៣. សត្តិវគ្គោ

១.សត្តិសុត្តវណ្ណនា

២១. ទេសនាសីសន្តិ ទេសនាបទេសលក្ខណវចនន្តិ អធិប្បាយោ. ឱមដ្ឋោតិ អធោមុខំ កត្វា ទិន្នប្បហារោ. ឥមិនា ឯវ បសង្គេន បហារេ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបរិ ឋត្វាតិ ហត្ថិអាទីនំ ឧបរិ ឋត្វា. អធោមុខំ ទិន្នប្បហារោតិ ខគ្គករវាលាទីនំ អធោមុខំ កត្វា បហតបហារោ. ឧម្មដ្ឋោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. វិវិធប្បហារោ វិមដ្ឋោ. ‘‘ឱមដ្ឋោ គហិតោ’’តិ វត្វា តស្សេវ គហណេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទុគ្គន្ធកិមិអាទីនំ វសេន អន្តោទោសោ. មញ្ចេន សទ្ធិំ ពន្ធិត្វាតិ យស្មិំ មញ្ចេ វណិកបុគ្គលោ និបន្នោ, តត្ថ តំ សុពន្ធំ កត្វា បាទដ្ឋានំ ឧទ្ធំ ករោន្តេហិ សីសដ្ឋានំ អធោ កាតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អធោសិរោ កាតព្ពោ’’តិ. បរិព្ពជេតិ បវត្តេយ្យ. សា បន បវត្តិ ភាវនាវិហារេន យុត្តាតិ អាហ ‘‘វិហរេយ្យា’’តិ.

សល្លស្ស ឧព្ពហនំ សល្លុព្ពហនំ. អត្ថំ បរិត្តកំ គហេត្វា ឋិតា ឧបមាការស្ស វិក្ខម្ភនប្បហានស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិ. អនុពន្ធោវ ហោតិ សតិ បច្ចយេ ឧប្បជ្ជនារហតោ ទេវតាយ កាមរាគប្បហានស្ស ជោតិតត្តា. ននុ ភគវតា អនាគាមិមគ្គេន ទេសនា និដ្ឋាបេតព្ពាតិ? ន, ឥតរិស្សា ញាណពលានុរូបទេសនាយ បវត្តេតព្ពតោ. វេនេយ្យជ្ឈាសយានុកុលញ្ហិ ធម្មំ ធម្មស្សាមី ទេសេតីតិ.

សត្តិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ផុសតិសុត្តវណ្ណនា

២២. កម្មំ អផុសន្តន្តិ កម្មផស្សំ អផុសន្តំ, កម្មំ អករោន្តន្តិ អត្ថោ. វិបាកោ ន ផុសតីតិ វិបាកផស្សោ ន ផុសតិ, វិបាកោ ន ឧប្បជ្ជតេវ ការណស្ស អភាវតោ. ឯវំ ព្យតិរេកមុខេន កម្មវដ្ដេន វិបាកវដ្ដំ សម្ពន្ធំ កត្វា អត្ថំ វត្វា ឥទានិ កេវលំ កម្មវដ្ដវសេន អត្ថំ វទន្តោ ‘‘កម្មមេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាករោតោ ករិយតីតិ កម្មំ អកុព្ពតោ ន កយិរតិ, អនភិសន្ធិកតកម្មំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ អន្វយតោ ទស្សេតុំ ‘‘ផុសន្តញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តតោតិ ផុសនហេតុ. សេសំ វុត្តនយមេវ. វុត្តមេវត្ថំ សការណំ កត្វា បរិវេឋិតវសេន វិភូតំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា ផុសន្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មតាតិ ការកស្សេវ កម្មវិបាកានុពន្ធោ, នាការកស្សាតិ អយំ កម្មវិបាកានំ សភាវោ.

