២. នន្ទនវគ្គោ

១. នន្ទនសុត្តវណ្ណនា

១១. ‘‘តត្រ ភគវា’’តិ វុត្តេ ន តថា ព្យញ្ជនានំ សិលិដ្ឋតា, យថា ‘‘តត្រ ខោ ភគវា’’តិ វុត្តេតិ អាហ ‘‘ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេនា’’តិ. បរិសជេដ្ឋកេតិ បរិសាយ ជេដ្ឋកេ, យេ តស្សា ទេសនាយ វិសេសតោ ភាជនភូតា. បរិសជេដ្ឋកេ ភិក្ខូតិ ចតុបរិសជេដ្ឋកេ ភិក្ខូ. ចតុន្នំ ហិ បរិសានំ ជេដ្ឋា ភិក្ខុបរិសា បឋមុប្បន្នត្តា. អាមន្តេសីតិ សម្ពោធេសិ, សម្ពោធនញ្ច ជានាបនន្តិ អាហ ‘‘ជានាបេសី’’តិ. ភទន្តេតិ គរុគារវសប្បតិស្សវវចនមេតំ, អត្ថតោ បន ភទន្តេតិ ភទ្ទំ តវ ហោតុ អត្តនោ និដ្ឋានបរិយោសានត្តា បរេសញ្ច សន្តតាវហត្តា. ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ ឯត្ថ ភគវតោតិ សាមិវចនំ អាមន្តនមេវ សម្ពន្ធិអត្ថបទំ អបេក្ខតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ភគវតោ វចនំ បតិអស្សោសុ’’ន្តិ. ភគវតោតិ បន ឥទំ បតិស្សវនសម្ពន្ធេន សម្បទានវចនំ យថា ‘‘ទេវទត្តស្ស បដិស្សុណាតី’’តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ និទានវគ្គស្ស អាទិសុត្តវណ្ណនាយំ អាគមិស្សតិ.

តាវតិំសកាយោតិ តាវតិំសសញ្ញិតោ ទេវនិកាយោ. ទុតិយទេវលោកោតិ ឆសុ កាមលោកេសុ ទុតិយោ ទេវលោកោ. តេត្តិំស ជនា សហបុញ្ញការិនោ តត្ថ ឧប្បន្នា, តំសហចរិតដ្ឋានំ តាវតិំសំ, តន្និវាសិនោបិ តាវតិំសនាមកា សហចរណញាយេនាតិ អាហ ‘‘មឃេន មាណវេនា’’តិអាទិ. អយំ បន កេចិវាទោ ព្យាបន្នោ ហោតីតិ តំ អរោចេន្តេន ‘‘វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ព្យាបន្នតំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឯវំ ហិ និទ្ទោសំ បទំ ហោតី’’តិ. នាមបណ្ណត្តិយេវាតិ អត្ថនិរបេក្ខត្តា និរុឡ្ហសមញ្ញា ឯវ.

តំ វនន្តិ តំ ឧបវនំ. បវិដ្ឋេ បវិដ្ឋេ ទុក្ខប្បត្តេបិ អត្តនោ សម្បត្តិយា នន្ទយតិ, បគេវ អទុក្ខប្បត្តេតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចសុ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បវេសិតានន្តិ បកោដ្ឋវារេន បវេសិតានម្បីតិ អធិប្បាយោ. ចវនកាលេយេវ ថោកំ ទិស្សមានវិការា ហុត្វា ចវន្តិ, តេ សន្ធាយ ‘‘ហិមបិណ្ឌោ វិយ វិលីយន្តី’’តិ វុត្តំ. យេ បន អទិស្សមានវិការា សហសា អន្តរធាយន្តិ, តេ សន្ធាយ ‘‘ទីបសិខា វិយ វិជ្ឈាយន្តី’’តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. នន្ទយតិ បកតិយា សោមនស្សិតំ ទោមនស្សិតញ្ច. នន្ទនេតិ ឯវំអន្វត្ថនាមកេ ឧយ្យានេ. បរិវុតាតិ ‘‘ទេវតា’’តិ វចនំ ឧបាទាយ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ. ទេវបុត្តោ ហិ សោ.

ទិវិ ភវត្តា ទិព្ពាតិ អាហ ‘‘ទេវលោកេ និព្ពត្តេហី’’តិ. កាមេតព្ពតាយ កាមពន្ធនេហិ, តថា អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណសភាវតាយ កាមកោដ្ឋាសេហិ. ឧបេតាតិ ឧបគតា សមន្នាគតា. បរិចារយមានាតិ បរិរមមានា. ឥទញ្ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘កាមគុណេហី’’តិ កត្តរិ ករណវចនំ, បុរិមានិ អបេក្ខិត្វា សហយោគេ. រមមានា ចរន្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘រមមានា’’តិ. បរិចារយមានាតិ វា បរិតោ សមន្តតោ ចារយមានាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយានិ សញ្ចារយមានា’’តិ. បឋមនយេ ហិ អនុភវនត្ថោ បរិចរណសទ្ទោ, ទុតិយនយេ បរិវត្តនត្ថោ. សោ បនាតិ ‘‘តាយំ វេលាយ’’ន្តិ វុត្តកាលោ. អធុនាតិ សម្បតិ. សោ វិចរីតិ សម្ពន្ធោ. កាមគុណេហីតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. ឱវុតោតិ យថា តំ ន ញាយតិ, ឯវំ បិហិតចិត្តោ. និវុតោ បរិយោនទ្ធោតិ តស្សេវ វេវចនំ. តេនាហ ‘‘លោកាភិភូតោ’’តិ. អាសភិន្តិ សេដ្ឋំ ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្សា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧) ភាសន្តោ ពោធិសត្តោ វិយ.

កេវលំ ទស្សនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ – ‘‘យេ…បេ… វសេនា’’តិ, តស្មិំ នន្ទនវនេ អវដ្ឋិតកាមភាគានុភវនវសេនាតិ អត្ថោ. នរទេវានន្តិ បុរិសភូតទេវតានំ. តេនាហ ‘‘ទេវបុរិសាន’’ន្តិ. អប្បកំ អធិកំ ឩនំ វា គណនូបគំ នាម ន ហោតីតិ ‘‘តិក្ខត្តុំ ទសន្ន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘តេត្តិំសាន’’ន្តិ ហិ វត្តព្ពេ អយំ រុឡ្ហី. បរិវារសង្ខាតេន, ន កិត្តិសង្ខាតេនាតិ អធិប្បាយោ. សីលាចារាទិគុណនេមិត្តិកា ហិ កិត្តិ. ‘‘តាវតិំសា ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា’’តិ ឯវមាទិវចនេន យសេ ឥច្ឆិតេ អវិសេសេត្វាវ ‘‘យសេន សម្បន្នាន’’ន្តិ សក្កា វត្តុំ.

