៥. អាទិត្តវគ្គោ

១. អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤១. សីសន្តិ ទេសនាបទេសោ, ទេសនាយ អញ្ញេសុបិ វត្តព្ពេសុ កស្សចិទេវ សីសភាគេន អបទិសនំ. តេនាហ ‘‘រាគាទីហី’’តិអាទិ. ទានេនាតិ អត្តនោ សន្តកស្ស បរេសំ បរិច្ចជនេន. តំ បន បរិច្ចជនំ ចេតនាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទានចេតនាយា’’តិ ទានបុញ្ញចេតនាតិ ទានមយា បុញ្ញចេតនា ទាយកស្សេវ ហោតិ តំសន្តតិបរិយាបន្នត្តា. នីហតភណ្ឌកន្តិ អាទិត្តគេហតោ ពហិ និក្ខាមិតំ ភណ្ឌកំ. ឯតន្តិ ‘‘ទិន្នំ ហោតី’’តិអាទិវចនំ. អទិន្នេតិ ទានមុខេ អនិយុញ្ជិតេ ភោគេ. ‘‘អន្តេនា’’តិ ជីវិតស្ស អន្តោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘មរណេនា’’តិ. មមាតិ បរិគ្គហិតត្តា បរិគ្គហា, ភោគា. តេបិ កេនចិ អាការេន វិនាសំ អនុបគតា មរណេន បហីយន្តិ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘ចោរាទីនំ វសេន អវិនដ្ឋភោគេ’’តិ. សោភនា អគ្គភូតា រូបាទយោ ឯត្ថាតិ សគ្គោ, តំ សគ្គំ.

អាទិត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. កិំទទសុត្តវណ្ណនា

៤២. ទ្វេ តីណិ ភត្តានិ អភុត្វាតិ ទ្វេ តយោ វារេ ភត្តានិ អភុញ្ជិត្វា. ឧដ្ឋាតុំ ន សក្កោតីតិ ឧដ្ឋាតុម្បិ ន សក្កោតី, បគេវ អញ្ញំ សរីរេន កាតព្ពកិច្ចំ ទុព្ពលភាវតោ. ទុព្ពលោបិ ហុត្វាតិ ភុញ្ជនតោ បុព្ពេ ទុព្ពលោ ហុត្វា ពលសម្បន្នោ ហោតិ. ឯវំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច អាហារស្ស សរីរេ ពលវតំ អាហ. យស្មា អន្នទោ ទាយកោ បដិគ្គាហកស្ស ពលទោ ហោតិ, តស្មា សោ អាយតិំ អត្តនោ សរីរេ ពលទោ អវិនាសវសេន ពលស្ស រក្ខកោ ច ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ពលំ ខោ បន ទត្វា ពលស្ស ភាគី ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.៣៧) សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុរូបោបីតិ អភិរូបោបិ. វិរូបោ ហោតីតិ ពីភច្ឆរូបោ កោបីនស្ស អច្ឆន្នត្តា. ឥទញ្ច យានន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ. ឧបាហនាតិ សរូបតោ ទស្សេតិ. អទុក្ខប្បត្តោ ហុត្វា យាតិ វត្តតិ ឯតេនាតិ យានន្តិ ឆត្តាទីនម្បិ យានភាវោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘យានទោ សុខទោ ហោតី’’តិ. ចក្ខុទោ នាម ហោតិ ចក្ខុនា កាតព្ពកិច្ចេ សហការីការណភាវតោ ទីបស្ស.