បច្ចេតិ ឧបគច្ឆតិ អនុពន្ធតិ. បាបន្តិ បាបកំ កម្មំ ផលញ្ច. អយញ្ច អត្ថោ អរញ្ញេ លុទ្ទកស្ស ឧយ្យោជនាយ សុនខេហិ បរិវារិយមានស្ស ភិក្ខុនោ ភយេន រុក្ខំ អារុឡ្ហស្ស ចីវរេ លុទ្ទស្ស ឧបរិ បតិតេ តស្ស សុនខេហិ ខាទិត្វា មារិតវត្ថុនា ទីបេតព្ពោតិ.

ផុសតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ជដាសុត្តវណ្ណនា

២៣. យេន អត្ថេន តណ្ហា ‘‘ជដា’’តិ វុត្តា, តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាលិនិយា’’តិ វុត្តំ. សា ហិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតបភេទា អត្តនោ អវយវភូតា ឯវ ជាលា ឯតិស្សា អត្ថីតិ ជាលិនីតិ វុច្ចតិ. ឥទានិស្សា ជដាការេន បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រូបាទីសុ អារម្មណេសូតិ តស្សា បវត្តិដ្ឋានមាហ រូបាទិឆឡារម្មណវិនិមុត្តស្ស តណ្ហាវិសយស្ស អភាវតោ. ហេដ្ឋុបរិយវសេនាតិ កទាចិ រូបារម្មណេ កទាចិ យាវ ធម្មារម្មណា, កទាចិ ធម្មារម្មណេ កទាចិ យាវ រូបារម្មណាតិ ឯវំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច បវត្តិវសេន. ទេសនាក្កមេន ចេត្ថ ហេដ្ឋុបរិយតា វេទិតព្ពា, កាមរាគាទិវសេនបិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សង្ខារានំ ខណិកភាវតោ អបរាបរុប្បត្តិ ឯត្ថ សំសិព្ពនន្តិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសិព្ពនដ្ឋេនា’’តិ. ឥទំ យេន សម្ពន្ធេន ជដា វិយាតិ ជដាតិ ជដាតណ្ហានំ ឧបមូបមេយ្យតា, តំទស្សនំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា ជាលិនី វេឡុគុម្ពស្ស សាខា, តាសំ សញ្ចយាទយោ ច អត្តនោ អវយវេហិ សំសិព្ពិតា វិនទ្ធា ‘‘ជដា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ តណ្ហាបិ សំសិព្ពនសភាវេនាតិ.

ឥមេ សត្តា ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរិគ្គហិតំ អត្តនិព្ពិសេសំ មញ្ញមានា អព្ភន្តរិមំ ករោន្តិ. អព្ភន្តរដ្ឋោ ច អន្តោ-សទ្ទោតិ សកបរិក្ខារេសុ ឧប្បជ្ជនមានាបិ តណ្ហា ‘‘អន្តោជដា’’តិ វុត្តា. បព្ពជិតស្ស បត្តាទិ, គហដ្ឋស្ស ហត្ថិអាទិ សកបរិក្ខារោ. អត្តាតិ ភវតិ ឯត្ថ អភិមានោតិ អត្តភាវោ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. សរីរន្តិ កេចិ. ‘‘មម អត្តភាវោ សុន្ទរោ, អសុកស្ស វិយ មម អត្តភាវោ ភវេយ្យា’’តិអាទិនា សកអត្តភាវាទីសុ តណ្ហាយ ឧប្បជ្ជនាការោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ ចក្ខាទីនិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ, អត្តនោ ច បរេសញ្ច រូបាទីនិ ពាហិរាយតនានិ, បរេសំ សព្ពានិ វា. សបរសន្តតិបរិយាបន្នានិ វា ចក្ខាទីនិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ, តថា រូបាទីនិ ពាហិរាយតនានិ. បរិត្តមហគ្គតភវេសុ បវត្តិយាបិ តណ្ហាយ អន្តោជដាពហិជដាភាវោ វេទិតព្ពោ. កាមភវោ ហិ កស្សចិបិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កត្ថចិបិ អវិមុត្តោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយោតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ អន្តោ’’តិ ច វុច្ចតិ, តព្ពិបរិយាយតោ រូបារូបភវោ ‘‘ពហិទ្ធា ពហី’’តិ ច. តេនាហ ភគវា – ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនោ បុគ្គលោ, ពហិទ្ធាសំយោជនោ បុគ្គលោ’’តិ (អ. និ. ២.៣៧).