អរិយសាវិកាតិ សោតាបន្នា. ‘‘សកទាគាមិនី’’តិ កេចិ. អធិប្បាយំ វិវដ្ដេត្វាតិ យថា ត្វំ អន្ធពាលេ មញ្ញសិ, ធម្មសភាវោ ឯវំ ន ហោតីតិ តស្សា ទេវតាយ អធិប្បាយំ វិបរិវត្តេត្វា. ឯកន្តតោ សុខំ នាម និព្ពានមេវ. កាមា ហិ ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន តស្សា អធិប្បាយំ បដិក្ខិបិត្វា. កាមំ ចតុត្ថភូមកាបិ សង្ខារា អនិច្ចា ឯវ, តេ បន សម្មសនូបគា ន ហោន្តីតិ តេភូមកគ្គហណំ សម្មសនយោគ្គេន. ហុត្វាតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានា បច្ចយសមវាយេន ភវិត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា. ឯតេន នេសំ ភាវភាគោ ទស្សិតោ. អភាវត្ថេនាតិ សរសនិរោធភូតេន វិទ្ធំសនភាវេន.

អនិច្ចា អទ្ធុវា, តតោ ឯវ ‘‘មយ្ហំ ឥមេ សុខា’’តិ វា ន ឥច្ចាតិ អនិច្ចា. ឧប្បាទវយសភាវាតិ ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជននិរុជ្ឈនសភាវា. តេនាហ ‘‘ឧប្ប…បេ… វេវចន’’ន្តិ. បុរិមស្ស វា បច្ឆិមំ ការណវេវចនន្តិ អាហ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ. តទនន្តរាតិ តេសំ ឧប្បាទវយានំ អន្តរេ. វេមជ្ឈដ្ឋានន្តិ ឋិតិក្ខណំ វទតិ. យេ បន ‘‘សង្ខារានំ ឋិតិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេសំ តំ មិច្ឆា. យថា ហិ តស្សេវ ធម្មស្ស ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាវត្ថា ឥច្ឆិតា, អញ្ញថា អញ្ញំ ឧប្បជ្ជតិ, អញ្ញំ និរុជ្ឈតីតិ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ឧប្បន្នស្ស ភង្គាភិមុខាវត្ថា ឥច្ឆិតព្ពា, សាវ ឋិតិក្ខណោ. ន ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ភិជ្ជតីតិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ. វូបសមសង្ខាតន្តិ អច្ចន្តំ វូបសមសង្ខាតំ និព្ពានមេវ សុខំ, ន តយា អធិប្បេតា កាមាតិ អធិប្បាយោ.

នន្ទនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា

១២. នន្ទតីតិ ឯត្ថ នន្ទនំ សប្បីតិកកាមតណ្ហាកិច្ចន្តិ អាហ – ‘‘តុស្សតី’’តិ, តស្មា កាមបរិតោសេន ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហោតីតិ អត្ថោ. បុត្តិមាតិ បុត្តវា. បហូតេ ចាយំ មា-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ពហុបុត្តោ’’តិ. ពហុបុត្តតាគហណេន ឥទំ បយោជនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. បូរេន្តីតិ បទំ អបេក្ខិត្វា ធញ្ញស្សាតិ សាមិវចនំ. ឥតិ អាហាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ, ឯវំអធិប្បាយោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. គោសាមិកោតិ គោមា. ឥធាបិ បហូតេ មា-សទ្ទោ. គោរសសម្បត្តិន្តិ គោរសេហិ និប្ផជ្ជនសម្បត្តិំ. ឧបធីតិ បច្ចត្តពហុវចនំ. ហីតិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ. នន្ទយន្តិ បីតិសោមនស្សំ ជនយន្តីតិ នន្ទនា. កាមំ ទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ និប្បរិយាយតោ កាមា ‘‘ឧបធី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ, តស្សា បន ទេវតាយ អធិប្បាយវសេនាហ ‘‘សុខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ’’តិ. កិលេសវត្ថុហេតុកត្តា សេសបទទ្វយស្ស កិញ្ចាបិ សព្ពំ សំសារទុក្ខំ កិលេសហេតុកំ, វិសេសតោ បន បាបធម្មា អបាយូបបត្តិំ និព្ពត្តេន្តីតិ អាហ – ‘‘កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ’’តិ. ឧបសំហរមានាតិ ឧបនេន្តា ឧប្បាទេន្តា. មនុស្សជាតិកោបិ ទុល្លភឃាសច្ឆាទនតាយ ទុក្ខពហុលោ បេតោ វិយាតិ មនុស្សបេតោ. មនុស្សជាតិកោបិ វុត្តរូបោ អនត្ថបាតិតោ បរេហិ ហិំសិតោ សមានោ នេរយិកោ វិយាតិ មនុស្សនេរយិកោ.

ផលេន រុក្ខតោ ផលំ បាតេន្តោ វិយ. តថេវ នវហាការេហីតិ យថា តីសុ កាលេសុ នាសមរណភេទនវសេន បុត្តិមា បុត្តនិមិត្តំ, តថេវ គោមា គោនិមិត្តំ សោចតិ នវប្បការេហិ. បញ្ច កាមគុណោបធីបិ នរំ សោចេន្តីតិ យោជនា. តស្សាតិ យោ ឧត្តរិ អនុគិជ្ឈតិ តស្ស. កាមយានស្សាតិ ជាតកាមច្ឆន្ទស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. បរិហាយន្តិ ចេ វិនស្សន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវាតិ សល្លេន វិទ្ធោ វិយ. រុប្បតីតិ វិការំ អាបជ្ជតិ, សោចតីតិ អត្ថោ. នរស្ស សោចនា សោកឃដ្ដនបច្ចយោ. ឧបធយោ នត្ថីតិ កាមំ កិលេសាភិសង្ខារូបធយោ តាវ ខីណាសវស្ស នត្ថេវ មគ្គាធិគមេន និរោធិតត្តា, ខន្ធូបធយោ បន កថន្តិ? តេបិ តស្ស សឧបាទិសេសកាលេបិ អដ្ឋុប្បត្តិហេតុភូតា ន សន្តេវ, អយញ្ច អនុបាទិសេសកាលេ. តេនាហ ‘‘សោ និរុបធិ មហាខីណាសវោ’’តិ.