‘‘សព្ពេសំយេវ ពលាទីនំ ទាយកោ ហោតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តំ អត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទ្វេ តយោ គាមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. និសជ្ជាទិវសេន បតិស្សយិតព្ពតោ បតិស្សយោ, វិហារោ. បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ បរិស្សមស្ស វិនោទិតត្តា. ពហិ វិចរន្តស្សាតិ បតិស្សយំ អលភិត្វា ពហិ វិវដង្គណេ វិចរន្តស្ស. ឈាយតីតិ ឈាយន្តំ ហោតិ, កិលមតីតិ អត្ថោ. សីតុណ្ហាទិវិរោធិបច្ចយវសេន សសន្តានេ វិសភាគសន្តតិ, តព្ពិបរិយាយតោ សភាគសន្តតិ វេទិតព្ពា. សុខំ នាម ទុក្ខបច្ចយបរិហារតោ សុខបច្ចយុប្បន្នតោ ច ហោតិ, តទុភយំ បតិស្សយវសេន លភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហិ វិចរន្តស្ស បាទេ’’តិអាទិមាហ. ធម្មបីតិសុខន្តិ ធម្មបច្ចវេក្ខណេន ឧប្បន្នបីតិសុខំ. ឧបសមសុខន្តិ កិលេសានំ វូបសមេន បវត្តសុខំ. និវាតំ បិហិតវាតបានំ បតិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ ឋិតស្ស អន្ធការោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘កូបេ ឱតិណ្ណោ វិយ ហោតី’’តិ. តេនាហ ‘‘មញ្ចបីឋាទីនិ ន បញ្ញាយន្តី’’តិ. តយិទំ ពហិសមាបន្នបរិស្សមទោសេន, ន ច បតិស្សយទោសេន. តេនាហ ‘‘មុហុត្ត’’ន្តិអាទិ.

ន មរតិ ឯតេនាតិ អមរណំ, និព្ពានាធិគមាទយោ. តស្ស ទានំ ធម្មូបទេសោ, តំ ទេតិ. តេនាហ ‘‘យោ ធម្មំ អនុសាសតី’’តិ. តយិទំ ធម្មានុសាសនំ កថំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថ’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋកថំ កថេតីតិ អវិវដបាឋស្ស បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនំ ករោតីតិ អត្ថោ. អនធីតិនោ បន បាឡិំ វាចេតិ. តត្ថ តត្ថ គតដ្ឋានេ បុច្ឆិតបញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, អយំ តាវ គន្ថធុរោ, បដិបត្តិវាសធុរេ បន កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតិ, ឧភយេសម្បិ ធម្មស្សវនំ ករោតិ. សព្ពទានន្តិ យថាវុត្តអាមិសទានំ អភយទានំ. ធម្មទានន្តិ ធម្មទេសនា. ធម្មរតីតិ សមថវិបស្សនាធម្មេ អភិរតិ. ធម្មរសោតិ សទ្ធម្មសន្និស្សយំ បីតិបាមោជ្ជំ.

កិំទទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អន្នសុត្តវណ្ណនា

៤៣. បត្ថេន្តីតិ បិហេន្តិ. យត្ថស្ស ឧបគមនំ លោកេ បាកដតរំ អហោសិ, តេ ឧទាហរណវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តគហបតិសីវលិត្ថេរាទិកេ វិយា’’តិ អាហ. អន្នន្តិ អន្នសញ្ញិតោ ចតុព្ពិធោបិ បច្ចយោ. សព្ពេបិ ទាយកេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា សាមញ្ញតោ ឯកវសេន ‘‘ទាយកមេវា’’តិ វុត្តំ, យថា ចាហ ‘‘កោ នាម សោ យក្ខោ, យំ អន្នំ នាភិនន្ទតី’’តិ? តត្ថ យក្ខោតិ សត្តោ. សាមញ្ញជោតនា ច នាម យស្មា បុថុអត្ថវិសយា, តស្មា ‘‘យេ នំ ទទន្តិ សទ្ធាយ, វិប្បសន្នេន ចេតសា. តមេវ អន្នំ ភជតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ម-ការោ បទសន្ធិករោ, តេ ឯវាតិ អត្ថោ. ទាយកំ អបរិច្ចជនមេវ អនុគច្ឆតិ ចក្កំ វិយ កុព្ពរំ.