វិសយភេទេន បវត្តិអាការភេទេន អនេកភេទភិន្នម្បិ តណ្ហំ ជដាភាវសាមញ្ញេន ឯកន្តិ គហេត្វា ‘‘តាយ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានាយ ជដាយា’’តិ វុត្តំ. សា បន បជាតិ វុត្តសត្តសន្តានបរិយាបន្នា ឯវ ហុត្វា បុនប្បុនំ តំ ជដេន្តី វិនន្ធន្តី បវត្តតីតិ អាហ ‘‘ជដាយ ជដិតា បជា’’តិ. តថា ហិ បរមត្ថតោ យទិបិ អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយោ នត្ថិ, ឯកទេសោ បន សមុទាយោ នាម ន ហោតីតិ អវយវតោ សមុទាយំ ភិន្នំ កត្វា ឧបមូបមេយ្យំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាម វេឡុជដាទីហិ…បេ… សំសិព្ពិតា’’តិ អាហ. ឥមំ ជដន្តិ សម្ពន្ធោ. តីសុ ធាតូសុ ឯកម្បិ អសេសេត្វា សំសិព្ពនេន តេធាតុកំ ជដេត្វា ឋិតំ. តេនស្សា មហាវិសយតំ វិជដនស្ស ច សុទុក្ករភាវមាហ. វិជដេតុំ កោ សមត្ថោតិ ឥមិនា ‘‘វិជដយេ’’តិ បទំ សត្តិអត្ថំ, ន វិធិអត្ថន្តិ ទស្សេតិ.

ឯវំ ‘‘អន្តោជដា’’តិអាទិនា បុដ្ឋោ អថស្ស ភគវា តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ សីលេតិ កុសលសីលេ. តំ បន បាតិមោក្ខសំវរាទិភេទេសុ បរិសុទ្ធមេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ’’តិ.

នរតិ នេតីតិ នរោ, បុរិសោ. កាមំ ឥត្ថីបិ តណ្ហាជដាវិជដនេ សមត្ថា អត្ថិ, បធានមេវ បន សត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘នរោ’’តិ អាហ យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ, អដ្ឋកថាយំ បន អវិភាគេន បុគ្គលបរិយាយោ អយន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘នរោតិ សត្តោ’’តិ វុត្តំ. វិបាកភូតាយ សហ បញ្ញាយ ភវតីតិ សបញ្ញោ. តាយ ហិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សន្តានវសេន ពហុលំ បវត្តមានាយ អយំ សត្តោ សវិសេសំ សបញ្ញោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. វិបាកបញ្ញាបិ ហិ សន្តានវិសេសេន ភាវនាបញ្ញុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិ អហេតុកទ្វិហេតុកានំ តទភាវតោ. កម្មជតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយាតិ កម្មជាយ តិហេតុកបដិសន្ធិយំ បញ្ញាយាតិ ឯវំ តិហេតុកសទ្ទោ បដិសន្ធិសទ្ទេន សម្ពន្ធិតព្ពោ, ន បញ្ញាសទ្ទេន. ន ហិ បញ្ញា តិហេតុកា អត្ថិ. បដិសន្ធិតោ បភុតិ បវត្តមានា បញ្ញា ‘‘បដិសន្ធិយំ បញ្ញា’’តិ វុត្តា តំមូលកត្តា, ន បដិសន្ធិក្ខណេ បវត្តា ឯវ.