នន្ទតិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នត្ថិបុត្តសមសុត្តវណ្ណនា

១៣. បុត្តបេមំ បុត្តគ្គហណេន គហិតំ ឧត្តរបទលោបេនាតិ អាហ ‘‘បុត្តបេមសម’’ន្តិ. គោសមិតន្តិ គោហិ សមំ កតំ. តេនាហ ‘‘គោហិ សម’’ន្តិ. សូរិយស្ស សមាតិ សូរិយសមា. អវយវសម្ពន្ធេ ចេតំ សាមិវចនំ. អវយវោ ចេត្ថ អាភា ឯវាតិ វិញ្ញាយតិ ‘‘អនន្តរំ អាភា’’តិ វុច្ចមានត្តាតិ អាហ ‘‘សូរិយាភាយ សមា’’តិអាទិ. មហោឃភាវេន សរន្តិ សវន្តីតិ សរា, មហន្តា ជលាសយា. សព្ពេ តេ សមុទ្ទបរមា ឱរិមជនេហិ អទិដ្ឋបរតីរត្តា តស្ស.

នត្ថិ អត្តសមំ បេមន្តិ គាថាយ បឋមគាថាយំ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តបេមេន សមំ បេមំ នាម នត្ថីតិ អយមត្ថោ. អនុទកកន្តារេ ឃម្មសន្តាបំ អសហន្តិយា អង្កេ ឋបិតបុត្តកំ កន្ទន្តំ ភូមិយំ និបជ្ជាបេត្វា តស្ស ឧបរិ ឋត្វា មតឥត្ថិវត្ថុនា ទីបេតព្ពំ. តេនាហ – ‘‘មាតាបិតាទយោ ហិ ឆឌ្ឌេត្វាបិ បុត្តធីតាទយោ’’តិ. តថា ចាហ –

‘‘សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសា,

នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចិ;

ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសំ,

តស្មា ន ហិំសេ បរមត្តកាមោ’’តិ. (សំ. និ. ១.១១៩; ឧទា. ៤១; នេត្តិ. ១១៣);

ធញ្ញេន សមំ ធនំ នាម នត្ថិ, យស្មា តប្បដិពទ្ធា អាហារូបជីវីនំ សត្តានំ ជីវិតវុត្តិ. តថារូបេ កាលេតិ ទុព្ភិក្ខកាលេ. ឯកទេសំយេវ ឱភាសន្តីតិ ឯកស្មិំ ខណេ ចតូសុ មហាទីបេសុ ឱភាសំ ផរិតុំ អសមត្ថត្តា សូរិយស្សបិ, បគេវ ឥតរេសំ. ពោធិសត្តស្ស ឧទយព្ពយស្ស ញាណានុភាវេន សកលជាតិខេត្តំ ឯកាលោកំ អហោសីតិ អាហ ‘‘បញ្ញា…បេ… សក្កោតី’’តិ. តមំ វិធមតីតិ បុព្ពេនិវាសញាណាទយោ បញ្ញា យត្ថ បវត្តន្តិ, តមនវសេសំ ព្យាបេត្វា ឯកប្បហារេន បវត្តនតោ. ‘‘វុដ្ឋិយា បន បវត្តមានាយ យាវ អាភស្សរភវនា’’តិ បចុរវសេន វុត្តំ.

នត្ថិបុត្តសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា

១៤. ខេត្តតោ វិវាទា សត្តេ តាយតីតិ ខត្តិយោ. វទតិ ទេវតា អត្តនោ អជ្ឈាសយវសេន. ទ្វិបទាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ចតុប្បទភរិយបុត្តា គហិតា. ពុទ្ធាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អាជានីយសុស្សូសភរិយស្សវបុត្តា. ទ្វិបទានំ សេដ្ឋោតិ ឯត្ថ ទ្វិបទានំ ឯវ សេដ្ឋោតិ នាយំ និយមោ ឥច្ឆិតោ, សេដ្ឋោ ឯវាតិ បន ឥច្ឆិតោ, តស្មា សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទេសុ អញ្ញេសុ តត្ថ ច ឧប្បជ្ជនតោ សេដ្ឋោ ឯវ សព្ពេសម្បិ ឧត្តរិតរស្ស អភាវតោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧប្បជ្ជមានោ បនេសា’’តិអាទិ. ការណាការណំ អាជានាតីតិ អាជានីយោ. គណ្ហាបេថាតិ យថា ឧទកោ ន តេមិស្សតិ, ឯវំ វាឡំ គណ្ហាបេថ. ‘‘អសុស្សូសា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. អាសុណមានោតិ សប្បដិស្សវោ ហុត្វា វចនសម្បដិច្ឆកោ.

ខត្តិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សណមានសុត្តវណ្ណនា

១៥. ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេតិ បុព្ពទ្ធំ និក្ខមិត្វា អបរទ្ធំ អប្បត្វា ឋិតមជ្ឈន្ហេ. សន្និសីវេសូតិ បរិស្សមវិនោទនត្ថំ សព្ពសោ សន្និសីទន្តេសុ. ទ-ការស្ស ហិ វ-ការំ កត្វា និទ្ទេសោ. តេនាហ ‘‘សន្និសិន្នេសុ វិស្សមមានេសូ’’តិ. សព្ពសត្តានន្តិ សព្ពេសញ្ច អាហារូបជីវិតសត្តានំ ឃម្មតាបនេ សន្តត្តកាយានំ ឥរិយាបថទុព្ពល្យកាលោតិ ឋានាទិឥរិយាបថស្ស អសមត្ថកាលោ. សណតិ វិយាតិ សទ្ទំ ករោតិ វិយ, យថា តំ អញ្ញម្បិ មហាវនំ វក្ខមាននយេន. តេនាហ ‘‘តប្បដិភាគំ នាមេត’’ន្តិ ឆិទ្ទវេណុបព្ពានន្តិ រន្ធជាតកីចកមហាវេឡុបព្ពានំ. ទុតិយកំ សហាយំ អលភន្តី អនភិរតិបរិតស្សនាយ ឯវមាហ. អនប្បកំ សុខន្តិ វិបុលំ ឧឡារំ វិវេកសុខំ.

ឯកវិហារតាយ សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស. តេន កាយវិវេកំ ទស្សេតិ. អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាទិប្បហានេន សន្តចិត្តស្ស. តេន ចិត្តវិវេកំ ទស្សេតិ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខនតោ ភិក្ខុនោ ឧភយវិវេកសម្បន្នស្ស, តតោ ឯវ ឧត្តរិំ មនុស្សធម្មតោ រតិំ លាភិនោ. អមានុសី រតីតិ ភាវនារតិ. បុរតោតិ បុរិមភាគេ. បច្ឆតោតិ បច្ឆិមភាគេ. អបរោតិ អញ្ញោ. បុរតោតិ វា អនាគតេ, អនាគតំ អារព្ភាតិ អត្ថោ. បច្ឆតោតិ អតីតេ អតីតំ អារព្ភ បដិបត្តិយា វិពាធនតោ. បរោតិ កោធោ ចិត្តបដិទុស្សនតាយ. ន បរោតិ អបរោ, លោភោ, សោ ចេ ន វិជ្ជតិ. ឯតេន អនាគតប្បជប្បនាយ អតីតានុសោចនាយ ច អភាវំ ទស្សេតិ. អតីវ ផាសុ ភវតីតិ នីវរណជេដ្ឋកស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស វិគមេន វិក្ខម្ភិតនីវរណស្ស ឈានស្ស វសេន អតិវិយ ផាសុវិហារោ ហោតិ. ឯកស្ស វសតោ វនេតិ តណ្ហាទុតិយិកាភាវេន ឯកស្ស អរញ្ញេ វិវេកវាសំ វសតោ. សេសំ តាទិសមេវាតិ សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បឋមគាថាយំ វុត្តសទិសមេវ.

សណមានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. និទ្ទាតន្ទីសុត្តវណ្ណនា

១៦. បច្ឆិមេ មាសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោតិ ឯត្តកំ បាឋំ សង្ខិបិត្វា ‘‘និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ វុត្តំ. កិរិយាមយចិត្តេហិ អវោមិស្សោ ភវង្គសោតោ អព្យាកតនិទ្ទា. សា ហិ ខីណាសវានំ ឧប្បជ្ជនារហា, តស្សា បុព្ពភាគាបរភាគេសុ…បេ… ឧប្បន្នំ ថិនមិទ្ធំ ឥធាធិប្បេតា និទ្ទា, សា អខីណាសវានំ យេភុយ្យេន អនិយតកាលា, តព្ពិធុរនិយតសព្ភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អតិច្ឆាត…បេ… អាគន្តុកំ អាលសិយ’’ន្តិ អាហ. កាយាលសិយបច្ចយា វីរិយស្ស បដិបក្ខភូតា ចត្តារោ អកុសលក្ខន្ធា តន្ទី នាម. តន្ទីតិ សភាវនិទ្ទេសោ. តន្ទិយនាតិ អាការនិំទ្ទេសោ. តន្ទីមនតាតិ តន្ទីភូតចិត្តតា. អាលស្យន្តិ អលសភាវាហរណំ. អាលស្យាយិតត្តន្តិ អលសភាវប្បត្តិ. កាយវិជម្ភនាតិ កាយស្ស វិនាមនា. អកុសលបក្ខា ឧក្កណ្ឋិតតាតិ អកុសលបក្ខិយា អនភិរតិ. ភត្តកិលមថោតិ យថាវុត្តស្ស ភត្តវត្ថុកស្ស អាហារស្ស វសេន សរីរេ ឧប្បជ្ជនកខេទោ. ឧបក្កិលិដ្ឋោតិ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេន ឧបក្កិលិដ្ឋចិត្តោ. ចិត្តស្ស អសមាហិតត្តា និវារិតបាតុភាវោ. អរិយមគ្គស្ស ជោតនំ នាម ឧប្បជ្ជនមេវាតិ អាហ ‘‘ន ជោតតិ, ន បាតុភវតីតិ អត្ថោ’’តិ. ន ហិ អរិយមគ្គោ ជោតិអជោតិនាមោ បវត្តតិ.

មគ្គសហជាតវីរិយេនាតិ លោកិយលោកុត្តរមគ្គសហជាតវីរិយេន. មិស្សកមគ្គោ ហិ ឥធ អធិប្បេតោ. នីហរិត្វាតិ នីហរណហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ ត្វា-សទ្ទោ ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៧១) វិយ. តេន ‘‘មគ្គោ វិសុជ្ឈតី’’តិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ‘‘អរិយមគ្គំ វិសុជ្ឈតី’’តិ កេចិ បឋន្តិ.

និទ្ទាតន្ទីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុក្ករសុត្តវណ្ណនា

១៧. ទុក្ខំ តិតិក្ខន្តិ ទុត្តិតិក្ខំ. តញ្ច ទុក្ខមំ ទុស្សហនំ អារម្ភវសេន ទុក្ករំ, អនុយុញ្ជនវសេន ទុត្តិតិក្ខន្តិ. អព្យត្តេនាតិ សាមញ្ញស្ស ឧបការានុបការេ ធម្មេ ជាននសមត្ថាយ វេយ្យត្តិយសង្ខាតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ ន ព្យត្តេន. តេនាហ ‘‘ពាលេនា’’តិ. យស្មិំ ធម្មេ សតិ សមណោតិ វុច្ចតិ, តំ សាមញ្ញន្តិ អាហ ‘‘សមណធម្មោ’’តិ. ឥមិនាតិ ‘‘ទុក្ករំ ទុត្តិតិក្ខញ្ច, អព្យត្តេន ច សាមញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា គាថទ្ធេន ឥទំ ទស្សេតីតិ ឥទំ ឥទានិ វុច្ចមានំ អត្ថជាតំ ទស្សេតិ. អភិទន្តន្តិ អភិភវនទន្តំ, ឧបរិទន្តន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ ឥតរំ មុសលំ វិយ ឧទុក្ខលំ វិសេសតោ កស្សចិ ខាទនកាលេ អភិភុយ្យ វត្តតិ. អាធាយាតិ និប្បីឡនវសេនេវ ឋបេត្វា. តាលុំ អាហច្ចាតិ តាលុបទេសមាហនិត្វា វិយ. ចេតសាតិ កុសលចិត្តេន. ចិត្តន្តិ អកុសលចិត្តំ. អភិនិគ្គណ្ហិត្វាតិ យថា អតិសមុទាចារោ ន ហោតិ, ឯវំ វិពាធនវសេន និគ្គហេត្វា. អាបាណកោដិកន្តិ បាណកោដិបរិយោសានំ, បរិជីវន្តិ អត្ថោ. សម្ពាធេតីតិ សម្ពាធោ, អន្តរាយិកោ. ពហូ បរិស្សយាតិ អយោនិសោ កាមវិតក្កាទិវសេន.

បជ្ជតិ ចិត្តមេត្ថាតិ បទំ, អារម្មណំ. ឥរិយាបថំ ឯវ បទំ ឥរិយាបថបទំ.

គីវា ចត្តារោ បាទាតិ គីវបញ្ចមានិ. សមោទហន្តិ វា សមោធានហេតូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ – ‘‘សមោទហិត្វា វា’’តិ, សម្មា ឱធាយ អន្តោ បវេសេត្វាតិ អត្ថោ. សកេ អារម្មណកបាលេតិ គោចរជ្ឈត្តំ វទតិ. សមោទហន្តិ សមោទហន្តោ. អនិស្សិតោតិ តេភូមកធម្មេសុ កញ្ចិបិ ធម្មំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសវសេន អនិស្សិតោ. អវិហិំសមានោ វិហិំសានិមិត្តានំ បជហនេន. ឧល្លុម្បនសភាវសណ្ឋិតេនាតិ សីលព្យសនតោ ឧទ្ធរណរូបេ សណ្ឋិតេន, ករុណាយុត្តេនាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ការុញ្ញតំ បដិច្ចា’’តិ.