អន្នសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឯកមូលសុត្តវណ្ណនា

៤៤. បតិដ្ឋដ្ឋេន អវិជ្ជាសង្ខាតំ ឯកំ មូលំ ឯតិស្សាតិ ឯកមូលា. តំ ឯកមូលំ. យថា សំយោជនីយេសុ អស្សាទានុបស្សនាវសេន តណ្ហាសមុប្បាទោ, ឯវំ តណ្ហាភិភវវសេន អនវពោធោតិ អវិជ្ជា តណ្ហាយ មូលំ, តណ្ហា ច អវិជ្ជាយ មូលំ. អយញ្ហិ នយោ ឧបនិស្សយតាវសេន វុត្តោ, សហជាតវសេន ចាយំ អញ្ញមញ្ញំ មូលភាវោ បាកដោយេវ. ឥធ បន ឥមិស្សំ គាថាយំ អធិប្បេតា ‘‘ឯកមូល’’ន្តិ សា តណ្ហា. តត្ថ យា ភវតណ្ហា, សា សស្សតទិដ្ឋិវសេន អាវដ្ដតិ បរិវត្តតិ, វិភវតណ្ហា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន, ឯវំ ទ្វិរាវដ្ដំ. សហជាតកោដិយាតិ សហជាតកោដិយាបិ, បគេវ សម្មុយ្ហំ អាបន្នស្ស បន វត្តមានាយ តណ្ហាយ ពលវភាវេន មលីនតា សិយា. ឧបនិស្សយកោដិយាតិ ឧបនិស្សយកោដិយាវ សហជាតកោដិយា អសម្ភវតោ. បត្ថរណដ្ឋានាតិ វិត្ថតា ហុត្វា បវត្តិដ្ឋានភូមិ. តេនាហ ‘‘តេសុ សា បត្ថរតី’’តិ. សមុទ្ទនដ្ឋេន សមុទ្ទោ. ឧត្តរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បតាយ អលំ បរិយត្តោតិ បាតាលោ, អយំ បន បាតាលោ វិយាតិ បាតាលោ. តេនាហ ‘‘អប្បតិដ្ឋដ្ឋេនា’’តិ. អគាធគម្ភីរតាយាតិ អត្ថោ.

ឯកមូលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អនោមសុត្តវណ្ណនា

៤៥. អនោមនាមន្តិ អនូននាមំ. គុណនេមិត្តិកានិ ឯវ ហិ ភគវតោ នាមានិ. គុណានញ្ចស្ស បរិបុណ្ណតាយ អនូននាមន្តិ អាហ ‘‘សព្ពគុណសមន្នាគតត្តា’’តិអាទិ. អបិច តថា តេវិជ្ជោ, ឆឡភិញ្ញោតិអាទីនិ នាមានិ អនោមនាមានិ ន ហោន្តិ បរិច្ឆិន្នវិសយត្តា, ភគវតោ បន សត្ថា, សព្ពញ្ញូ, សម្មាសម្ពុទ្ធោតិអាទីនិ នាមានិ អនោមនាមានិ នាម មហាវិសយត្តា អនូនភាវតោ. តេនាហ ‘‘អវេកល្លនាម’’ន្តិ. ខន្ធន្តរាទយោតិ ខន្ធវិសេសាទិកេ. ញាណេន យាថាវតោ អរណីយដ្ឋេន អត្ថេ. អន្វយបញ្ញាធិគមាយាតិ លោកុត្តរបញ្ញាបដិលាភាយ. បដិបទន្តិ សមថវិបស្សនាបដិបទំ. កិលេសកាមានំ វសេន អល្លីយិតព្ពដ្ឋេន កាមា ឯវ អាលយោ. អតីតកាលេយេវ កមនតំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘កមមាន’’ន្តិ. ន ឯតរហិ តទភាវតោតិ អាហ ‘‘អតីតំ បន ឧបាទាយ ឥទំ វុត្ត’’ន្តិ. មហានុភាវតាទិនា មហន្តានំ.

អនោមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អច្ឆរាសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ‘‘អច្ឆរាគណសង្ឃុដ្ឋ’’ន្តិ គាថា ទេវបុត្តេន យេនាធិប្បាយេន គាយិតា, សោ អនុបុព្ពិកថាយ វិនា ន បញ្ញាយតីតិ តំ អាគមនតោ បដ្ឋាយ កថេន្តោ ‘‘អយំ កិរ ទេវបុត្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាសនេតិ ឥមស្សេវ សត្ថុសាសនេ. កម្មាកម្មន្តិ កម្មវិនិច្ឆយំ. អត្ថបុរេក្ខារតាយ អប្បកិច្ចតាយ ច សល្លហុកវុត្តិកោ. សយនស្ស កោដ្ឋាសោតិ ទិវសំ បុរិមយាមញ្ច ភាវនានុយោគវសេន កិលន្តកាយស្ស សមស្សាសនត្ថំ សេយ្យាយ ឧបគមនភាគោ អនុញ្ញាតោ.

