៤. សតុល្លបកាយិកវគ្គោ

១. សព្ភិសុត្តវណ្ណនា

៣១. សតំ សាធូនំ សរណគមនសីលាទិភេទស្ស ធម្មស្ស ឧល្លបនតោ, អត្តនោ វា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយា តស្ស ធម្មស្ស ឧល្លបនតោ កថនតោ សតុល្លបា, ទេវតា, តាសំ កាយោ សមូហោ, តត្ថ ភវាតិ សតុល្លបកាយិកា. តេនាហ ‘‘សតំ ធម្ម’’ន្តិអាទិ. សមាទានវសេន ឧល្លបេត្វា, ន វណ្ណនាកថនមត្តេន តត្រាតិ តស្មិំ តាសំ ទេវតានំ សតុល្លបកាយិកភាវេ. ឥទំ វត្ថូតិ ឥទំ ការណំ. សមុទ្ទវាណិជាតិ សំយត្តិកា. ខិត្តសរវេគេនាតិ ជិយាមុត្តសរសទិសវេគេន, សីឃឱឃេនាតិ អត្ថោ. ឧប្បតតីតិ ឧប្បាតោ. ឧប្បាតេ ភវំ ព្យសនំ ឧប្បាតិកំ. បតិដ្ឋាតិ ហិតបតិដ្ឋា. បរលោកេ ហិតសុខាវហំ អភយការណំ. ជង្ឃសតន្តិ មនុស្សសតំ. ជង្ឃាសីសេន ហិ មនុស្សេ វទតិ សហចារិភាវតោ. អគ្គហេសិ បញ្ចសីលានិ. អាសន្នានាសន្នេសុ អាសន្នស្សេវ បឋមំ វិបច្ចនតោ ‘‘អាសន្នកាលេ គហិតសីលំ និស្សាយា’’តិ វុត្តំ. ឃដាវសេនាតិ សមូហវសេន.

សព្ភីតិ សាធូហិ. តេ ហិ សបរហិតសាធនតោ បាសំសតាយ សន្តគុណតាយ ច សន្តោតិ វុច្ចតិ. តេ បន យស្មា បណ្ឌិតលក្ខណេហិ សមន្នាគតា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘បណ្ឌិតេហី’’តិ អាហ. សមាសេថាតិ សំវសេថាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោតិ អាហ ‘‘សព្ពឥរិយាបថេ’’តិអាទិ. មិត្តសន្ថវន្តិ មេត្តិសន្ធានំ. សត្តានំ ហិតេសិតាលក្ខណា ហិ មេត្តិ, សា ច ញាណសហិតា ញាណបុព្ពង្គមាវាតិ មិត្តសន្ថវោ អសំកិលិដ្ឋោ, ឥតរោ សំកិលិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ន កេនចិ សទ្ធិំ កាតព្ពោ’’តិ. សទ្ធម្មន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកាទិហិតាវហំ សុន្ទរធម្មំ. សេយ្យោតិ ហិតវឌ្ឍនតាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វឌ្ឍី’’តិ.

សតំ សាធូនំ, បណ្ឌិតានន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តប្បដិយោគវិសយត្តា អញ្ញ-សទ្ទស្ស វុត្តំ ‘‘អញ្ញតោ អន្ធពាលតោ’’តិ. សោកនិមិត្តំ សោកការណំ ឧត្តរបទលោបេន ឥធ សោកសទ្ទេន គហិតន្តិ អាហ ‘‘សោកវត្ថូន’’ន្តិអាទិ. សោកវត្ថូនិ នាម ចោរាទយោ អច្ឆិន្ទនាទិវសេន បរេសំ សោកករណតោ. សោកានុគតា សោកប្បត្តា.

ថេរស្សាតិ សំកិច្ចត្ថេរស្ស. អត្តនោ ភគិនិយា ជេដ្ឋត្តា ‘‘តុម្ហេ’’តិ អាហ. អយំ ‘‘ឥធ ចោរា បដិបជ្ជិំសូ’’តិ អម្ហេ តិណាយបិ ន មញ្ញតីតិ ចិន្តេត្វា ឯកច្ចេ ‘‘មារេម ន’’ន្តិ អាហំសុ. ករុណាយ ឯកច្ចេ ‘‘វិស្សជ្ជេមា’’តិ អាហំសុ. មន្តេត្វាតិ ភាសេត្វា.

អហុ អហោសិ, ភូតបុព្ពន្តិ អត្ថោ. អរញ្ញស្មិំ ព្រហាវនេតិ តាទិសេ ព្រហាវនេ, មហារញ្ញេ និវាសីតិ អត្ថោ ចេតោតិ ព្យាធោ. កូដានីតិ វាកុរាទយោ. ឱឌ្ឌេត្វាតិ សជ្ជេត្វា. សសកន្តិ បេលកំ ឧព្ពិគ្គាតិ ភីតតសិតា. ឯករត្តិន្តិ ឯករត្តេនេវ. ធនជានីតិ បរិព្ពយវសេន អទ្ធិកេហិ លទ្ធព្ពធនតោ ហានិ, ‘‘សមណម្បិ នាម ហន្តិ, កិំ អម្ហេសុ លជ្ជិស្សតី’’តិ អទ្ធិកានំ អនាគមនតោ ឯកទិវសំ លទ្ធព្ពបរិព្ពយម្បិ ន លភិស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ.

ញាតយោបិ មាតាបិតុភាតុភគិនិអាទិកេ ញាតកេ. តេ កិរ អធិមុត្តស្ស ភគិនិយា សន្តិកំ ឧបគច្ឆន្តា អន្តរាមគ្គេ តេន សមាគតា, អធិមុត្តោ សច្ចវាចំ អនុរក្ខន្តោ ចោរភយំ តេសំ នារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេសម្បី’’តិអាទិ. តំ និស្សាយ បព្ពជិតត្តា ‘‘អធិមុត្តសាមណេរស្ស សន្តិកេ’’តិ វុត្តំ, ន ឧបសម្បទាចរិយោ ហុត្វា. តេនាហ ‘‘អត្តនោ អន្តេវាសិកេ កត្វា’’តិ. សច្ចានុរក្ខណេន អនុត្តរគុណាធិគមេន ច ញាតិមជ្ឈេ វិរោចតិ.

សាតតន្តិ សតតំ. ស-សទ្ទស្ស ហិ ឥធ សាភាវោ យថា ‘‘សារាគោ’’តិអាទីសុ. សាតភាវោ វា សាតតន្តិ អាហ ‘‘សុខំ វា’’តិ. ការណេនាតិ តេន តេន ការណេន. សព្ពាសំ តាសំ វចនំ សុភាសិតំ, ភគវតោ បន ឧក្កំសគតំ សុភាសិតមេវ. ស្វាយមត្ថោ តំតំគាថាបទេនេវ វិញ្ញាយតីតិ តំ នីហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេន សប្បុរិសូបសំសេវសទ្ធម្មាភិយោគោ យថា សត្តានំ វឌ្ឍិយា បញ្ញាបដិលាភស្ស ឯកន្តិកំ ការណំ, ឯវំ សោកបច្ចយេ សតិ វិសោកភាវស្ស, ញាតិមជ្ឈេ សោភាយ, សុគតិគមនស្ស, ចិរំ សុខដ្ឋានស្ស, វដ្ដទុក្ខមោចនស្សបិ អញ្ញាសាធារណំ ហោតីតិ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ភិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មច្ឆរិសុត្តវណ្ណនា

៣២. បមជ្ជនាការេន បវត្តា អនុបលទ្ធិ បមាទោ. តេន ឯកន្តតោ សតិរហិតា ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សតិវិប្បវាសលក្ខណេនា’’តិ. ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទយោ ចេត្ថ បមាទេនេវ សង្គហិតា. ឥទានិ យថា មច្ឆរិយនិមិត្តញ្ច បមាទនិមិត្តញ្ច ទានំ ន ទីយតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកច្ចោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិក្ខយំ គមិស្សតីតិ ភោគបរិហានិំ គមិស្សតិ. ខិឌ្ឌាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន មណ្ឌនវិភូសនឆណនក្ខត្តកិច្ចព្យសនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. យសទាយកន្តិ កិត្តិយសស្ស បរិវារយសស្ស ច ទាយកំ. សិរីទាយកន្តិ សោភគ្គទាយកំ. សម្បត្តិទាយកន្តិ កុលភោគរូបភោគសម្បទាហិ សម្បត្តិទាយកំ. បុញ្ញន្តិ វា ឥធ បុញ្ញផលំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) វិយ. អត្ថិ ទានស្ស ផលន្តិ ឯត្ថ ទេយ្យធម្មស្ស អនវដ្ឋិតតំ ពហុលសាធារណតំ, តំ បហាយ គមនីយតំ, តព្ពិសយាយ បីតិយា សាវជ្ជតំ, ទានធម្មស្ស អនញ្ញសាធារណតំ អនុគាមិកតំ, តព្ពិសយាយ បីតិយា អនវជ្ជតំ, លោភាទិបាបធម្មានំ វិនោទនំ, សេសបុញ្ញានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានន្តេនាតិ វត្តព្ពំ.