ទុក្ករសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ហិរីសុត្តវណ្ណនា

១៨. និសេធេតីតិ និវារេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតិ. បុច្ឆតិ ទេវតា. អបហរន្តោតិ អបនេន្តោ, យថា សព្ពេន សព្ពំ អក្កោសវត្ថុ ន ហោតិ, ឯវំ បរិហរន្តោតិ អត្ថោ. ពុជ្ឈតិ សារថិវិធំ. អត្តនិ និបាតំ ន ទេតិ, អាជានីយោ ហិ យុត្តំ បជានាតិ. អភូតេន អភូតក្កោសេន បរិមុត្តោ នាម នត្ថិ ពាលានញ្ច ជនានំ បរាបវាទេ យុត្តបយុត្តភាវតោ. តេនាហ ភគវា –

‘‘និន្ទន្តិ តុណ្ហិមាសីនំ, និន្ទន្តិ ពហុភាណិនំ;

មិតភាណិម្បិ និន្ទន្តិ, នត្ថិ លោកេ អនិន្ទិតោ’’តិ. (ធ. ប. ២២៧);

តនុយាតិ វា កតិបយា. តេនាហ ‘‘អប្បកា’’តិ. សទា សតាតិ ហិរិនិសេធភាវេ ការណវចនំ. បប្បុយ្យាតិ បត្វា អធិគន្ត្វា. វានតោ និក្ខន្តត្តា និព្ពានំ, អសង្ខតធាតុ.

ហិរីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កុដិកាសុត្តវណ្ណនា

១៩. អន្តោតិ កុច្ឆិអព្ភន្តរេ. វសនដ្ឋានដ្ឋេនាតិ វសនភាវេន. កុលបវេណិន្តិ កុលាចារំ កុលតន្តិំ. សន្តានកដ្ឋេនាតិ កុលសន្តតិយា ពន្ធនភាវេន. ឯវំ សព្ពបទេហិ បុច្ឆិតត្ថស្ស អនុជាននវសេន ‘‘ឯកំសវចនេ និបាតោ’’តិ វុត្តំ. អាបាទិកា បោសិកា មាតុច្ឆា មហាបជាបតិ មាតា ឯវាតិ កត្វា ‘‘បហាយ បព្ពជិតត្តា’’តិ អវិសេសតោ វុត្តំ. បហាយ បព្ពជិតត្តា នត្ថីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. បុន មាតុកុច្ឆិវាសាទីនំ អភាវវចនេនេវ វដ្ដម្ហិ ពន្ធនស្ស អភាវោ ទីបិតោ ហោតីតិ ន គហិតោ. អយំ កិរ ទេវតា យថា បុថុជ្ជនា ពុទ្ធានំ គុណេ ន ជានន្តិ, ឯវំ ន ជានាតិ, តស្មា ‘‘មយា សន្នាហំ ពន្ធិត្វា’’តិអាទិមាហ.

កុដិកាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

២០. តបនភាវេន តបនោទកត្តា តបោទាតិ តស្ស រហទស្ស នាមំ. តេនាហ ‘‘តត្តោទកស្ស រហទស្សា’’តិ. តតោតិ នាគភវនេ ឧទករហទតោ តបោទា នាម នទី សន្ទតិ. សា ហិ នទី ភូមិតលំ អារោហតិ. ‘‘ឯទិសា ជាតា’’តិ វចនសេសោ. បេតលោកោតិ លោហកុម្ភិនិរយា ឥធាធិប្បេតាតិ វទន្តិ. រហទស្ស បន អាទិតោ បព្ពតបាទវនន្តរេសុ ពហូ បេតា វិហរន្តិ, ស្វាយមត្ថោ បេតវត្ថុបាឡិយាលក្ខណសំយុត្តេន ច ទីបេតព្ពោ. យតាយន្តិ យតោ រហទតោ អយំ. សាតោទកោតិ មធុរោទកោ. សេតោទកោតិ បរិសុទ្ធោទកោ, អនាវិលោទកោតិ អត្ថោ. តតោតិ តបោទានទិតោ.

សមិទ្ធោតិ អវយវានំ សម្បុណ្ណតាយ សំសិទ្ធិយាវ សម្មា ឥទ្ធោ. តេនាហ ‘‘អភិរូបោ’’តិអាទិ. បធានេ សម្មសនធម្មេ និយុត្តោ, តំ វា ឯត្ថ អត្ថីតិ បធានិកោ. សេនាសនំ សុដ្ឋបិតទ្វារវាតបានំ, តេសំ បិទហនេន ឧតុំ គាហាបេត្វា.

បុព្ពាបយមានោតិ ន្ហានតោ បុព្ពភាគេ វិយ វោទកភាវំ អាបជ្ជមានោ គមេន្តោ. អវត្តំ បដិក្ខិបិត្វា វត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ…បេ… ន ឱតរិតព្ព’’ន្តិ បឋមំ វុត្តំ. សព្ពទិសាបលោកនំ យថា ន្ហាយនដ្ឋានស្ស មនុស្សេហិ វិវិត្តភាវជាននត្ថំ. ខាណុអាទិវវត្ថាបនំ ចីវរាទីនំ ឋបនត្ថំ ឧទកសមីបេតិ អធិប្បាយោ. ឧក្កាសនំ អមនុស្សានំ អបគមនត្ថំ. អវកុជ្ជដ្ឋានំ តង្ខណេបិ ឧបរិមកាយស្ស ឧជុកំ អវិវដករណត្ថំ. ចីវរបិដ្ឋេយេវ ឋបេតព្ពំ យត្ថ វា តត្ថ វា អដ្ឋបេត្វា. ឧទកន្តេតិ ឧទកសមីបេ. សិន្នដ្ឋានន្តិ សេទគតបទេសោ. បសារេតព្ពំ តស្ស សុក្ខាបនត្ថំ. សំហរិត្វា ឋបនំ បុន សុខេន គហេត្វា និវាសនត្ថំ. នាភិប្បមាណមត្តំឱតរណំ តាវតា ឧទកបដិច្ឆាទិលក្ខណប្បត្តតោ. វីចិំ អនុដ្ឋាបេន្តេនាតិអាទិ សំយតការិតាទស្សនំ. និវាសនំ បរិក្ខិបិត្វាតិ អន្តរវាសកំ កដិប្បទេសស្ស យថា បរិតោ ហោតិ, ឯវំ ខិបិត្វា បរិវសិត្វា.