អព្ភន្តរេតិ កុច្ឆិយំ ភត្តស្ស បរិត្តតាយ សត្ថកវាតាតិ តិក្ខភាវេន សត្ថកា វិយ កន្តនកា វាតា. ធុរស្មិំយេវាតិ កិលេសមារេន យុទ្ធេ ឯវ. វិមុត្តាយតនសីសេ ឋត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ វា. ឧបនិស្សយមន្ទតាយ អបរិបក្កញាណតាយ អាសវក្ខយំ អប្បត្តោ កាលំ កត្វាតិ យោជនា. ឧបរិ ឋិតន្តិ បរិក្ខារភាវេន ទិព្ពទុស្សូបរិ ឋិតំ. តថេវ អដ្ឋាសីតិ តាហិ តថា វុត្តេបិ យថា តតោ បុព្ពេ, តថេវ អដ្ឋាសិ. សុវណ្ណបដ្ដន្តិ និព្ពុទ្ធេ បដិជិនិត្វា លទ្ធព្ពសុវណ្ណបដ្ដំ. វីតិក្កមស្ស អកតត្តា អសម្ភិន្នេនេវ សីលេន. យស្មា តស្មិំ សត្ថុ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តេ តាបិ តេន សទ្ធិំ អាគមំសុ តស្មា ‘‘អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោ’’តិ វុត្តំ.

សង្ឃោសិតន្តិ សង្គម្ម ឃោសិតំ, តត្ថ តត្ថ អច្ឆរានំ គីតសទ្ទវសេន ឃោសិតំ. បិសាចគណំ កត្វា វទតិ អច្ឆន្ទរាគតាយ. និយាមចិត្តតាយាតិ សម្មត្តនិយាមេ និន្នចិត្តតាយ. គរុភាវេនាតិ តាសំ វសេ អវត្តនតោ គរុដ្ឋានភាវេន. យាត្រាតិ និព្ពានំ បតិ យាត្រា. តំ បន វដ្ដតោ និគ្គមនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘កថំ និគ្គមនំ ភវិស្សតី’’តិ.

អតិសល្លេខតេវាតិ អតិវិយ កិលេសានំ សល្លេខិតវុត្តិកោ. អកតាភិនិវេសស្សាតិ ភាវនមននុយុត្តស្ស អនារទ្ធវិបស្សកស្ស. ការកស្សាតិ សុគតោវាទការកស្ស សម្មាបដិបជ្ជតោ. សុញ្ញតាវិបស្សនន្តិ សុញ្ញតាទីបនំ វិបស្សនំ ទុច្ចរិតតណ្ហាយ ទូរីករណេន ឯកវិហារិតាយ. ឯកោ មគ្គោ អស្សាតិ លោកុត្តរមគ្គោ ឯវ អស្ស អនាគតោ, បុព្ពភាគមគ្គោ បន កតបរិចយោតិ អត្ថោ.

កាយវង្កាទីនន្តិ កាយទុច្ចរិតាទីនំ អភាវតោ សមុច្ឆិន្ទនេន អនុបលព្ភនតោ. នត្ថិ ឯត្ថ ភយំ, អស្មិំ វា អធិគតេ បុគ្គលស្ស នត្ថិ ភយន្តិ អភយំ នាម. សំសារកន្តារំ អតិក្កមិត្វា និព្ពានសង្ខាតំ ខេមំ អមតដ្ឋានំ គមនេ សុគតសារថិនា សុសជ្ជិតយានភាវតោ រថោ អកូជនោតិ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោវ អធិប្បេតោ. ធម្មតោ អនបេតតាយ អបរាបរុប្បត្តិយា ច ធម្មចក្កេហិ.