តំយេវ ពាលន្តិ យោ មច្ឆរី, តមេវ. អទានសីលា ពាលា. ឯកច្ចោ ធនស្ស បរិភោគបរិក្ខយភយេន អត្តនាបិ ន បរិភុញ្ជតិ អតិលោភសេដ្ឋិ វិយាតិ អាហ ‘‘ឥធលោកបរលោកេសូ’’តិ.

យស្មា ឯកច្ចោ អទានសីលោ បុរិសោ អទ្ធិកេ ទិស្វា បស្សន្តោបិ ន បស្សតិ, តេសំ កថំ សុណន្តោបិ ន សុណោតិ, សយំ កិញ្ចិ ន កថេតិ, អទាតុកម្យតាថម្ភេ ពទ្ធោ ហោតិ, តស្មា តត្ថ មតលិង្គានិ ឧបលព្ភន្តិយេវាតិ អាហ ‘‘អទានសីលតាយ មរណេន មតេសូ’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ទានមត្តមេវ គហេត្វា មតេនស្ស សមតំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទានសីលស្ស បន អមតលិង្គានិ វុត្តវិបរិយាយតោ វេទិតព្ពានិ. វជន្តិ បុថុត្តេ ឯកវចនំ, តស្មា វចនវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សហ វជន្តា’’តិ. ទានសីលាទិធម្មោ បុរាតនោ, ន អជ្ជតនោតិ សនន្តនោ, សោ ឯតេសុ អត្ថីតិ សនន្តនា, បណ្ឌិតា, តេសំ ធម្មាតិ តេសំ វសេនបិ ធម្មោ សនន្តនោតិ អាហ ‘‘សនន្តនានំ វា បណ្ឌិតានំ ឯស ធម្មោ’’តិ. អប្បស្មិម្បិ ទេយ្យធម្មេ សតិ ឯកេ ទានំ ទទន្តិ, ឯកេ ន ទទន្តិ មច្ឆរិភាវា. សហស្សទានសទិសាតិ ឯកាបិ ទក្ខិណា បរិច្ចាគចេតនាយ ឧឡារភាវតោ សហស្សទានសទិសា ហោតិ.

ទុរនុគមនោតិ អសមង្គិនា អនុគន្តុំ ទុក្ករោ. អននុគមនញ្ចស្ស ធម្មស្ស អបូរណមេវាតិ អាហ ‘‘ទុប្បូរោ’’តិ. ‘‘ធម្មំ ចរេ’’តិ អយំ ធម្មចរិយា គហដ្ឋស្ស វសេន អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘ទសកុសលកម្មបថធម្មំ ចរតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ទារញ្ច បោស’’ន្តិ. សមុញ្ជកន្តិ កស្សកេហិ អត្តនា កាតព្ពំ កត្វា វិសដ្ឋធញ្ញករណតោ ខលេ ឧញ្ឆាចរិយវសេន សមុញ្ជនិអាទិនា ឆឌ្ឌិតធញ្ញសំហរណំ. តេនាហ ‘‘យោ អបិ…បេ… សមុញ្ជកំ ចរតី’’តិ. ឯតេនាតិ សតសហស្សសហស្សយាគិគ្គហណេន ទសន្នម្បិ ភិក្ខុកោដីនំ បិណ្ឌបាតោ ទស្សិតោ ហោតិ. ‘‘ទិន្នោ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជនា. ទសន្នំ វា កហាបណកោដីនំ បិណ្ឌបាតោតិ ទសន្នំ កហាបណកោដីនំ វិនិយុញ្ជនវសេន សម្បាទិតបិណ្ឌបាតោ. តយិទំ សតសហស្សំ សហស្សយាគីនំ ទានំ ឯត្តកំ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. សមុញ្ជកំ ចរន្តោបីតិ សមុញ្ជកំ ចរិត្វាបិ, សមុញ្ជកចរណហេតូតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ទារំ បោសេន្តោបិ ធម្មំ ចរតិ, អប្បកស្មិំ ទទន្តោបិ ធម្មំ ចរតីតិ យោជនា. តថាវិធស្សាតិ តាទិសស្ស តថាធម្មចារិនោ យា ធម្មចរិយា, តស្សា កលម្បិ នគ្ឃន្តិ ឯតេ សហស្សយាគិនោ អត្តនោ សហស្សយាគិតាយ. យំ តេន ទលិទ្ទេនាតិអាទិ តស្សេវត្ថស្ស វិវរណំ. សព្ពេសម្បិ តេសន្តិ ‘‘សតំសហស្សានំ សហស្សយាគិន’’ន្តិ វុត្តានំ តេសំ សព្ពេសម្បិ. ឥតរេសន្តិ ‘‘តថាវិធស្សា’’តិ វុត្តបុរិសតោ អញ្ញេសំ. ទសកោដិសហស្សទានន្តិ ទសកោដិសង្ខាតំ តតោ អនេកសហស្សភេទតាយ សហស្សទានំ.

‘‘កលំ នគ្ឃតី’’តិ ឥទំ តេសំ ទានតោ ឥមស្ស ទានស្ស ឧឡារតរភាវេន វិបុលតរភាវេន វិបុលតរផលតាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កថំ នុ ខោ ឯតំ មហប្ផលតរន្តិ ជាននត្ថ’’ន្តិ. បច្ចយវិសេសេន មហត្តំ គតោតិ មហគ្គតោ, ឧឡារោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិបុលស្សេតំ វេវចន’’ន្តិ. សមេនាតិ ញាយេន, ធម្មេនាតិ អត្ថោ. វិសមេតិ ន សមេ មច្ឆរិយលក្ខណប្បត្តេ. ឆេត្វាតិ បីឡេត្វា. តំ បន បីឡនំ បោថនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បោថេត្វា’’តិ អាហ. អស្សុមុខាតិ តិន្តអស្សុមុខសម្មិស្សា បរំ រោទាបេត្វា. មហាទានន្តិ យថាវុត្តំ ពហុទេយ្យធម្មស្ស បរិច្ចជនេន មហន្តទានំ. ឧប្បត្តិយា អបរិសុទ្ធតាយាតិ អជ្ឈាសយស្ស ទេយ្យធម្មគវេសនាយ ច សុទ្ធតាយ មលីនត្តា. ឥតរំ ធម្មចរិយាយ និព្ពត្តិតទានំ. បរិត្តទានន្តិ បរិត្តស្ស ទេយ្យធម្មស្ស វសេន បរិត្តទានំ. អត្តនោ ឧប្បត្តិយា បរិសុទ្ធតាយាតិ អជ្ឈាសយស្ស ទេយ្យធម្មគវេសនាយ ច វិសុទ្ធតាយ. ឯវន្តិអាទិមាហាតិ ‘‘ឯវំ សហស្សានំ សហស្សយាគិន’’ន្តិ អវោច. តត្ថ សហស្សានន្តិ សតំសហស្សានំ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ សតគ្គហណំ ន កតំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