សរីរវណ្ណោបិ វិប្បសីទិ សម្មទេវ ភាវនានុស្សតិម្បិ វិន្ទន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. សមនំ និគ្គហេតុន្តិ កិលេសវសំ គតំ អត្តនោ ចិត្តំ និគ្គណ្ហិតុំ. កាមូបនីតាតិ កាមំ ឧបគតចិត្តា. អថ វា កិលេសកាមេន ថេរេ ឧបនីតចិត្តា.

អបរិភុញ្ជិត្វាតិ អននុភោត្វា. អនុភវិតព្ពន្តិ អត្ថតោ អាបន្នមេវាតិ អាហ ‘‘បញ្ចកាមគុណេ’’តិ. ភិក្ខសីតិ យាចសិ. តញ្ច ភិក្ខាចរិយវសេនាតិ អាហ ‘‘បិណ្ឌាយ ចរសី’’តិ. កាមបរិភោគគរុគមនកាលោ នាម វិសេសតោ បឋមយោព្ពនាវត្ថាតិ អាហ ‘‘ទហរយោព្ពនកាលោ’’តិ. ឱភគ្គេនាតិ មជ្ឈេ សំភគ្គកាយេន. ជិណ្ណកាលេ ហិ សត្តានំ កដិយំ កាយោ ឱភគ្គោ ហោតិ.

វោតិ និបាតមត្តំ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា’’តិអាទីសុ វិយ. សត្តានន្តិ សាមញ្ញវចនំ, ន មនុស្សានំ ឯវ. ទេហនិក្ខេបនន្តិ កឡេវរដ្ឋបិតដ្ឋានំ. នត្ថិ ឯតេសំ និមិត្តន្តិ អនិមិត្តា, ‘‘ឯត្តកំ អយំ ជីវតី’’តិអាទិនា សញ្ជានននិមិត្តរហិតាតិ អត្ថោ. ន នាយរេតិ ន ញាយន្តិ. ឥតោ បរន្តិ ឯត្ថ បរន្តិ អញ្ញំ កាលំ. តេន ឱរកាលស្សបិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. បរមាយុនោ ឱរកាលេ ឯវ ចេត្ថ បរន្តិ អធិប្បេតំ តតោ បរំ សត្តានំ ជីវិតស្ស អភាវតោ. វវត្ថានាភាវតោតិ កាលវសេន វវត្ថានាភាវតោ. វវត្ថានន្តិ ចេត្ថ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ, ន អសង្ករតោ វវត្ថានំ, និច្ឆយោ វា. អព្ពុទបេសីតិអាទីសុ អព្ពុទកាលោ បេសិកាលោតិអាទិនា កាល-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. កាលោតិ ឥធ បុព្ពណ្ហាទិវេលា អធិប្បេតា. តេនាហ បុព្ពណ្ហេបិ ហីតិអាទិ. ឥធេវ ទេហេន បតិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អនេកប្បការតោតិ នគរេ ជាតានំ គាមេ, គាមេ ជាតានំ នគរេ, វនេ ជាតានំ ជនបទេ, ជនបទេ ជាតានំ វនេតិអាទិនា អនេកប្បការតោ. ឥតោ ចុតេនាតិ ឥតោ គតិតោ ចុតេន. ឥធ ឥមិស្សំ គតិយំ. យន្តេ យុត្តគោណោ វិយាតិ យថា យន្តេ យុត្តគោណោ យន្តំ នាតិវត្តតិ, ឯវំ កាលោ គតិបញ្ចកន្តិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

អយំ កាលោតិ អយំ មរណកាលោ. បច្ឆិមេ កាលេតិ បច្ឆិមេ វយេ. តិស្សោ វយោសីមាតិ. បឋមាទិកា តិស្សោ វយស្ស សីមា អតិក្កន្តេន. បុរិមានំ ហិ ទ្វិន្នំ វយានំ សព្ពសោ សីមា អតិក្កមិត្វា បច្ឆិមស្ស អាទិសីមំ អតិក្កន្តោ តថា វុត្តោ. ‘‘អយញ្ហិ សមណធម្មោ…បេ… ន សក្កា កាតុ’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. គណ្ហិតុន្តិ បាឡិតោ អត្ថតោ ច ហទយេ ឋបនវសេន គណ្ហិតុំ. បរិភុញ្ជិតុន្តិ វុត្តធម្មបរិហរណសុខំ អនុភវិតុំ. ឯកស្ស កថនតោ បឋមំ គាថំ សុត្តំ វា ឧស្សារេតិ, តស្មិំ និដ្ឋិតេ ឥតរោ ធម្មកថិកោ តំយេវ វិត្ថារេន្តោ ធម្មំ កថេតិ, អយំ សរភាណធម្មកថា. សុត្តគេយ្យានុសារេន យាវ បរិយោសានា ឧស្សារណំ សរភញ្ញធម្មកថា. ‘‘មា មំ កាលោ ឧបច្ចគា’’តិ វទន្តោ ‘‘សមណធម្មស្ស ករណស្ស អយំ មេ កាលោ’’តិ កថេតិ, តតោ បរោ ‘‘បច្ឆិមវយោ អញ្ញោ កាលោ’’តិ កថេតិ. ‘‘កាលំ វោហំ…បេ… តស្មា អភុត្វា ភិក្ខាមី’’តិ វទន្តោ អត្តនា កតំ បដិបត្តិញ្ច សហេតុកំ សានិសំសំ កថេតិ.

តំ គារវការណំ សន្ធាយ. ឯតន្តិ ‘‘អថ ខោ សា ទេវតា បថវិយំ បតិដ្ឋហិត្វា’’តិ ឯតំ វុត្តំ. ទហរោ ត្វន្តិអាទិមាហ លោភាភិភូតតាយ អធិគតត្តា. សព្ពសម្បត្តិយុត្តោតិ ភោគសម្បទា បរិវារសម្បទាតិ សព្ពសម្បត្តីហិ យុត្តោ. អលង្ការបរិហារន្តិ អលង្ការករណំ. អនិក្កីឡិតាវីតិ អកីឡិតបុព្ពោ. កីឡនញ្ចេត្ថ កាមានំ បរិភោគោតិ អាហ ‘‘អភុត្តាវី’’តិ. អកតកាមកីឡោតិ អកតកាមានុភវនប្បយោគោ. សយំ អត្តនា ឯវ ទិស្សន្តីតិ សន្ទិដ្ឋា, សន្ទិដ្ឋា ឯវ សន្ទិដ្ឋិកា, អត្តបច្ចក្ខតោ សន្ទិដ្ឋិកា. បកដ្ឋោ កាលោ បត្តោ ឯតេសន្តិ កាលិកា, តេ កាលិកេ.