ឱត្តប្បម្បិ គហិតមេវ អវិនាភាវា. អបាលម្ពោតិ អវស្សយោ. បរិវារោតិ បរិក្ខារោ អភិសង្ខរណតោ. មគ្គស្ស ករណដ្ឋានេ ធម្មោ តប្បរិយាបន្នា សម្មាទិដ្ឋិ. អនិច្ចាទិវសេនាតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន. សោធិតេសុ វជ្ឈមានេសុ. ភូមិលទ្ធវដ្ដន្តិ ភូមិលទ្ធសង្ខាតំ វដ្ដំ. តត្ថ វិបស្សនាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ បញ្ចក្ខន្ធា ភូមិ នាម, វដ្ដមយកម្មភាវតោ តត្ថ ឧប្បជ្ជនារហំ កិលេសជាតំ ភូមិលទ្ធវដ្ដំ. បរិជានមានាតិ បរិច្ឆិន្ទនវសេន សមតិក្កមវសេន ជានមានា បដិវិជ្ឈន្តី.

កស្មា ទេវបុត្តោ សោតាបត្តិផលេយេវ បតិដ្ឋាសិ, ននុ ច សា ទេសនា ភគវតា ចតុមគ្គប្បធានភាវេន បវត្តិតាតិ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ.

អច្ឆរាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. វនរោបសុត្តវណ្ណនា

៤៧. កេសន្តិ សាមិវសេន វុត្តកសទ្ទោ ‘‘ធម្មដ្ឋា សីលសម្បន្នា’’តិ ឯត្ថ បច្ចត្តពហុវចនវសេន បរិណាមេតព្ពោ. អត្ថវសេន ហិ វិភត្តិវិបរិណាមោ. កេ ជនាតិ ឯត្ថ វា វុត្តកេសទ្ទោ សីហវិលោកននយេន អានេត្វា យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘កេ ធម្មដ្ឋា, កេ សីលសម្បន្នា’’តិ? បុច្ឆតីតិ ឥមិនា តត្ថ ការណមាហ. ផលាទិសម្បត្តិយា អារមន្តិ ឯត្ថ សត្តាតិ អារាមោ. អារាមេ រោបេន្តិ និប្ផាទេន្តីតិ អារាមរោបា. វនីយតិ ឆាយាសម្បត្តិយា ភជីយតីតិ វនំ. តត្ថ យំ ឧបវនលក្ខណំ វនំ, តំ អារាមគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ តបោវនលក្ខណំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សីមំ បរិក្ខិបិត្វា’’តិអាទិមាហ. វិសមេតិ ឧទកចិក្ខល្លេន វិសមេ បទេសេ. បានីយំ បិវន្តិ ឯត្ថាតិ បបា, តំ បបំ. ឧទកំ បីយតិ ឯត្ថាតិ វា បបា. តឡាកាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មាតិកំ សង្គណ្ហាតិ.

ឥមមត្ថំ សន្ធាយាតិ ឥមិនា កម្មប្បថប្បត្តំ បដិក្ខិបតិ. អត្តនា កតញ្ហិ បុញ្ញំ អនុស្សរតោ តំ អារព្ភ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតិ, ន បន យថា កតំ បុញ្ញំ សយមេវ បវឌ្ឍតិ. តស្មិំ ធម្មេ ឋិតត្តាតិ តស្មិំ អារាមរោបនាទិធម្មេ បតិដ្ឋិតត្តា. តេនបិ សីលេន សម្បន្នត្តាតិ តេន យថាវុត្តធម្មេ កតសីលេ ឋត្វា ចិណ្ណេន តទញ្ញេនបិ កាយវាចសិកសំវរលក្ខណេន សីលេន សមន្នាគតត្តា. ទស កុសលា ធម្មា បូរេន្តិ ទុច្ចរិតបរិវជ្ជនតោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

វនរោបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ជេតវនសុត្តវណ្ណនា

៤៨. ឯសិតគុណត្តា ឯសិយមានគុណត្តា ច ឥសី, អសេក្ខា សេក្ខកល្យាណបុថុជ្ជនា ច. ឥសីនំ សង្ឃោ ឥសិសង្ឃោ. ឥសិសង្ឃេន និសេវិតំ. តេនាហ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃនិសេវិត’’ន្តិ.