មច្ឆរិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សាធុសុត្តវណ្ណនា

៣៣. ឧទានំ ឧទានេសីតិ បីតិវេគេន ឧគ្គិរិតព្ពតាយ ឧទានំ ឧគ្គិរិ ឧច្ចារេសិ. តយិទំ យស្មា បីតិសមុដ្ឋាបិតំ វចនំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧទាហារំ ឧទាហរី’’តិ. យថា បន តំ វចនំ ‘‘ឧទាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សទ្ធាយាតិ ឯត្ថ យ-ការោ ហេតុអត្ថោ. បរិច្ចាគចេតនាយ ហិ សទ្ធា វិសេសបច្ចយោ អស្សទ្ធស្ស តទភាវតោ. បិ-សទ្ទោ វុត្តត្ថសម្បិណ្ឌនត្ថោ. ‘‘សាហូ’’តិ បទំ សាធុសទ្ទេន សមានត្ថំ ទដ្ឋព្ពំ. កថន្តិ ទានយុទ្ធានំ វិបក្ខសភាវាតិ អធិប្បាយោ. ឯតំ ឧភយន្តិ ទានំ យុទ្ធន្តិ ឥទំ ទ្វយំ. ជីវិតភីរុកោតិ ជីវិតវិនាសភីរុកោ. ខយភីរុកោតិ ភោគក្ខយស្ស ភីរុកោ. វទន្តោតិ ជីវិតេ សាលយតំ, តតោ ឯវ យុជ្ឈនេ អសមត្ថតំ បវេទេន្តោ. ឆេជ្ជន្តិ ហត្ថបាទាទិឆេទោ. ឧស្សហន្តោតិ វីរិយំ ករោន្តោ. ឯវំ ភោគេ រក្ខិស្សាមីតិ តថា ភោគេ អបរិក្ខីណេ ករិស្សាមីតិ. វទន្តោតិ ឥធ ភោគេសុ លោភំ, តតោ ឯវ ទាតុំ អសមត្ថតំ បវេទេន្តោ. ឯវន្តិ ឯវំ ជីវិតភោគនិរបេក្ខតាយ ទានញ្ច យុទ្ធញ្ច សមំ ហោតិ. សទ្ធាទិសម្បន្នោតិ សទ្ធាធម្មជីវិតាវីមំសាសីលាទិគុណសមន្នាគតោ. សោ ហិ ទេយ្យវត្ថុនោ បរិត្តកត្តា អប្បកម្បិ ទទន្តោ អត្តនោ បន ចិត្តសម្បត្តិយា ខេត្តសម្បត្តិយា ច ពហុំ ឧឡារបុញ្ញំ បវឌ្ឍេន្តោ ពហុវិធំ លោភ-ទោស-ឥស្សា-មច្ឆរិយ-ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិភេទំ តប្បដិបក្ខំ អភិភវតិ, តតោ ឯវ ច តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មច្ឆេរំ មទ្ទតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, តស្ស បន ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ.

បរត្ថាតិ បរលោកេ. ឯកសាដកព្រាហ្មណវត្ថុ អន្វយវសេន, អង្កុរវត្ថុ ព្យតិរេកវសេន វិត្ថារេតព្ពំ.

ធម្មោ លទ្ធោ ឯតេនាតិ ធម្មលទ្ធោ, បុគ្គលោ. អគ្គិអាហិតបទស្ស វិយ សទ្ទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ឧដ្ឋានន្តិ កាយិកំ វីរិយំ, វីរិយន្តិ ចេតសិក’’ន្តិ វទន្តិ. ឧដ្ឋានន្តិ ភោគុប្បាទេ យុត្តបយុត្តតា. វីរិយន្តិ តជ្ជោ ឧស្សាហោ. យមស្ស អាណាបវត្តិដ្ឋានំ. វេតរណិម្បិ ឥតរេ និរយេ ច អតិក្កម្ម. តេ បន អព្ពុទាទីនំ វសេន អវីចិំ ទសធា កត្វា អវសេសមហានិរយេ សត្តបិ អាយុប្បមាណភេទេន តយោ តយោ កត្វា ឯកតិំសាតិ វទន្តិ. សញ្ជីវាទិនិរយសំវត្តនស្ស កម្មស្ស តិក្ខមជ្ឈមុទុភាវេន តស្ស អាយុប្បមាណស្ស តិវិធតា វិភាវេតព្ពា. អបរេ បន ‘‘អដ្ឋ មហានិរយា សោឡស ឧស្សទនិរយា អាទិតោ ចត្តារោ សិតនិរយេ ឯកំ កត្វា សត្ត សិតនិរយាតិ ឯវំ ឯកតិំស មហានិរយា’’តិ វទន្តិ. មហានិរយគ្គហណតោ អាទិតោ ចត្តារោ សិតនិរយា ឯកោ និរយោ កតោតិ.

តេសន្តិ វិចិនិត្វា គហិតបច្ចយានំ. បញ្ចនវុតិបាសណ្ឌភេទា បបញ្ចសូទនិសំវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ វិចិននេសុ. ទក្ខិណាវិចិននំ អាហ, ឧបមានានិ ហិ នាម យាវទេវ ឧបមេយ្យត្ថវិភាវនត្ថានិ. ឯតេន សុខេត្តគហណតោបិ ទក្ខិណេយ្យវិចិននំ ទដ្ឋព្ពំ.

បាណេសុ សំយមោតិ ឥមិនា ទសវិធម្បិ កុសលកម្មបថធម្មំ ទស្សេតិ. យថា ហិ ‘‘បាណេសុ សំយមោ’’តិ ឥមិនា សត្តានំ ជីវិតាវោរោបនតោ សំយមោ វុត្តោ, ឯវំ តេសំ សាបតេយ្យាវហារតោ បរទារាមសនតោ វិសំវាទនតោ អញ្ញមញ្ញភេទនតោ ផរុសវចនេន សង្ឃដ្ដនតោ និរត្ថកវិប្បលបនតោ បរសន្តកាភិជ្ឈានតោ ឧច្ឆេទចិន្តនតោ មិច្ឆាភិនិវេសនតោ ច សំយមោ ហោតីតិ. តេនាហ ‘‘សីលានិសំសំ កថេតុមារទ្ធា’’តិ. ផរុសវចនសំយមោ បនេត្ថ សរូបេនេវ វុត្តោ.

បរស្ស ឧបវាទភយេនាតិ បាបកិរិយហេតុ បរេន អត្តនោ វត្តព្ពឧបវាទភយេន. ឧបវាទភយាតិ ឧបវាទភយនិមិត្តំ. ‘‘កថំ នុ ខោ អម្ហេ បរេ ន ឧបវទេយ្យុ’’ន្តិ អាសីសន្តា បាបំ ន ករោន្តិ. ធម្មបទមេវាតិ អសង្ខតធម្មកោដ្ឋាសោ ឯវ សេយ្យោ សេដ្ឋោ. យស្មា សព្ពសង្ខតំ អនិច្ចំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មំ, តស្មា តទធិគមាយ ឧស្សាហោ ករណីយោតិ ទស្សេតិ. បុព្ពសទ្ទោ កាលវិសេសវិសយោតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ ច កស្សបពុទ្ធាទិកាលេបី’’តិអាទិ. បុន អកាលវិសេសោ អបាដិយេក្កោ ភុម្មត្ថវិសយោវាតិ អាហ ‘‘សព្ពេបិ វា’’តិអាទិ. តត្ថ សព្ពេបិ វាតិ ឯតេ សព្ពេបិ កស្សបពុទ្ធាទយោ លោកនាថា សន្តោ នាម វូបសន្តសព្ពកិលេសសន្តាបា សន្តសព្ភូតគុណត្តា.

សាធុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នសន្តិសុត្តវណ្ណនា

៣៤. កមនីយានីតិ កន្តានិ. តតោ ឯវ ឯតានិ ឥដ្ឋារម្មណានិ សុខារម្មណានិ រូបាទីនិ, តេ បន វត្ថុកាមា, តទារម្មណកិលេសកាមា វា. ‘‘ន សន្តិ កាមា មនុជេសូ’’តិ ទេសនាសីសមេតំ, និច្ឆយេន កាមា អនិច្ចាយេវ. មច្ចុ ធីយតិ ឯត្ថាតិ មច្ចុធេយ្យំ. ន បុន អាគច្ឆតិ ឯត្ថ តំ អបុនាគមនំ. អបុនាគមនសង្ខាតំ និព្ពានំ អនុបគច្ឆនតោ. និព្ពានំ ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស វិវរណំ. ពទ្ធោតិ បដិពទ្ធចិត្តោ. បមត្តោតិ វោស្សគ្គបមាទំ អាបន្នោ.

តណ្ហាឆន្ទតោ ជាតំ តស្ស វិសេសបច្ចយត្តា. ឥច្ឆិតំ ហនតីតិ អឃំ, ទុក្ខំ. ឥធ បន អនវសេសបរិយាទានវសេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ទុក្ខន្តិ. ឆន្ទវិនយា អឃវិនយោតិ ហេតុនិរោធេន ហិ ផលនិរោធោ, ឯវំ សឧបាទិសេសនិព្ពានំ វត្វា អឃវិនយា ទុក្ខវិនយោតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ វទតិ.