ចិន្តេតិ អារម្មណំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ចិត្តំ, សមាធិ. សោ ហិ សាតិសយំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចោ. ន ហិ វិតក្កាទយោ វិនា សមាធិនា តមត្ថំ សាធេន្តិ, សមាធិ បន តេហិ វិនាបិ សាធេតីតិ. បគុណពលវភាវាបាទនេន បច្ចយេហិ ចិត្តំ, អត្តសន្តានំ ចិនោតីតិបិ ចិត្តំ, សមាធិ. បឋមជ្ឈានាទិវសេន ចិត្តវិចិត្តតាយ ឥទ្ធិវិធាទិចិត្តករណេន ច សមាធិ ចិត្តន្តិ វិនាបិ បរោបទេសេនស្ស ចិត្តបរិយាយោ លព្ភតេវ. អដ្ឋកថាយំ បន ចិត្ត-សទ្ទោ វិញ្ញាណេ និរុឡ្ហោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសីសេន ហេត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ កថិតា’’តិ. យថាសភាវំ បការេហិ ជានាតីតិ បញ្ញា. សា យទិបិ កុសលាទិភេទតោ ពហុវិធា, ‘‘ភាវយ’’ន្តិ បន វចនតោ ភាវេតព្ពា ឥធាធិប្បេតាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ញានាមេន វិបស្សនា កថិតា’’តិ. យទិបិ កិលេសានំ បហានំ អាតាបនំ, តំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនម្បិ អត្ថេវ, អាតប្បសទ្ទោ វិយ បន អាតាប-សទ្ទោ វីរិយេ ឯវ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘អាតាបីតិ វីរិយវា’’តិ. យថា កម្មដ្ឋានំ តាយ បញ្ញាយ បរិតោ ហរីយតិ បវត្តីយតិ, ឯវំ សាបិ តទត្ថំ យោគិនាតិ អាហ ‘‘បារិហារិយបញ្ញា’’តិ. អភិក្កមាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ សាត្ថកសម្បជញ្ញាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជ នេតីតិ សព្ពកិច្ចបរិណាយិកា.

យស្មា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន គាថា ភាសិតា, តស្មា បុគ្គលាធិដ្ឋានមេវ ឧបមំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាម បុរិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុនិសិតន្តិ សុដ្ឋុ និសិតំ, អតិវិយ តិខិណន្តិ អត្ថោ. សត្ថស្ស និសិតតរភាវករណំ និសានសិលាយំ, ពាហុពលេន ចស្ស ឧក្ខិបនន្តិ ឧភយម្បេតំ អត្ថាបន្នំ កត្វា ឧបមា វុត្តាតិ តទុភយំ ឧបមេយ្យំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ…បេ… បញ្ញាហត្ថេន ឧក្ខិបិត្វា’’តិ អាហ. សមាធិគុណេន ហិ បញ្ញាយ តិក្ខភាវោ. យថាហ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; ៥.១០៧១). វីរិយញ្ចស្សា ឧបត្ថម្ភកំ បគ្គណ្ហនតោ. វិជដេយ្យាតិ វិជដេតុំ សក្កុណេយ្យ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ ហិ វត្តមានាយ យោគាវចរោ តណ្ហាជដំ វិជដេតុំ សមត្ថោ នាម. វិជដនញ្ចេត្ថ សមុច្ឆេទវសេន បហានន្តិ អាហ – ‘‘សញ្ឆិន្ទេយ្យ សម្បទាលេយ្យា’’តិ.

មគ្គក្ខណេ បនេស វិជដេតិ នាម, អគ្គផលក្ខណេ សព្ពសោ វិជដិតជដោ នាម. តេនាហ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិ. យស្មា ជដាយ វិជដនំ អរិយមគ្គេន, តញ្ច ខោ និព្ពានំ អាគម្ម, តស្មា តំ សន្ធាយាហ ‘‘ជដាយ វិជដនោកាស’’ន្តិ. យត្ថ បន សា វិជដីយតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យត្ថ នាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បដិឃំ រូបសញ្ញា ចា’’តិ គាថាសុខត្ថំ សានុនាសិកំ កត្វា និទ្ទេសោ, ‘‘បដិឃរូបសញ្ញា’’តិ វុត្តំ ហោតិ. បដិឃសញ្ញាវសេន កាមភវោ គហិតោ កាមភវបរិយាបន្នត្តា តាយ. បថវីកសិណាទិរូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា. ឧភយត្ថាបិ សញ្ញាសីសេន ចិត្តុប្បាទស្សេវ គហណំ. ភវសង្ខេបេនាតិ ភវភាវេន សង្ខិបិតព្ពតាយ, ភវលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អត្ថោ. រូបេ វា វិរជ្ជនវសេន ច វត្តុំ សក្កុណេយ្យា ឥធ រូបសញ្ញាតិ វុត្តា, ឯវម្បេត្ថ អរូបភវស្ស ច គហិតតា វេទិតព្ពា. ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ អនវសេសតោ នាមរូបំ គហិតន្តិ អរូបភវ-អសញ្ញភវានម្បេត្ថ គហណំ សិទ្ធន្តិ អបរេ. បរិយាទិយនដ្ឋានេតិ បរិយាទិយនការណេ សព្ពសោ ខេបននិមិត្តេ និព្ពានេ. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ…បេ… ទស្សិតោ ហោតី’’តិ.

ជដាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មនោនិវារណសុត្តវណ្ណនា

២៤. ឯវំលទ្ធិកាតិ សព្ពថាបិ ចិត្តុប្បត្តិ សទុក្ខា, សព្ពថាបិ អចិត្តកភាវោ សេយ្យោ, តស្មា យតោ កុតោចិ ចិត្តំ និវារេតព្ពន្តិ ឯវំទិដ្ឋិកា. សោតិ សត្តោ. អនិយ្យានិកកថំ កថេតិ អយោនិសោ ចិត្តនិវារណំ វទន្តី. សំយតភាវំ អាគតន្តិ រាគវិសេវនាទិតោ សម្មទេវ សំយតភាវំ ឱតរភាវំ. ធម្មចរិយាវសេន ហិ បវត្តមានេ ចិត្តេ នត្ថិ ឦសកម្បិ រាគាទិវិសេវនំ, ន តស្ស សម្បតិ អាយតិញ្ច កោចិ អនត្ថោ សិយា, តស្មា តំ មនោ សព្ពតោ អនវជ្ជវុត្តិតោ ន និវារេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ទានំ ទស្សាមី’’តិអាទិ. យតោ យតោតិ យតោ យតោ សាវជ្ជវុត្តិតោ អយោនិសោមនសិការតោ. តន្តិ មនោ និវារេតព្ពំ អនត្ថាវហត្តា.

មនោនិវារណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អរហន្តសុត្តវណ្ណនា

២៥. កតាវីតិ កតវា, បរិញ្ញាទិកិច្ចំ កត្វា និដ្ឋបេត្វា ឋិតោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ចតូហិ មគ្គេហិ កតកិច្ចោ’’តិ. ស្វាយមត្ថោ អរហន្តិអាទិសទ្ទសន្និធានតោ វិញ្ញាយតិ. ឯវំ ‘‘អហំ វទាមី’’តិអាទិអាការេន បុច្ឆតិ.

ខន្ធាទីសុ កុសលោតិ ខន្ធាយតនាទីសុ សលក្ខណាទីសុ ច សមូហាទិវសេន បវត្តិយញ្ច ឆេកោ យថាភូតវេទី. ឧបលទ្ធិនិស្សិតកថន្តិ អត្តុបលទ្ធិនិស្សិតកថំ ហិត្វា. វោហារភេទំ អករោន្តោតិ ‘‘អហំ បរមត្ថំ ជានាមី’’តិ លោកវោហារំ ភិន្ទន្តោ អវិនាសេន្តោ លោកេ លោកសមញ្ញមេវ និស្សាយ ‘‘អហំ, មមា’’តិ វទេយ្យ. ខន្ធា ភុញ្ជន្តីតិអាទិនា វោហារភេទំ, តត្ថ ច អាទីនវំ ទស្សេតិ.

មានោ នាម ទិដ្ឋិយា សមធុរោ. តថា ហិ ទុតិយមគ្គាទីសុ សម្មាទិដ្ឋិយា បហានាភិសមយស្ស បដិវិបច្ចនីកេ បដិបត្តិសិទ្ធិ. តេនាហ ‘‘យទិ ទិដ្ឋិយា វសេន ន វទតិ, មានវសេន នុ ខោ វទតីតិ ចិន្តេត្វា’’តិ. វិធូបិតាតិ សន្តាបិតា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍា. តេ បន វិទ្ធំសិតា នាម ហោន្តីតិ អាហ ‘‘វិធមិតា’’តិ. មមង្ការាទយោ មយន្តិ សត្តសន្តានេ សតិ បវត្តន្តិ ឯតេនាតិ មយោ, មញ្ញនា. មយោ ឯវ មយតាតិ អាហ ‘‘មយតន្តិ មញ្ញន’’ន្តិ.