តំ ការេន្តស្ស គន្ធកុដិបាសាទកូដាគារាទិវសេន សិនិទ្ធសន្ទច្ឆាយរុក្ខលតាវសេន ភូមិភាគសម្បត្តិយា ច អនញ្ញសាធារណំ អតិរមណីយំ តំ ជេតវនំ ចិត្តំ តោសេតិ, តថា អរិយានំ និវាសភាវេនបីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បឋមគាថាយ ជេតវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា’’តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១). អបចយគាមិចេតនា សត្តានំ វិសុទ្ធិំ អាវហតិ កម្មក្ខយាយ សំវត្តនតោតិ អាហ ‘‘កម្មន្តិ មគ្គចេតនា’’តិ. ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ វិទិតករណដ្ឋេន កិលេសានំ វិជ្ឈនដ្ឋេន ច វិជ្ជា. មគ្គបញ្ញា សម្មាទិដ្ឋីតិ អាហ ‘‘វិជ្ជាតិ មគ្គបញ្ញា’’តិ. សមាធិបក្ខិកា ធម្មា សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ. យថា ហិ វិជ្ជាបិ វិជ្ជាភាគិយា, ឯវំ សមាធិបិ សមាធិបក្ខិកោ. សីលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សីលន្តិ អាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ជីវិតំ ឧត្តម’’ន្តិ. ទិដ្ឋិសង្កប្បាតិ សម្មាទិដ្ឋិសង្កប្បា. តត្ថ សម្មាសង្កប្បស្ស សម្មាទិដ្ឋិយា ឧបការភាវេន វិជ្ជាភាវោ វុត្តោ. តថា ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធសង្គហិតោតិ វុច្ចតិ. យថា ច សម្មាសង្កប្បាទយោ បញ្ញាក្ខន្ធសង្គហិតា, ឯវំ វាយាមសតិយោ សមាធិក្ខន្ធសង្គហិតាតិ អាហ ‘‘វាយាមសតិសមាធយោ’’តិ. ធម្មោតិ ហិ ឥធ សមាធិ អធិប្បេតោ ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៧; សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយ. វាចាកម្មន្តាជីវាតិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា. មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ ហេតេ សង្គហិតា. តេនាហ ‘‘ឯតេន អដ្ឋង្គិកមគ្គេនា’’តិ.

ឧបាយេន វិធិនា អរិយមគ្គោ ភាវេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘សមាធិបក្ខិយធម្ម’’ន្តិ. សម្មាសមាធិបក្ខិយំ វិបស្សនាធម្មញ្ចេវ មគ្គធម្មញ្ច. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) ហិ វចនតោ សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ មគ្គធម្មា សម្មាសមាធិបរិក្ខារា. វិចិនេយ្យាតិ វីមំសេយ្យ, ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ. អរិយមគ្គហេតុកា ហិ សត្តានំ វិសុទ្ធិ. តេនាហ ‘‘តស្មិំ អរិយមគ្គេ វិសុជ្ឈតី’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធធម្មំ វិចិនេយ្យាតិ បច្ចុប្បន្នេ បញ្ចក្ខន្ធេ វិបស្សេយ្យ. តេសុ វិបស្សិយមានេសុ វិបស្សនាយ ឧក្កំសគតាយ យទគ្គេន ទុក្ខសច្ចំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, តទគ្គេន សមុទយសច្ចំ បហានបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន, មគ្គសច្ចំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតីតិ ឯវំ តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ វិសុជ្ឈតីតិ ឥមស្មិំ បក្ខេ និមិត្តត្ថេ ឯវ ភុម្មំ, តេសុ សច្ចេសុ បដិវិជ្ឈិយមានេសូតិ អត្ថោ.