ចិត្រានីតិ កិលេសកាមាបិ វេទនាទិដ្ឋិសម្បយោគភេទេន ហោន្តិ, អាការភេទេន ច អត្ថិ សវិឃាតាវិឃាតាតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘អារម្មណចិត្តានី’’តិ វុត្តំ. សង្កប្បិតរាគោតិ សុភាទិវសេន សង្កប្បិតវត្ថុម្ហិ រាគោ. កិលេសកាមោ កាមោតិ វុត្តោ តស្សេវិធ វិសេសតោ កាមភាវសិទ្ធិតោ. បសូរសុត្តេន វិភាវេតព្ពោ ‘‘ន តេ កាមា’’តិអាទិនា តស្ស វត្ថុម្ហិ អាគតត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ សង្ខេបេនេវ វិភាវេន្តោ ‘‘បសូរបរិព្ពាជកោ ហី’’តិអាទិមាហ. ន តេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេតិ តេ ចេ កាមា ន ហោន្តិ, យានិ លោកេ ចិត្រានិ រូបាទិអារម្មណានិ. វេទេសីតិ កេវលំ សង្កប្បរាគញ្ច កាមំ កត្វា វទេសិ ចេ. ហេហិន្តីតិ ភវេយ្យុន្តិ អត្ថោ. សុណន្តោ សទ្ទានិ មនោរមានិ, សត្ថាបិ តេ ហេហិតិ កាមភោគីតិ បច្ចេកំ គាថា, ឥធ បន សំខិបិត្វា ទស្សិតា. ធីរា នាម ធិតិសម្បន្នាតិ អាហ ‘‘បណ្ឌិតា’’តិ.

តស្សាតិ យោ បហីនកោធមានោ សព្ពសោ សំយោជនាតិគោ នាមរូបស្មិំ អសជ្ជន្តោ រាគាទិកិញ្ចនរហិតោ, តស្ស. មោឃរាជា នាម ថេរោ ពាវរីព្រាហ្មណស្ស បរិចារកានំ សោឡសន្នំ អញ្ញតរោ. យថានុសន្ធិំ អប្បត្តោ សាវសេស-អត្ថោ, កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពសោ វិមុត្តត្តាវ ទេវមនុស្សា នមស្សន្តិ, យេ តំ បដិបជ្ជន្តិ. តេសំ កិំ ហោតិ? កិញ្ចិបិ ន សិយាតិ អយមេត្ថ អត្ថវិសេសោ? ទសពលំ សន្ធាយេវមាហ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. អនុបដិបត្តិយាតិ បដិបត្តិំ អនុគន្ត្វា បដិបជ្ជនេន. នមស្សន្តិ តំ បូជេន្តិ.

ចតុសច្ចធម្មំ ជានិត្វាតិ តេន បដិវិទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្វា. តថា ច ពុទ្ធសុពុទ្ធតាយ និព្ពេមតិកា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វិចិកិច្ឆំ បហាយា’’តិ. តតោ បរំ បន អនុក្កមេន អគ្គមគ្គាធិគមេន សង្គាតិគាបិ ហោន្តិ. អសេក្ខធម្មបារិបូរិយា បសំសិយា វិញ្ញូនំ បសំសាបិ ហោន្តីតិ.

នសន្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧជ្ឈានសញ្ញិសុត្តវណ្ណនា

៣៥. ឧជ្ឈានវសេន បវត្តា សញ្ញា ឯតេសំ អត្ថិ, ឧជ្ឈានវសេន វា សញ្ជានន្តីតិ ឧជ្ឈានសញ្ញី. ការយេតិ កតានំ បរិយន្តំ ការយេតិ អត្ថោ. បរិយន្តការិតន្តិ បរិច្ឆិន្នការិតំ បរិមិតវចនន្តិ អត្ថោ. បំសុកូលាទិបដិបក្ខនយេន បត្តុណ្ណទុកុលាទិ វុត្តំ. នាមំ គហិតន្តិ ឯតេន ‘‘ឧជ្ឈានសញ្ញិកា’’តិ ឯត្ថ ក-សទ្ទោ សញ្ញាយន្តិ ទស្សេតិ.

អញ្ញេនាការេន ភូតន្តិ អត្តនា បវេទិយមានាការតោ អញ្ញេន អសុទ្ធេន អាការេន វិជ្ជមានំ ឧបលព្ភមានំ អត្តានំ. វញ្ចេត្វាតិ បលម្ភេត្វា. តស្ស កុហកស្ស. តំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ បរិភុញ្ជនំ. បរិជានន្តីតិ តស្ស បដិបត្តិំ បរិច្ឆិជ្ជ ជានន្តិ. ការកោតិ សម្មាបដិបត្តិយា កត្តា, សម្មាបដិបជ្ជិតាតិ អត្ថោ.

ឥទន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, អយន្តិ អត្ថោ. ធម្មានុធម្មបដិបទាតិ និព្ពានធម្មស្ស អនុច្ឆវិកតាយ អនុធម្មភូតា បដិបទា. បដិបក្ខវិធមនេ អសិថិលតាយ ទឡ្ហា. ភាសិតមត្តេន ច សវនមត្តេន ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ. តេន ភាសិតស្ស សុតស្ស ច សម្មាបដិបត្តិវិសេសំ និវត្តេតិ. លោកបរិយាយន្តិ លោកស្ស បរិវិធមនំ ឧប្បាទនិរោធវសេន សង្ខារានំ បរាវុត្តិំ. តេនាហ ‘‘សង្ខារលោកស្ស ឧទយព្ពយ’’ន្តិ. ស្វាយមត្ថោ សច្ចបដិវេធេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្មញ្ច អញ្ញាយា’’តិ. ឯវំ ន កុព្ពន្តីតិ អត្តនិ វិជ្ជមានម្បិ គុណំ អនាវីករោន្តោ ‘‘យថា តុម្ហេ វទថ, ឯវំ ន កុព្ពន្តី’’តិ អវិជ្ជមានតំ ព្យាករោតីតិ អត្ថោ.

អការកមេវាតិ ទោសំ អការកមេវ. អច្ចយស្ស បដិគ្គណ្ហនំ នាម អធិវាសនំ, ឯវំ សោ ទេសកេន ទេសិយមានោ តតោ វិគតោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតូតិ ខមតូ’’តិ.

សភាវេនាតិ សភាវតោ. ឯកសទិសន្តិ បរេសំ ចិត្តាចារំ ជានន្តម្បិ អជានន្តេហិ សហ ឯកសទិសំ ករោន្តា. បរតោតិ បច្ឆា. កថាយ ឧប្បន្នាយាតិ ‘‘កស្សច្ចយា ន វិជ្ជន្តី’’តិអាទិកថាយ បវត្តមានាយ ‘‘តថាគតស្ស ពុទ្ធស្សា’’តិអាទិនា ពុទ្ធពលំ ពុទ្ធានុភាវំ ទីបេត្វា. ខមិស្សាមីតិ អច្ចយទេសនំ បដិគ្គណ្ហិស្សាមិ. តប្បដិគ្គហោ ហិ ឥធ ខមនន្តិ អធិប្បេតំ, សត្ថា បន សព្ពកាលំ ខមោ ឯវ.

កោបោ អន្តរេ ចិត្តេ ឯតស្សាតិ កោបន្តរោ. ទោសោ គរុ គរុកាតព្ពោ អស្សាតិ ទោសគរុ. ‘‘បដិមុច្ចតី’’តិ វា បាឋោ, អយមេវ អត្ថោ. អច្ចាយិកកម្មន្តិ សហសា អនុបធារេត្វា កិរិយា. នោ ចិធាតិ នោ ចេ ឥធ. ឥធាតិ និបាតមត្តំ. អបគតំ អបនីតំ. ទោសោ នោ ចេ សិយា, តេន បរិយាយេន យទិ អបរាធោ នាម ន ភវេយ្យាតិ. ន សម្មេយ្យុំ ន វូបសមេយ្យុំ. កុសលោតិ អនវជ្ជោ.