ចិត្តានន្តរន្តិ ឥច្ឆិតចិត្តានន្តរំ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតារម្មណាការេតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ចិត្តានន្តរំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតារម្មណានុភវនំ ន សម្បជ្ជតី’’តិអាទិ. ចិត្តានន្តរំ លទ្ធព្ពតាយាតិ អនន្តរិតសមាធិចិត្តានន្តរំ លទ្ធព្ពផលតាយ. សមោហិតេសុបីតិ សម្ភតេសុបិ. សម្បន្នកាមស្សាតិ សមិទ្ធកាមស្ស. ចិត្តការា រូបលាភេន, បោត្ថការា បដិមាការកា, រូបការា ទន្តរូបកដ្ឋរូប-លោហរូបាទិការកា. អាទិសទ្ទេន នានារូបវេសធារីនំ នដាទីនំ សង្គហោ. សេសទ្វារេសូតិ ឯត្ថ គន្ធព្ពមាលាការសូបការាទយោ វត្តព្ពា.

សោតិ សមិទ្ធិត្ថេរោ. សមោហិតសម្បត្តិនាតិ សង្គាហភោគូបករណសម្បត្តិនា. បត្តព្ពទុក្ខស្សាតិ កាមានំ អាបជ្ជនរក្ខណវសេន លទ្ធព្ពស្ស កាយិកចេតសិកទុក្ខស្ស. ឧបាយាសស្សាតិ ទឡ្ហបរិស្សមស្ស វិរតស្ស. ‘‘វិស្សាតស្សា’’តិ កេចិ. ‘‘បច្ចវេក្ខណញាណេនា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. អសុកស្មិំ នាម កាលេ ផលំ ហោតីតិ ឯវំ ឧទិក្ខិតព្ពោ នស្ស កាលោតិ អកាលោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ នវសុ លោកុត្តរធម្មេសុ. ឯហិបស្សវិធិន្តិ ‘‘ឯហិ បស្សា’’តិ ឯវំ បវត្តវិធិវចនំ. ឧបនេតព្ពោតិ វា ឧបនេយ្យោ, សោ ឯវ ឱបនេយ្យិកោ. វិញ្ញូហីតិ វិទូហិ បដិវិទ្ធសច្ចេហិ. តេ ឯកំសតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទយោ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីហី’’តិ. ‘‘បច្ចត្ត’’ន្តិ ឯតស្ស បតិអត្តនីតិ ភុម្មវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘អត្តនិ អត្តនី’’តិ.

សព្ពបទេហិ សម្ពន្ធោតិ ‘‘កថំ អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ, កថំ អកាលិកោ’’តិអាទិនា សព្ពេហិ បច្ចេកំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

នវោតិ តរុណោ ន ចិរវស្សោ. យេ ភិក្ខុនោវាទកលក្ខណប្បត្តា, តេ សន្ធាយ ‘‘វីសតិវស្សតោ បដ្ឋាយ ថេរោ’’តិ វុត្តំ. ឥធ សាសនំ នាម សិក្ខត្តយសង្គហំ បិដកត្តយន្តិ អាហ ‘‘ធម្មេន ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ធម្មេន វិនយោ ឯត្ថ វិនា ទណ្ឌសត្ថេហីតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មាយ វិនយោ ឯត្ថ ន អាមិសត្ថន្តិ ធម្មវិនយោ. ធម្មតោ វិនយោ ន អធម្មតោតិ ធម្មវិនយោ. ធម្មោ វា ភគវា ធម្មស្សាមី ធម្មកាយត្តា, តស្ស ធម្មសញ្ញិតស្ស សត្ថុ វិនយោ, ន តក្កិកានន្តិ ធម្មវិនយោ. ធម្មេ វិនយោ ន អធម្មេ វិនយោ. ធម្មោ ច សោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ សត្តេ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ, សព្ពេ សំកិលេសតោ វិនេតីតិ វិនយោ ចាតិ ធម្មវិនយោ. តេនាហ ‘‘ឧភយម្បេតំ សាសនស្សេវ នាម’’ន្តិ.

ធម្មវិនយោតិ ធម្មេន យុត្តោ វិនយោតិ ធម្មវិនយោ អាជញ្ញរថោ វិយ. ធម្មោ ច វិនយោ ចាតិ វា ធម្មវិនយោ, តំ ធម្មវិនយំ. ធម្មវិនយានញ្ហិ សត្ថុភាវវចនតោ ធម្មវិនយត្តសំសិទ្ធិ ធម្មវិនយានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសនតោ. អភិធម្មេបិ វិនយវចនន្តិ ធម្មវិនយទ្វយសិទ្ធិ, ទេសិតបញ្ញត្តវចនតោ ធម្មវិនយសិទ្ធិ. ធម្មោ ចតុធា ទេសិតោ សន្ទស្សន-សមាទាបន-សមុត្តេជន-សម្បហំសនវសេន, វិនយោ ចតុធា បញ្ញត្តោ សីលាចារតោ បរាជិតវសេន. ធម្មចរិយា សកវិសយោ, វិនយបញ្ញត្តិ ពុទ្ធវិសយោ. បរិយាយេន ទេសិតោ ធម្មោ, និប្បរិយាយេន បញ្ញត្តោ វិនយោ. ធម្មទេសនា អធិប្បាយត្ថប្បធានា, វិនយបញ្ញត្តិ វចនត្ថប្បធានា. បរមត្ថសច្ចប្បធានោ ធម្មោ, សម្មុតិសច្ចប្បធានោ វិនយោ. អាសយសុទ្ធិបធានោ ធម្មោ, បយោគសុទ្ធិបធានោ វិនយោ.

កិរិយទ្វយសិទ្ធិយា ធម្មវិនយសិទ្ធិ. ធម្មេន ហិ អនុសាសនសិទ្ធិ, វិនយេន ឱវាទសិទ្ធិ. ធម្មេន ធម្មកថាសិទ្ធិ, វិនយេន អរិយតុណ្ហីភាវសិទ្ធិ. សាវជ្ជទ្វយបរិវជ្ជនតោ ធម្មវិនយសិទ្ធិ. ធម្មេន ហិ វិសេសតោ បកតិសាវជ្ជបរិច្ចាគសិទ្ធិ, វិនយេន បញ្ញត្តិសាវជ្ជបរិច្ចាគសិទ្ធិ. គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណាសាធារណគុណទ្វយសិទ្ធិ. ពហុស្សុតសុតបសន្នទ្វយតោ បរិយត្តិ-បរិយាបុណន-ធម្មវិហារ-វិភាគតោ ធម្មធរវិនយធរវិភាគតោ ច ធម្មវិនយទ្វយសិទ្ធិ, សរណទ្វយសិទ្ធិយា ធម្មវិនយទ្វយសិទ្ធិ. ឥធ សត្តានំ ទុវិធំ សរណំ ធម្មោ អត្តា ច. តត្ថ ធម្មោ សុចិណ្ណោ សរណំ. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិ (ថេរគា. ៣០៣; ជា. ១.១០.១០២; ១.១៥.៣៨៥) ហិ វុត្តំ. សុទន្តោ អត្តាបិ សរណំ ‘‘អត្តា ហិ អត្តនោ នាថោ’’តិ (ធ. ប. ១៦០, ៣៨០) វចនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សរណទ្វយសិទ្ធិយា ធម្មវិនយសិទ្ធី’’តិ. តត្ថ យតស្ស ធម្មសិទ្ធិ, យតោ ច វិនយសិទ្ធិ, តទុភយំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ធម្មេន ហេត្ថ ទ្វេ បិដកានិ វុត្តានិ, វិនយេន វិនយបិដក’’ន្តិ. អធុនា អាគតោ ឥទានេវ ន ចិរស្សេវ ឧបគតោ.