អវធារណវចនន្តិ វវត្ថាបនវចនំ, អវធារណន្តិ អត្ថោ. ‘‘សារិបុត្តោវា’’តិ ច អវធារណំ សាវកេសុ សារិបុត្តោវ សេយ្យោតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ តស្សេវុក្កំសភាវតោ. កិលេសឧបសមេនាតិ ឥមិនា មហាថេរស្ស តាទិសោ កិលេសវូបសមោតិ ទស្សេតិ. តស្ស សាវកវិសយេ បញ្ញាយ បារមិប្បត្តិ អហោសិ. យទិ ឯវំ ‘‘យោបិ បារង្គតោ ភិក្ខុ, ឯតាវបរមោ សិយា’’តិ ឥទំ តេសំ ពុទ្ធានំ ញាណវិសយេ បញ្ញាបារមិប្បត្តានំ វសេនេវ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវធារណម្បិ វិមុត្តិយា នានត្តា តីហិ វិមុត្តីហិ បារង្គតេ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘បារំ គតោតិ និព្ពានំ គតោ’’តិអាទិ. ន ថេរេន ឧត្តរិតរោ នាម អត្ថិ លព្ភតិ, លព្ភតិ ចេ, ឯវមេវ លព្ភេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

ជេតវនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មច្ឆរិសុត្តវណ្ណនា

៤៩. មច្ឆរិនោតិ មច្ឆេរវន្តោ មច្ឆេរសមង្គិនោតិ អាហ ‘‘មច្ឆេរេន សមន្នាគតា’’តិ. មច្ឆេរំ មច្ឆរិយន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. ន វន្ទតីតិ វន្ទនមត្តម្បិ ន ករោតិ, កុតោ ទានន្តិ អធិប្បាយោ. ឧបដ្ឋានំ កាតុន្តិ មធុរបដិសន្ថារំ ករោតីតិ យោជនា. ឥទំ តាវ មុទុមច្ឆរិយំ ន ហទយំ វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តស្ស មច្ឆរិយន្តិ កត្វា. កិំ តុយ្ហំ បាទា រុជ្ជន្តិ ននុ តុយ្ហំយេវ អាគតគមនេសុ បាទា រុជ្ជន្តិ, កិន្តេ ឥមេ ឆិន្ទន្តីតិ អធិប្បាយោ. សាមីចិម្បិ ន ករោតិ កុតោ ទានន្តិ អធិប្បាយោ. យថាកម្មំ តំតំគតិយោ អរន្តិ ឧបគច្ឆន្តីតិ អរិយា, សត្តា. ឥមេ បន កុច្ឆិតា អរិយាតិ កទរិយា, ថទ្ធមច្ឆរិនោ. មច្ឆរិយសទិសញ្ហិ កុច្ឆិតំ សព្ពហីនំ នត្ថិ សព្ពគុណាភិភូតត្តា ភោគសម្បត្តិអាទិសព្ពសម្បត្តីនំ មូលភូតស្ស ទានស្ស និសេធតោ. ឥតិអាទីហិ វចនេហិ. អត្តនោ ឧបឃាតកោតិ មច្ឆរិយានុយោគេន កុសលធម្មានំ គតិសម្បត្តិយា ច វិនាសកោ.

បុញ្ញបាបវសេន សម្បរេតព្ពតោ ឧបគន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ. កាមគុណរតីតិ កាមគុណសន្និស្សយោ អស្សាទោ. ខិឌ្ឌាតិ កាយិកខិឌ្ឌា វាចសិកខិឌ្ឌា ចេតសិកខិឌ្ឌាតិ ឯវំ តិវិធា. ឯស វិបាកោតិ ចោឡាទីនំ កិច្ឆលាភោតិ ឯស ឯវរូបោ វិបាកោ. យមលោកន្តិ បរលោកំ. ឧបបជ្ជរេតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ. តេន បាឡិយំ វុត្តំ និរយំ តិរច្ឆានយោនិញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