ធីរោ សតោតិ បទទ្វយេន វដ្ដឆិន្ទំ អាហ. កោ និច្ចមេវ បណ្ឌិតោ នាមាតិ អត្ថោតិ ‘‘កស្សច្ចយា’’តិអាទិកាយ បុច្ឆាគាថាយ អត្ថោ. ទីឃមជ្ឈិមសំវណ្ណនាសុ តថាគត-សទ្ទោ វិត្ថារតោ សំវណ្ណិតោតិ អាហ ‘‘ឯវមាទីហិ ការណេហិ តថាគតស្សា’’តិ. ពុទ្ធត្តាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ពោធេតា បជាយា’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧) និទ្ទេសេ អាគតការណានិ សង្គយ្ហន្តិ. វិមោក្ខំ វុច្ចតិ អរិយមគ្គោ, តស្ស អន្តោ អគ្គផលំ, តត្ថ ភវា បណ្ណត្តិ, តស្សា វសេន. ឯវំ ពុទ្ធពលំ ទីបេតិ. ឥទានិ ខិត្តំ សង្ខេបេន សំហរាបិតំ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

ឧជ្ឈានសញ្ញិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សទ្ធាសុត្តវណ្ណនា

៣៦. តត្វស្សាតិ ឱ-ការស្ស វ-ការាទេសំ អ-ការស្ស ច លោបំ កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘តតោ អស្សា’’តិ. ‘‘តតស្សា’’តិ វា បាឋោ, តតោតិ ច សទ្ធាហេតូតិ អត្ថោ. នានុបតន្តីតិ ន វត្តន្តិ. បមាទំ ករោន្តីតិ បមជ្ជន្តិ, មិច្ឆា បដិបជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. លក្ខណានីតិ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ. ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបេច្ច ញាណចក្ខុនា បេក្ខតិ, អនុបស្សតីតិ អត្ថោ. អាគតកិច្ចន្តិ អាហតកិច្ចំ, អយមេវ វា បាឋោ. សាធេតីតិ អសម្មោហបដិវេធវសេន និប្ផាទេតិ, តថលក្ខណំ និរោធសច្ចំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ អយមត្ថោ មគ្គេបិ វត្តព្ពោ តេន វិនា អសម្មោហបដិវេធស្ស អសម្ភវតោ. កសិណារម្មណស្សាតិ ឥទំ លក្ខណវចនំ. អកសិណារម្មណសមាបត្តិយោបិ ហិ សន្តីតិ. យថា ច កសិណារម្មណានិ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ អវសេសានញ្ច តទារម្មណានំ បច្ចវេក្ខណវសេន ចិត្តានំ, ឯវំ តេន តានិ អារម្មណានិ គហិតានីតិ ‘‘កសិណារម្មណស្ស’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. បរមំ ឧត្តមំ សុខន្តិ វត្តព្ពតោ បរមសុខំ អរហត្តំ.

សទ្ធាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សមយសុត្តវណ្ណនា

៣៧. ឧទានំ បដិច្ចាតិ ឧក្កាករញ្ញា ជាតិសម្ភេទបរិហារនិមិត្តំ អត្តនោ វំសបរិសុទ្ធំ និស្សាយ វុត្តំ បីតិឧទាហារំ បដិច្ច គោត្តវសេន ‘‘សក្កា’’តិ លទ្ធនាមានំ. យទិ ឯកោបិ ជនបទោ, កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘រុឡ្ហីសទ្ទេនា’’តិ. អក្ខរចិន្តិកា ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ យុត្តេ វិយ សលិង្គវចនានិ ឥច្ឆន្តិ, អយមេត្ថ រុឡ្ហី យថា ‘‘អវន្តី កុរូ’’តិ, តព្ពិសេសនេ បន ជនបទសទ្ទេ ជាតិសទ្ទតាយ ឯកវចនមេវ. អរោបិមេតិ កេនចិ ន រោបិមេ.

អាវរណេនាតិ សេតុនា. ពន្ធាបេត្វាតិ បណ្ឌុបលាសបាសាណមត្តិកខណ្ឌាទីហិ អាលិំ ថិរំ ការាបេត្វា. សស្សានិ ការេន្តីតិ ជេដ្ឋមាសេ កិរ ឃម្មស្ស ពលវភាវេន ហិមវន្តេ ហិមំ វិលីយិត្វា សន្ទិត្វា អនុក្កមេន រោហិណិំ នទិំ បវិសតិ, តំ ពន្ធិត្វា សស្សានិ ការេន្តិ. ‘‘ជាតិំ ឃដ្ដេត្វា កលហំ វឌ្ឍយិំសូ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កោលិយកម្មករា វទន្តី’’តិ អាហ. និយុត្តអមច្ចានន្តិ តស្មិំ សស្សបរិបាលនកម្មេ និយោជិតមហាមត្តានំ.

តីណិ ជាតកានីតិ ‘‘កុឋារិហត្ថោ បុរិសោ’’តិអាទិនា ផន្ទនជាតកំ (ជា. ១.១៣.១៤ អាទយោ) ‘‘ទុទ្ទុភាយតិ ភទ្ទន្តេ’’តិអាទិនា ទុទ្ទុភជាតកំ, (ជា. ១.៤.៨៥ អាទយោ) ‘‘វន្ទាមិ តំ កុញ្ជរា’’តិអាទិនា លដុកិកជាតកន្តិ (ជា. ១.៥.៣៩ អាទយោ) ឥមានិ តីណិ ជាតកានិ. ទ្វេ ជាតកានីតិ –

‘‘សាធុ សម្ពហុលា ញាតី, អបិ រុក្ខា អរញ្ញជា;

វាតោ វហតិ ឯកដ្ឋំ, ព្រហន្តម្បិ វនប្បតិ’’ន្តិ. –

អាទិនា រុក្ខធម្មជាតកំ (ជា. ១.១.៧៤).

‘‘សម្មោទមានា គច្ឆន្តិ, ជាលមាទាយ បក្ខិនោ;

យទា តេ វិវទិស្សន្តិ, តទា ឯហិន្តិ មេ វស’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៣៣) –

អាទិនា សម្មោទមានជាតកន្តិ ឥមានិ ទ្វេ ជាតកានិ.

‘‘អត្តទណ្ឌា ភយំ ជាតំ, ជនំ បស្សថ មេធគំ;

សំវេគំ កិត្តយិស្សាមិ, យថា សំវិជិតំ មយា’’តិ. (សុ. និ. ៩៤១) –

អាទិនា អត្តទណ្ឌសុត្តំ.

តេនាតិ ភគវតា. កលហករណភាវោតិ កលហករណស្ស អត្ថិភាវោ. មហាបថវិយា មហគ្ឃេ ខត្តិយេ កស្មា នាសេថាតិ ទស្សេត្វា កលហំ វូបសមេតុកាមោ ភគវា បថវិំ និទស្សនភាវេន គណ្ហីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បថវី នាម កិំ អគ្ឃតី’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋានេតិ អការណេ. វេរំ កត្វាតិ វិរោធំ ឧប្បាទេត្វា. តំតំបលោភនកិរិយាយ បរក្កមន្តិយោ ‘‘ឧក្កណ្ឋន្តូ’’តិ សាសនំ បេសេន្តិ. កុណាលទហេតិ កុណាលទហតីរេ បតិដ្ឋាយ. បុច្ឆិតំ កថេសិ អនុក្កមេន កុណាលសកុណរាជស្ស បុច្ឆាបសង្គេន កុណាលជាតកំ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) កថេស្សាមីតិ. អនភិរតិំ វិនោទេសិ ឥត្ថីនំ ទោសទស្សនមុខេន កាមានំ អាទីនវោការសំកិលេសវិភាវនវសេន. បុរិសបុរិសេហីតិ កោសជ្ជំ វិទ្ធំសេត្វា បុរិសថាមព្រូហនេន ឧត្តមបុរិសេហិ នោ ភវិតុំ វដ្ដតីតិ ឧប្បន្នចិត្តា. អវិស្សដ្ឋសមណកម្មន្តា អបរិច្ចត្តកម្មដ្ឋានាភិយោគាតិ អត្ថោ. និសីទិតុំ វដ្ដតីតិ ភគវា ចិន្តេសីតិ យោជនា.

បទុមិនិយន្តិ បទុមវនេ. វិកសិំសុ គុណគណវិពោធេន. អយំឥមស្ស…បេ… ន កថេសីតិ ឥមិនា សព្ពេបិ តេ ភិក្ខូ តាវទេវ បដិបាដិយា អាគតត្តា អញ្ញមញ្ញស្ស លជ្ជមានា អត្តនា បដិលទ្ធវិសេសំ ភគវតោ នារោចេសុន្តិ ទស្សេតិ. ខីណាសវានន្តិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ.