អរហន្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បជ្ជោតសុត្តវណ្ណនា

២៦. ទិវារត្តិន្តិ ន អាទិច្ចោ វិយ ទិវា ឯវ, ន ចន្ទិមា វិយ រត្តិំ ឯវ, អថ ខោ ទិវា ច រត្តិញ្ច. តត្ថ តត្ថាតិ យត្ថ យត្ថ សម្បជ្ជលិតោ, តត្ថ តត្ថេវ បទេសេ, ន អាទិច្ចោ វិយ ចន្ទិមា វិយ សកលំ មហាទិសំ ទិសន្តរាឡញ្ច. ញាណានុភាវេន ឧប្បន្នាលោកោ ញាណាលោកោតិ វទន្តិ. ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ, អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទិ បញ្ញា ឧទបាទិ វិជ្ជា ឧទបាទិ អាលោកោ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥; បដិ. ម. ២.៣០) បន វចនតោ មគ្គោ ញាណាលោកោ. ‘‘តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៦; បារា. ១២) វា វចនតោ វិជ្ជត្តយាលោកោ ញាណាលោកោ. បឋមាភិសម្ពោធិយំ វិយ សញ្ជាតបីតិវិប្ផារោ, វិសេសតោ រតនឃរេ សមន្តបដ្ឋានវិចិននេ សញ្ជាតបីតិវសេន ឧប្បន្នសរីរោភាសោ វា បីតិអាលោកោ. តត្ថេវ ឧប្បន្នបសាទវសេន សញ្ជាតអាលោកោវ បសាទាលោកោ. ធម្មចក្កបវត្តនេ ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ ឧប្បន្នបសាទាលោកោតិ ច វទន្តិ. សព្ពត្ថេវ សត្ថុ ធម្មទេសនា សត្តានំ ហទយតមំ វិធមន្តី ធម្មកថាអាលោកោ. សព្ពោបិ ពុទ្ធានំ បាតុភាវា ឧប្បន្នោ អាលោកោតិ ឥមិនា សាវកានំ ទេសនាយ សញ្ជាតធម្មាលោកោបិ ពុទ្ធានុភាវោតិ ទស្សេតិ.

បជ្ជោតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សរសុត្តវណ្ណនា

២៧. សរណតោ អវិច្ឆេទវសេន បវត្តនតោ ខន្ធាទីនំ បដិបាដិ សរា. តេនាហ ‘‘ឥមេ សំសារសរា’’តិ. កុតោតិ កេន ការណេន, កិម្ហិ វា? តេនាហ ‘‘កិំ អាគម្មា’’តិ? ន បតិដ្ឋាតិ បច្ចយាភាវតោ. អាបោតិអាទិនា បាឡិយំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ អប្បតិដ្ឋានាបទេសេន តត្ថ កាមរូបភវានំ អភាវោ ទស្សិតោ. តទុភយាភាវទស្សនេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អរូបភវស្សបិ អភាវោ ទស្សិតោវ ហោតិ, យថារុតវសេន វា ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បុរិមា ទ្វេ គហិតា, គហិតញ្ច អត្ថំ បរិគ្គហេត្វាវ បច្ឆិមត្ថោ បវត្តោតិ.

សរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. មហទ្ធនសុត្តវណ្ណនា

២៨. និធីយតីតិ និធានំ. និធាតព្ពតំ គតំ និហិតន្តិ អត្ថោ. មុត្តសារាទីតិ មុត្តាមណិវេឡុរិយបវាឡរជតជាតរូបាទិ. សុវណ្ណរជតភាជនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កហាបណ-ធញ្ញកោដ្ឋភណ្ឌាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តម្បិ ហិ និច្ចបរិព្ពយវសេន ភុញ្ជីយតីតិ ‘‘ភោគោ’’តិ វុច្ចតិ. អញ្ញមញ្ញំ អភិគិជ្ឈន្តីតិ អញ្ញមញ្ញស្ស សន្តកំ អភិគិជ្ឈន្តិ. តេនាហ ‘‘បត្ថេន្តី’’តិ. អនលង្កតាតិ ន អលំ បរិយត្តន្តិ ឯវំ កតចិត្តា, អត្រិច្ឆតាមហិច្ឆតាហិ អភិភូតា. តេនាហ ‘‘អតិត្តា អបរិយត្តជាតា’’តិ. ឧស្សុក្កជាតេសូតិ តំតំកិច្ចេ សញ្ជាតឧស្សុក្កេសុ. នានាកិច្ចជាតេសូតិ នានាវិធកិច្ចេសុ, សញ្ជាតនានាកិច្ចេសុ វា. វដ្ដគាមិកបសុតេន វដ្ដសោតំ អនុសរន្តេសុ. តណ្ហានិវាសតាយ គេហន្តិបិ អគារន្តិបិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘មាតុគាមេន សទ្ធិំ គេហ’’ន្តិ. វិរាជិយាតិ ហេតុអត្ថទីបកំ បទន្តិ អាហ ‘‘វិរាជេត្វា’’តិ, ត្វា-សទ្ទោបិ ចាយំ ហេតុអត្ថោតិ.

មហទ្ធនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ចតុចក្កសុត្តវណ្ណនា

២៩. ឥរិយា វុច្ចតិ កាយេន កត្តព្ពកិរិយា, តស្សា បវត្តិដ្ឋានភាវតោ ឥរិយាបថោ, គមនាទិ. តំ អបរាបរប្បវត្តិយា ចក្កំ. តេនាហ ‘‘ចតុចក្កន្តិ ចតុឥរិយាបថ’’ន្តិ. នវទ្វារន្តិ ករជកាយោ អធិប្បេតោ. សោ ច កេសាទិអសុចិបរិបូរោតិ អាហ ‘‘បុណ្ណន្តិ អសុចិបូរ’’ន្តិ. តណ្ហាយ សំយុត្តន្តិ តណ្ហាសហិតំ. តេន ន កេវលំ សភាវតោ ឯវ, អថ ខោ និស្សិតធម្មោ ច អសុចិំ ទស្សេតិ. មាតុកុច្ឆិសង្ខាតេ អសុចិបង្កេ ជាតត្តា បង្កជាតំ, កេសាទិអសុចិបង្កជាតត្តា ច បង្កជាតំ. យាត្រាតិ អបគមោ. តេន សភាវតោ និស្សិតធម្មតោ ច អសុចិសភាវតោ កាយតោ កថំ អបគមោ សិយាតិ បុច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ឯតស្សា’’តិអាទិ.

នហនដ្ឋេន ពន្ធនដ្ឋេន នទ្ធីតិ ឧបនាហោ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘នទ្ធិន្តិ ឧបនាហ’’ន្តិ. សោ បន ឥតោ បុព្ពកាលេ កោធោតិ អាហ ‘‘បុព្ពកាលេ’’តិអាទិ. បាឡិនិទ្ទិដ្ឋេតិ ឧបនាហឥច្ចាទិកេ ឥធ បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋេ កិលេសេ ឋបេត្វា អវសេសា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទយោ សត្ត កិលេសា ទុម្មោចយតាយ វរត្តា វិយាតិ វរត្តាតិ វេទិតព្ពា. អារម្មណគ្គហណសភាវតោ ឯកោ ឯវេស ធម្មោ, បវត្តិ-អាការភេទេន បន ឥច្ឆនដ្ឋេន បត្ថនដ្ឋេន ឥច្ឆា, លុព្ភនដ្ឋេន គិជ្ឈនដ្ឋេន លោភោតិ វុត្តោ. បឋមុប្បត្តិកាតិ ឯកស្មិំ អារម្មណេ, វារេ វា បឋមំ ឧប្បន្នា. អបរាបរុប្បត្តិកោតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានកោ. អលទ្ធបត្ថនា អប្បដិលទ្ធវត្ថុម្ហិ អាសត្តិ លោភោ. ឧប្បាដេត្វាតិ សសន្តានតោ ឧទ្ធរិត្វា.