យាចន្តិ នាម អរិយយាចនាយ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយាន យាចនា’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩). យេ សំវិភជន្តិ, តេ វទញ្ញូ នាម ញត្វា កត្តព្ពករណតោ. វិមានប្បភាយាតិ និទស្សនមត្តំ, ឧយ្យានកប្បរុក្ខប្បភាហិ ទេវតានំ វត្ថាភរណសរីរប្បភាហិបិ សគ្គេ បកាសេន្តិយេវ. បកាសន្តីតិ វា បាកដា ហោន្តិ, ន អបាយលោកេ វិយ អបាកដាតិ អត្ថោ. បរសម្ភតេសូតិ សយំ សម្ភតំ អនាបជ្ជិត្វា បរេហេវ សម្ភរិតេសុ សុខូបករណេសុ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘វសវត្តីវ មោទរេ’’តិ, បរនិម្មិតភោគេសុ វសវត្តី ទេវបុត្តា វិយ សុខសមង្គិតាយ មោទន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តសម្បរាយោតិ ឯតេ សគ្គាតិ ឯវំ ហេដ្ឋា វុត្តសម្បរាយោ. ឧភិន្នន្តិ ឯតេសំ យថាវុត្តានំ ឧភិន្នំ ទុក្កដសុកដកម្មការីនំ. តតោ ចវិត្វា តតោ និរយសគ្គាទិតោ ចវិត្វា មនុស្សេសុ និព្ពត្តតិ. តេសុ យោ មច្ឆរី មនុស្សេសុ និព្ពត្តោ, សោ ទលិទ្ទោ ហុត្វា បុព្ពចរិយវសេន មច្ឆរីយេវ ហោន្តោ ទារាទិភរណត្ថំ មច្ឆកច្ឆបាទីនិ ហន្ត្វា បុនបិ និរយេ និព្ពត្តោ. ឥតរោ សុទ្ធាសយោ សមិទ្ធោ ហុត្វា បុព្ពចរិយាវសេន បុនបិ បុញ្ញានិ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តេយ្យ. តេនាហ ‘‘បុន សម្បរាយេបិ ទុគ្គតិសុគតិយេវ ហោតី’’តិ.

មច្ឆរិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឃដីការសុត្តវណ្ណនា

៥០. ‘‘ឧបបន្នាសេ’’តិ សេ-ការាគមំ កត្វា និទ្ទេសោ, ‘‘ឧបបន្នា’’ឥច្ចេវ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និព្ពត្តិវសេន ឧបគតា’’តិ. អត្តនោ សម្បត្តិតោ អវិហានតោ អវិហា, តេសំ ព្រហ្មលោកោ អវិហាព្រហ្មលោកោ, តស្មិំ. ឧបបត្តិសមនន្តរមេវាតិ បឋមកោដ្ឋាសេ ឯវ. អរហត្តផលវិមុត្តិយាតិ អសេក្ខវិមុត្តិយា. សេក្ខវិមុត្តិយា បន អវិហូបបត្តិតោ បគេវ វិមុត្តា. មានុសំ ទេហំ សមតិក្កមន្តិ ចិត្តុបក្កិលេសបហានវសេនាតិ ផលេន ហេតុទស្សនមិទន្តិ អាហ ‘‘មានុសំ ទេហន្តិ ឥធ…បេ… វុត្តានី’’តិ. ទិវិ ភវំ ទិព្ពំ, ព្រហ្មត្តភាវសញ្ញិតំ ខន្ធបញ្ចកំ. តត្ថ សំយោជនកោតិ វុត្តំ ‘‘ទិព្ពំ យោគន្តិ បញ្ច ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានី’’តិ. ឥមស្សាតិ ទេវបុត្តស្ស. ‘‘ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ តេសំ ត្វំ កុសលំ សព្ពាវជ្ជប្បហានេន អនវជ្ជតំ ភាសតីតិ កុសលី វទេសិ. អត្ថេន សទ្ទស្ស អភេទោបចារំ កត្វា គម្ភីរវចនំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘គម្ភីរត្ថ’’ន្តិ អត្ថស្សេវ គម្ភីរតោ, ន សទ្ទស្ស. សមុច្ឆិន្នកាមរាគតាយ សព្ពសោ កាមវិសយប្បហានេន និរាមិសព្រហ្មចារី នាម អនាគាមី. និវាសនដ្ឋានភូតោ សមានោ ឯកោ គាមោ ឯតស្សាតិ អាហ ‘‘ឯកគាមវាសី’’តិ.

ឃដីការសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាទិត្តវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.