ឱសដមត្តេតិ ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគតមត្តេ. អរិយមណ្ឌលេតិ អរិយបុគ្គលសមូហេ. បាចីនយុគន្ធរបរិក្ខេបតោតិ យុគន្ធរបព្ពតស្ស បាចីនបរិក្ខេបតោ, ន ពាហិរកេហិ វុច្ចមានឧទយបព្ពតតោ. រាមណេយ្យកទស្សនត្ថន្តិ ពុទ្ធុប្បាទបដិមណ្ឌិតត្តា វិសេសតោ រមណីយស្ស លោកស្ស រមណីយភាវទស្សនត្ថំ. ឧល្លង្ឃិត្វាតិ ឧដ្ឋហិត្វា. ឯវរូបេ ខណេ លយេ មុហុត្តេតិ យថាវុត្តេ ចន្ទមណ្ឌលស្ស ឧដ្ឋិតក្ខណេ ឧដ្ឋិតវេលាយំ ឧដ្ឋិតមុហុត្តេតិ ឧបរូបរិកាលស្ស វឌ្ឍិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

តេសំ ភិក្ខូនំ ជាតិអាទិវសេន ភគវតោ អនុរូបបរិវារភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. មហាសម្មតស្ស វំសេ ឧប្បន្នោតិអាទិ កុលវំសសុទ្ធិទស្សនំ. ខត្តិយគព្ភេ ជាតោតិ ឥទំ សតិបិ ជាតិវិសុទ្ធិយំ មាតាបិតូនំ វសេន អវិសុទ្ធតា សិយាតិ តេសម្បិ ‘‘អវិសុទ្ធតា នត្ថិ ឥមេស’’ន្តិ វិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សតិបិ ច គព្ភវិសុទ្ធិយំ កតទោសេន មិស្សកត្តា អរជ្ជារហតាបិ សិយាតិ ‘‘តម្បិ នត្ថិ ឥមេស’’ន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘រាជបព្ពជិតា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សាមន្តាតិ សមីបេ. ចលិំសូតិ ឧដ្ឋហិំសុ. កោសមត្តំ ឋានំ សទ្ទន្តរំ, ‘‘សទ្ទសវនដ្ឋានមេវ សទ្ទន្តរ’’ន្តិ អបរេ. តិក្ខត្តុំ តេសដ្ឋិយា នគរសហស្សេសូតិ ជម្ពុទីបេ កិរ អាទិតោ មហន្តានិ តេសដ្ឋិ នគរសហស្សានិ ឧប្បន្នានិ, តថា ទុតិយំ, តថា តតិយំ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘តិក្ខត្តុំ តេសដ្ឋិយា នគរសហស្សេសូ’’តិ. តានិ បន សម្បិណ្ឌេត្វា សតសហស្សតោ បរំ នវសហស្សាធិកានិ អសីតិសហស្សានិ. នវនវុតិយា ទោណមុខសតសហស្សេសូតិ នវសតសហស្សាធិកេសុ នវុតិសតសហស្សេសុ ទោណមុខេសុ. ទោណមុខន្តិ ច មហានគរស្ស អាយុប្បត្តិដ្ឋានភូតំ បាទនគរំ វុច្ចតិ. ឆនវុតិយា បដ្ដនកោដិសតសហស្សេសូតិ ឆកោដិសតសហស្សអធិកេសុ នវុតិកោដិសតសហស្សបដ្ដនេសុ. តម្ពបណ្ណិទីបាទិឆបណ្ណាសាយ រតនាករេសុ. ឯវំ បន នគរ-ទោណមុខបដ្ដន-រតនាករាទិភាវេន កថនំ តំតំអធិវត្ថាយ វសន្តីនំ តាសំ ទេវតានំ ពហុភាវទស្សនត្ថំ. យទិ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា សន្និបតិតា. អថ កស្មា បាឡិយំ ‘‘ទសហិ ច លោកធាតូហី’’តិ? វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទសសហស្ស…បេ… អធិប្បេត’’ន្តិ. តេន សហស្សិលោកធាតុ ឥធ ‘‘ឯកា លោកធាតូ’’តិ វេទិតព្ពា.

លោហបាសាទេតិ សព្ពបឋមកតេ លោហបាសាទេ. ព្រហ្មលោកេតិ ហេដ្ឋិមេ ព្រហ្មលោកេ. យទិ តា ទេវតា ឯវំ និរន្តរា ហុត្វា សន្និបតិតា, បច្ឆា អាគតានំ ឱកាសោ ឯវ ន ភវេយ្យាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យថា ខោ បនា’’តិអាទិ.

សុទ្ធាវាសកាយេ ឧប្បន្នា សុទ្ធាវាសកាយិកា. តាសំ បន យស្មា សុទ្ធាវាសភូមិ និវាសដ្ឋានំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុទ្ធាវាសវាសីន’’ន្តិ. អាវាសាតិ អាវាសដ្ឋានភូតា. ទេវតា បន ឱរម្ភាគិយានំ ឥតរេសញ្ច សំយោជនានំ សមុច្ឆិន្នដ្ឋេន សុទ្ធោ អាវាសោ វិហារោ ឯតេសន្តិ សុទ្ធាវាសា. មហាសមាគមំ ញត្វាតិ មហាសមាគមំ គតាតិ ញត្វា.

បុរត្ថិមចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ ឱតរិ អញ្ញត្ថ ឱកាសំ អលភមានោ. ឯវំ សេសាបិ. មណិវម្មន្តិ ឥន្ទនីលមណិមយំ កវចំ. ពុទ្ធានំ អភិមុខភាគោ ពុទ្ធវីថិ, សា យាវ ចក្កវាឡា ឧត្តរិតុំ ន សក្កា. មហតិយា ពុទ្ធវីថិយាវាតិ ពុទ្ធានំ សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តេហិ តេហិ ទេវព្រហ្មេហិ វលញ្ជិតពុទ្ធវីថិយាវ.

សមិតិ សង្គតិ សន្និបាតោ សមយោ, មហន្តោ សមយោ មហាសមយោតិ អាហ ‘‘មហាសមូហោ’’តិ. បវទ្ធំ វនំ បវនន្តិ អាហ ‘‘វនសណ្ឌោ’’តិ. ទេវឃដាតិ ទេវសមូហា. សមាទហំសូតិ សមាហិតំ លោកុត្តរសមាធិំ សុដ្ឋុ អប្បិតំ អកំសុ. តថា សមាហិតំ បន សមាធិនា និយោជិតំ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សមាធិនា យោជេសុ’’ន្តិ. សព្ពេសំ គោមុត្តវង្កាទីនំ ទូរសមុស្សារិតត្តា អត្តនោ…បេ… អករិំសុ. វិនយតិ អស្សេ ឯតេហីតិ នេត្តានិ, យោត្តានិ. អវីថិបដិបន្នានំ អស្សានំ វីថិបដិបាទនំ រស្មិគ្គហណេន ហោតីតិ ‘‘យោត្តានិ គហេត្វា អចោទេន្តោ’’តិ វត្វា តំ បន អចោទនំ អវារណមេវាតិ អាហ ‘‘អចោទេន្តោ អវារេន្តោ’’តិ.

យថា ខីលំ ភិត្តិយំ, ភូមិយំ វា អាកោដិតំ ទុន្នីហរណំ, យថា ច បលិឃំ នគរប្បវេសនិវារណំ, យថា ច ឥន្ទខីលំ គម្ភីរនេមិ សុនិខាតំ ទុន្នីហរណំ, ឯវំ រាគាទយោ សត្តសន្តានតោ ទុន្នីហរណា និព្ពាននគរប្បវេសនិវារណា ចាតិ តេ ‘‘ខីលំ បលិឃំ ឥន្ទខីល’’ន្តិ ច វុត្តា. ឩហច្ចាតិ ឧទ្ធរិត្វា. តណ្ហាឯជាយ អភាវេន អនេជា. បរមសន្តុដ្ឋភាវេន ចាតុទ្ទិសត្តា អប្បដិហតចារិកំ ចរន្តិ. ពុទ្ធចក្ខុ-ធម្មចក្ខុ-ទិព្ពចក្ខុ-សមន្តចក្ខុ-បកតិចក្ខូនំ វសេន បញ្ចហិ ចក្ខូហិ. សុទន្តា កុតោតិ អាហ ‘‘ចក្ខុតោបី’’តិ. ឆន្ទាទីហីតិ ឆន្ទាទីនំ វសេន ន គច្ឆន្តិ ន វត្តន្តិ. ន អាគច្ឆន្តិ អនុប្បាទនតោ. អាគុន្តិ អបរាធំ.