ចតុចក្កសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឯណិជង្ឃសុត្តវណ្ណនា

៣០. ឯណិមិគស្ស វិយាតិ ឯណិមិគស្ស ជង្ឃា វិយ. អវយវីសម្ពន្ធេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ. បិណ្ឌិមំសស្ស បរិតោ សមសណ្ឋិតត្តា សុវដ្ដីតជង្ឃោ. កិសន្តិ ថូលភាវបដិក្ខេបបរាជោតនា, ន សុដ្ឋុ កិសភាវទីបនបរាតិ អាហ ‘‘អថូលំ សមសរីរ’’ន្តិ. អាតបេន មិលាតន្តិ តបសា មិលាតកាយំ ឥន្ទ្រិយសន្តាបនភាវតោ. តេនេវាហ – ‘‘តបោ មិលាត’’ន្តិអាទិ, តថា ចាហ បាឡិយំ ‘‘អប្បាហារំ អលោលុប’’ន្តិ. យថា ‘‘វីរស្ស ភាវោ វីរិយ’’ន្តិ វីរភាវេន វីរិយំ លក្ខីយតិ, ឯវំ វីរិយសម្ភវេន វីរភាវោតិ អាហ ‘‘វីរន្តិ វីរិយវន្ត’’ន្តិ. ‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ’’តិ (ថេរគា. ៩៨៣; មិ. ប. ៦.៥.១០) ធម្មសេនាបតិវុត្តនិយាមេន បរិមិតភោជិតាយ អប្បាហារតា ភោជនេ មត្តញ្ញុតា. ‘‘មិតាហារ’’ន្តិ វត្វា បុន បរិច្ឆិន្នកាលភោជិតាយបិ អប្បាហារតំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិកាល…បេ… បរិត្តាហារ’’ន្តិ អាហ. ចតូសុ បច្ចយេសុ លោលុប្បវិរហិតំ ពោធិមូលេ ឯវ សព្ពសោ លោលុប្បស្ស បហីនត្តា. ‘‘ចតូសុ បច្ចយេសូ’’តិ ហិ ឥមិនាវ សព្ពត្ថ លោលុប្បវិគមោ ទីបិតោវាតិ. រសតណ្ហាបដិក្ខេបោ វា ឯស ‘‘អប្បាហារ’’ន្តិ វត្វា ‘‘អលោលុប’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘សីហំ វា’’តិ ឯត្ថ ឯកចរសទ្ទោ វិយ ឥវ-សទ្ទោ អត្ថតោ ‘‘នាគ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា, សម្ពន្ធិតព្ពោតិ អាហ – ‘‘ឯកចរំ សីហំ វិយ, ឯកចរំ នាគំ វិយា’’តិ. ឯកចរា អប្បមត្តា ឯកីកតាយ.

បញ្ចកាមគុណវសេន រូបំ គហិតំ តេសំ រូបសភាវត្តា. មនេន នាមំ គហិតំ មនស្ស នាមសភាវត្តា. អវិនិភុត្តធម្មេតិ អវិនាភាវធម្មេ គហេត្វា. អាទិ-សទ្ទេន អាយតនធាតុអាទយោ គហិតា. កាមគុណគ្គហណេន ហេត្ថ រូបភាវសាមញ្ញេន បញ្ច វត្ថូនិ គហិតានេវ ហោន្តិ, មនោគហណេន ធម្មាយតនំ, ឯវំ ទ្វាទសាយតនានិ គហិតានិ ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន ធាតុអាទីនម្បិ គហិតតា យោជេតព្ពា. តេនាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេនបេត្ថ ភុម្មំ យោជេតព្ព’’ន្តិ. ឯត្ថាតិ បាឡិយំ. កាមវត្ថុ ភុម្មំ.

ឯណិជង្ឃសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.