ. ទុតិយនយេតិ នន្ទិយា ច ភវស្ស ចាតិ ឯតម្ហិ បក្ខេ. នន្ទិគ្គហណេន សង្ខារក្ខន្ធោ គហិតោ តំសហចរណតោ. ឧបបត្តិភវសង្ខាតោ រូបក្ខន្ធោតិ ឧបាទិណ្ណករូបធម្មមេវ វទតិ. តគ្គហណេនេវ ច តន្និមិត្តកានិ ឧតុអាហារជានិ, វិញ្ញាណគ្គហណេន ចិត្តជានីតិ ចតុសន្តតិរូបស្សបេត្ថ គហិតតា វេទិតព្ពា. សញ្ញាទីហីតិ សញ្ញាវិញ្ញាណវេទនាគហណេហិ តយោ ខន្ធា គហិតា, តញ្ច ខោ ឧបាទិណ្ណា អនុបាទិណ្ណាតិ វិភាគំ អកត្វា អវិសេសតោ. អវិសេសេន ហិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អប្បវត្តិ និព្ពានំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ…បេ… និព្ពានំ កថិតំ ហោតី’’តិ. ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ ហិ ឥធ អមតមហានិព្ពានំ អធិប្បេតំ. ឥមមេវ ច នយន្តិ ឥទំ យថាវុត្តំ ទុតិយមេវ. ចត្តារោ មហានិកាយេ ធារេតីតិ ចតុនិកាយិកោ. ភណ្ឌិកនាមកោ ថេរោ ភណ្ឌិកត្ថេរោ. ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. និព្ពានវសេនេវាតិ បឋមនយេ សឧបាទិសេសនិព្ពានស្ស អនុបាទិសេសនិព្ពានស្ស ច, ទុតិយេ បន ‘‘អមតមហានិព្ពានស្សា’’តិ សព្ពថាបិ និព្ពានស្សេវ វសេន ភគវា ទេសនំ និដ្ឋបេសិ សមាបេសីតិ.

និមោក្ខសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧបនីយសុត្តវណ្ណនា