សព្ពសំយោគាតិ វិភត្តិលោបេន និទ្ទេសោ, សព្ពេ សំយោគេតិ អត្ថោ. វិសជ្ជាតិ វិសជ្ជិត្វា. ឯវម្បីតិ ឥមាយបិ គាថាយ វសេន ‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិ បទេ.

គតាសេតិ គតា ឯវ. ន គមិស្សន្តិ បរិនិដ្ឋិតសរណគមនត្តា. លោកុត្តរសរណគមនញ្ហេត្ថ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘និព្ពេមតិកសរណគមនេន គតា’’តិ. តេ ហិ និយមេន អបាយំ ន គមិស្សន្តិ, ទេវកាយញ្ច បរិបូរេស្សន្តិ. យេ បន លោកិយេន សរណគមនេន ពុទ្ធំ សរណំ គតា, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយំ, សតិ ច បច្ចយន្តរសមវាយេ បហាយ មានុសំ ទេហំ ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តីតិ. តេនាហ សោ ព្រហ្មា ‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ…បេ… បរិបូរេស្សន្តី’’តិ.

សមយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សកលិកសុត្តវណ្ណនា

៣៨. តន្តិ ឧយ្យានំ សង្ខំ គតន្តិ សម្ពន្ធោ. ធនុនា សរេន គហន្តិ បោថយន្តិ ពាធេន្តីតិ ធនុគ្គហា. តំ សម្បដិច្ឆីតិ តស្សា សិលាយ ហេដ្ឋាភាគេន ឧគ្គន្ត្វា សម្បដិច្ឆិ. សត្ថុ បុញ្ញានុភាវេន ឧបហតត្តា សយម្បិ បរិបតន្តី វាតំ ឧបត្ថម្ភេតិ. អភិហនិ សត្ថារា អនាវជ្ជិតត្តា. តញ្ច ខោ កម្មផលវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តតោ ឯវ តតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ អផាសុ ជាតន្តិ ឯតេនបិ ឧបាទិណ្ណកសរីរេ នាម អនិដ្ឋាបិ សម្ផស្សកា បតន្តិ ឯវ តថារូបេន កម្មុនា កតោកាសេតិ ទស្សេតិ. អយំ វិហារោតិ គិជ្ឈកូដវិហារោ. ឧជ្ជង្គលោ ន កត្តព្ពបរោ. វិសមោតិ ភូមិភាគវសេន វិសមោ. សិវិកាការេន សជ្ជិតោ មញ្ចោ ឯវ មញ្ចសិវិកា.

ភុសាតិ ទឡ្ហា. ទុក្ខាតិ ទុក្ខមា ទុត្តិតិក្ខា. ខរាតិ កក្កសា. កដុកាតិ អនិដ្ឋា. អសាតាតិ ន សាតា អប្បិយា. ន អប្បេតីតិ ន ឧបេតិ. ន អប្បាយន្តីតិ ន ខមន្តិ. វេទនាធិវាសនខន្តិយា សតិសម្បជញ្ញយុត្តត្តា សព្ពសត្តដ្ឋិតាហារសមុទយវត្ថុជាតស្ស អាទីនវនិស្សរណានំ បគេវ សុប្បដិវិទិតត្តា យថា សមុទាចារោ ចិត្តំ នាភិភវតិ, ឯវំ សម្មទេវ ឧបដ្ឋាបិតសតិសម្បជញ្ញត្តា វុត្តំ ‘‘វេទនាធិវាសន…បេ… ហុត្វា’’តិ. អបីឡិយមានោតិ អពាធិយមានោ. កាមំ អនិដ្ឋាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ តាយ អបីឡិយមានោ នាម នត្ថិ, បរិញ្ញាតវត្ថុកត្តា បន តស្សា វសេ អវត្តមានោ ‘‘អវិហញ្ញមានោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘សម្បរិវត្តសាយិតាយ វេទនានំ វសំ អគច្ឆន្តោ’’តិ.

សីហសេយ្យន្តិ ឯត្ថ សយនំ សេយ្យា, សីហស្ស វិយ សេយ្យា សីហសេយ្យា, តំ សីហសេយ្យំ. អថ វា សីហសេយ្យន្តិ សេដ្ឋសេយ្យំ ឧត្តមសេយ្យំ. ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយមេវ អាគមិស្សតិ. ‘‘វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តា កាមភោគិសេយ្យា. ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ ទក្ខិណហត្ថស្ស សរីរគ្គហណាទិយោគក្ខមតោ. បុរិសវសេន ចេតំ វុត្តំ. ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ ទុក្ខុប្បត្តិតោ. អយំ សីហសេយ្យាតិ អយំ យថាវុត្តា សីហសេយ្យា. តេជុស្សទត្តាតិ ឥមិនា សីហស្ស អភីតភាវំ ទស្សេតិ. ភីរុកជាតិកា ហិ សេសមិគា អត្តនោ អាសយំ បវិសិត្វា ឧត្រាសពហុលា សន្តាសបុព្ពកំ យថា តថា សយន្តិ, សីហោ បន អភិរុកភាវតោ សតោការី ភិក្ខុ វិយ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ សយតិ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ បុរិមបាទេ’’តិអាទិ. បុរិមបាទេតិ ទក្ខិណបុរិមបាទេ វាមស្ស បុរិមបាទស្ស ឋបនវសេន ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា. បច្ឆិមបាទេតិ ទ្វេ បច្ឆិមបាទេ. វុត្តនយេនេវ ឥធាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបនំ វេទិតព្ពំ. ឋិតោកាសសល្លក្ខណំ អភីរុកភាវេនេវ. សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វាតិអាទិនា វុត្តសីហកិរិយា អនុត្រាសបពុជ្ឈនំ វិយ អភីរុកភាវសិទ្ធា ធម្មតាវសេនេវាតិ វេទិតព្ពា. សីហវិជម្ភិតវិជម្ភនំ អតិវេលំ ឯកាការេន ឋបិតានំ សរីរាវយវានំ គមនាទិកិរិយាសុ យោគ្គភាវាបាទនត្ថំ. តិក្ខត្តុំ សីហនាទនទនំ អប្បេសក្ខមិគជាតបរិហរណត្ថំ.

សេតិ អព្យាវដភាវេន បវត្តតិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, ចតុត្ថជ្ឈានមេវ សេយ្យា ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា. កិំ បនេត្ថ តំ ចតុត្ថជ្ឈានន្តិ? អានាបានចតុត្ថជ្ឈានំ. តតោ ហិ វុដ្ឋហិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនុក្កមេន អគ្គមគ្គំ អធិគន្ត្វា តថាគតោ ជាតោតិ. ‘‘តយិទំ បទដ្ឋានំ នាម, ន សេយ្យា, តថាបិ យស្មា ‘ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា សមនន្តរំ ភគវា បរិនិព្ពាយី’តិ មហាបរិនិព្ពានេ (ទី. និ. ២.២១៩) អាគតំ. តស្មា លោកិយចតុត្ថជ្ឈានសមាបត្តិ ឯវ តថាគតសេយ្យា’’តិ កេចិ. ឯវំ សតិ បរិនិព្ពានកាលិកាវ តថាគតសេយ្យាតិ អាបជ្ជតិ; ន ច តថាគតោ លោកិយចតុត្ថជ្ឈានសមាបជ្ជនពហុលោ វិហាសិ. អគ្គផលវសេន បវត្តំ បនេត្ថ ចតុត្ថជ្ឈានំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យថា សត្តានំ និទ្ទុបគមលក្ខណា សេយ្យា ភវង្គចិត្តវសេន ហោតិ, សា ច នេសំ បឋមំ ជាតិសមន្វយា យេភុយ្យវុត្តិកា, ឯវំ ភគវតោ អរិយជាតិសមន្វយំ យេភុយ្យវុត្តិកំ អគ្គផលភូតំ ចតុត្ថជ្ឈានំ តថាគតសេយ្យាតិ វេទិតព្ពា. សីហសេយ្យា នាម សេដ្ឋសេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឧត្តមសេយ្យា’’តិ.

‘‘កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា យថាបរិច្ឆេទំ ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឯវំ តទា មនសិការស្ស អកតត្តា បាឡិយំ ‘‘ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វា’’តិ ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧដ្ឋានសញ្ញន្តិ បនេត្ថ ន វុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘គិលានសេយ្យា ហេសា’’តិ. សា ហិ ចិរកាលប្បវត្តិកា ហោតិ.

វិសុំ វិសុំ រាសិវសេន អនាគន្ត្វា ឯកជ្ឈំ បុញ្ជវសេន អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘សព្ពាបិ តា’’តិ. តេនាហ ‘‘សត្តសតា’’តិ. វិការមត្តម្បីតិ វេទនាយ អសហនវសេន បវត្តនាការមត្តម្បិ. សុសម្មដ្ឋកញ្ចនំ វិយាតិ សម្មដ្ឋសុសជ្ជិតសុវណ្ណំ វិយ.

ធម្មាលបនន្តិ អសង្ខារិកសមុប្បន្នសភាវាលបនំ. សមុល្លបិតញ្ហិ អាការសមានវចនមេតំ. នាគោ វិយ វាតិ បវត្តតីតិ នាគវោ. តស្ស ភាវោ នាគវតា. វិភត្តិលោបេន ហេស និទ្ទេសោ, មហានាគហត្ថិសទិសតាយាតិ អត្ថោ. ព្យត្តុបរិចរណដ្ឋេនាតិ ព្យត្តំ ឧបរូបរិ អត្តនោ កិរិយាចរណេន. អាជានីយោតិ សម្មាបតិតំ ទុក្ខំ សហន្តោ អត្តនា កាតព្ពកិរិយំ ធីរោ ហុត្វា និត្ថារកោ. ការណាការណជាននេនាតិ និយ្យានិកានិយ្យានិកករណញាតតាយ. តេនេវដ្ឋេនាតិ អប្បដិសមដ្ឋេនេវ. ‘‘មុត្តោ មោចេយ្យ’’ន្តិអាទិ ធុរវាហដ្ឋេន. និព្ពិសេវនដ្ឋេនាតិ រាគាទិវិសវិគតភាវេន.

អនិយមិតាណត្តីតិ អនុទ្ទេសិកំ អាណាបនំ. សាមញ្ញកតោបិ សមាធិសទ្ទោ បករណតោ ឥធ វិសេសត្ថោតិ អាហ ‘‘សមាធិន្តិ អរហត្តផលសមាធិ’’ន្តិ. បដិប្បស្សទ្ធិវសេន សព្ពកិលេសេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តន្តិ សុវិមុត្តំ. អភិនតំ នាម អារម្មណេ អភិមុខភាវេន បវត្តិយា. អបនតំ អបគមនវសេន បវត្តិយា, វិមុខតាយាតិ អត្ថោ. លោកិយជ្ឈានចិត្តំ វិយ វិបស្សនា វិយ ច សសង្ខារេន សប្បយោគេន តទង្គប្បហានវិក្ខម្ភនបហានវសេន ច វិក្ខម្ភេត្វា ន អធិគតំ ន ឋបិតំ, កិញ្ចរហិ កិលេសានំ សព្ពសោ ឆិន្នតាយាតិ អាហ ‘‘ឆិន្នត្តា វតំ ផលសមាធិនា សមាហិត’’ន្តិ. អតិក្កមិតព្ពន្តិ អាចារាតិក្កមវសេន លង្ឃិតព្ពំ. សា បន លង្ឃនា អាសាទនា ឃដ្ដនាតិ អាហ ‘‘ឃដ្ដេតព្ព’’ន្តិ.

បញ្ចវេទា នាម – ឥរុវេទោ, យជុវេទោ, សាមវេទោ, អាថព្ពណវេទោ, ឥតិហាសោ ចាតិ ឯវំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទានំ. ‘‘ចរ’’ន្តិ វចនវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ចរន្តា’’តិ, តបន្តាតិ អត្ថោ. ហីនត្តរូបាតិ ហីនាធិមុត្តិកតាយ និហីនចិត្តសភាវា. វិមុត្តិកតាយ អភាវតោ និព្ពានង្គមា ន ហោន្តិ. អរហត្តាធិគមកម្មស្ស អភព្ពតាយ បរិហីនត្ថា. អជ្ឈោត្ថដាតិ អភិភូតា. តាទិសេហេវ សីលេហីតិ គោសីលាទីហិ. ពទ្ធាតិ សមាទបេត្វា បវត្តនវសេន អនុពទ្ធា. លូខំ តបន្តិ អត្តកិលមថានុយោគំ. តំ បន ឯកទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ចាតបតាបន’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘ឯវំ បដិបន្នស្ស មោក្ខោ នត្ថិ, ឯវំ បដិបន្នស្ស វដ្ដតោ មុត្តិ អត្ថី’’តិ វទន្តី សា អត្តតោ សាសនស្ស និយ្យានភាវោ កថិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស និយ្យានិកភាវំ កថេន្តី’’តិ. អាទិន្តិ គាថាទ្វយំ.

សកលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. បឋមបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា

៣៩. ចាតុមហារាជិកស្សាតិ ចាតុមហារាជិកកាយិកស្ស. ធម្មោ អនុពុទ្ធោតិ ចតុសច្ចធម្មោ បរិញ្ញេយ្យាទិភាវស្ស អនុរូបតោ ពុទ្ធោ. បច្ចក្ខមេវាតិ បរបត្តិយា អហុត្វា អត្តបច្ចក្ខមេវ កត្វា ជានាមិ. ធម្មំ គរហន្តា នាម សទ្ទទោសវសេន វា អត្ថទោសវសេន វា គរហេយ្យុន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ហីនក្ខរ…បេ… កោតិវា’’តិ អាហ. សា បន ‘‘តេសំ វិគរហា ទុម្មេធតាយ មហានត្ថាវហាវា’’តិ ទស្សេន្តី ទេវតា អាហ ‘‘ទុម្មេធា ឧបេន្តិ រោរុវ’’ន្តិ. វិសុំ ហោតីតិ អវីចិមហានិរយតោ វិសុំ ឯវ ហោតិ. ខន្តិយាតិ ញាណខន្តិយា. ឧបសមេនាតិ រាគាទីនំ សព្ពសោ វូបសមេន. តេនាហ ‘‘រុច្ចិត្វា’’តិអាទិ.

បឋមបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ទុតិយបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា

៤០. ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច នមស្សមានាតិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតញ្ច ញត្វា តទុភយំ នមស្សមានា. យស្មា ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ច បសន្នោ សង្ឃេ ច បសន្នោ ឯវ ហោតិ តស្ស សុប្បដិបត្តិយា វិជាននតោ, តស្មា សោ អត្ថោ គាថាយ ច-សទ្ទសង្គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ច-សទ្ទេន សង្ឃញ្ចា’’តិ អាហ អត្ថវតិយោតិ លោកិយលោកុត្តរអត្ថសង្គហិតា លោកិយកុសលលោកុត្តរមគ្គសង្គណ្ហនតោ. យំ ធម្មំ សា អភាសីតិ យំ តុម្ហាកំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតា, សា មហាកោកនទា អត្តនោ ពលានុរូបំ អភាសិ. ពហុនាតិ នានប្បការេន. បរិយាយេនាតិ ការណេន. តាទិសោតិ តថារូបោ តថាបដិវិទ្ធសច្ចោ អត្ថធម្មាទីសុ កុសលោ ឯកេកំ បទម្បិ ឧទាហរណហេតុនិគមនានិ នីហរន្តោ អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ. តេនាហ ‘‘អយំ ភគវា’’តិអាទិ. ឯតេន អតិវិយ វិត្ថារក្ខមោ សុគតធម្មោតិ ទស្សេតិ. បរិយាបុដន្តិ បរិវត្តិតំ. ឯវំ វិត្ថារក្ខមំ ធម្មំ យស្មា ទេវធីតា ‘‘សំខិត្តមត្ថំ លបយិស្សាមី’’តិ អវោច, តស្មា វុត្តំ ‘‘តស្សត្ថ’’ន្តិអាទិ.

ទុតិយបជ្ជុន្នធីតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សតុល្លបកាយិកវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.