មហន្តេ ឋានេ ឋបេត្វាតិ មហេសក្ខតាទស្សនត្ថំ អត្តនោ បរិវារេន មហន្តដ្ឋានេ ឋបិតភាវំ បវេទេត្វា. មហតិយាតិ ឧបសង្កមនវន្ទនាទិវចនាបជ្ជនវសេន សមាចិណ្ណាយ. សព្ពេបិ កិរ និសីទន្តា តំ ឋានំ ឋបេត្វាវ និសីទន្តិ. ថិរករណវសេនាតិ ទឡ្ហីករណវសេន. អយំ កិរ ទេវតា ញាណសម្បន្នា មានជាតិកា, តស្មា នាយំ មានំ អប្បហាយ មម ទេសនំ បដិវិជ្ឈិតុំ សក្កោតីតិ មាននិគ្គណ្ហនត្ថំ អាទិតោ ទុវិញ្ញេយ្យំ កថេន្តោ ភគវា ‘‘អក្ខេយ្យសញ្ញិនោ’’តិអាទិនា តាយ ញាតុមិច្ឆិតកាមានំ កាលិកាទិភាវំ, ធម្មស្ស ច សន្ទិដ្ឋិកាទិភាវំ វិភាវេន្តោ ទ្វេ គាថា អភាសិ.

អក្ខេយ្យតោតិ គិហិលិង្គបរិយាយនាមវិសេសាទិវសេន តថា តថា អក្ខាតព្ពតោ. តេនាហ ‘‘កថានំ វត្ថុភូតតោ’’តិ. ឯតេសន្តិ សត្តានំ. បតិដ្ឋិតាតិ បវត្តិតា អាសត្តា. បញ្ចន្នំ កាមសង្គាទីនំ វសេន អាសត្តា ហោន្តុ, ឥតរេសំ បន កថន្តិ? អនិដ្ឋង្គតោបិ ហិ ‘‘ឥទំ នុ ខោ’’តិអាទិនា កង្ខតោ តត្ថ អាសត្តោ ឯវ នាម អវិជហនតោ, តថា វិក្ខេបគតោ វិក្ខេបវត្ថុស្មិំ, អនុសយានំ បន អាសត្តភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. មច្ចុនោ យោគន្តិ, មច្ចុពន្ធនំ, មរណធម្មតន្តិ អត្ថោ. យស្មា អបរិញ្ញាតវត្ថុកា អនតីតមរណត្តា មច្ចុនា យថារុចិ បយោជេតព្ពា, តត្ថ តត្ថ ឧបរូបរិ ច ខិបិតាយ អាណាយ អព្ភន្តរេ ឯវ ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បយោគំ…បេ… អាគច្ឆន្តី’’តិ. យស្មា តេភូមកា ធម្មា កមនីយដ្ឋេន កាមា, នេសម្បិ កាលស្ស លទ្ធព្ពតាយ កាលិកតា ឥធ អក្ខេយ្យវចនេន បវេទិតា. តេនាហ – ‘‘ឯវមិមាយ គាថាយ កាលិកា កាមា កថិតា’’តិ. សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា កមនីយា, យស្មា ច កាលិកានំ កាមានំ តថាសភាវតា កថិតា. អយម្បិ គាថា តទត្ថមេវ ទីបេតីតិ ឥមាយ តេ កថិតា ឯវ ហោន្តិ. យេ ច សត្តា បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ទិដ្ឋិតណ្ហាទិវសេន បតិដ្ឋិតា ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ, អហំ, មមា’’តិ ច អភិនិវិសិយ កាមេ បរិភុញ្ជន្តិ, តេ មរណំ នាតិវត្តន្តិ. ឯវម្បេត្ថ កាមានំ កាលិកត្ថោ កថិតោតិ អាហ ‘‘កាលិកា កាមា កថិតា’’តិ.

អយំ ញាតបរិញ្ញាតិ រូបារូបធម្មេ លក្ខណាទិតោ ញាតេ កត្វា បរិច្ឆិន្ទនបញ្ញា. តេនាហ ‘‘ឯវំ ញាតំ កត្វា’’តិអាទិ. បទដ្ឋានគ្គហណេនេវ ចេត្ថ តេសំ រូបារូបធម្មានំ បច្ចយោ គហិតោតិ បច្ចយបរិគ្គហស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តីរេតិ តុលេតិ វីមំសតិ. ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហីតិ ឥមិនា មត្ថកប្បត្តំ មហាវិបស្សនំ ទស្សេតិ. តេ បន អាការា វិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាយ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិនា វិបស្សនាក្ខណេបិ ឯកទេសេន បហានំ លព្ភតេវ, អនវសេសតោ បន បហានវសេន បហានបរិញ្ញំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អគ្គមគ្គេន …បេ… អយំ បហានបរិញ្ញា’’តិ. តថា ច អាហ ‘‘ឯវំ តីហិ បរិញ្ញាហី’’តិអាទិ.

អក្ខាតារន្តិ អក្ខាតព្ពំ, ន អក្ខេយ្យកំ. តេនាហ ‘‘កម្មវសេន ការក’’ន្តិអាទិ. ការកន្តិ ច សាធនមាហ. ន មញ្ញតីតិ វា មញ្ញនំ នប្បវត្តេតិ អក្ខាតារន្តិ ខីណាសវំ. អថ វា តញ្ហិ តស្ស ន ហោតីតិ តំ ការណំ តស្ស ខីណាសវស្ស ន ហោតិ ន វិជ្ជតិ, យេន ទិដ្ឋិតណ្ហាទិការណេន អក្ខេយ្យំ ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘តិស្សោ’’តិ វា ‘‘ផុស្សោ’’តិ វា ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា អភិនិវិស្ស វទេយ្យាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មនុស្សនាគាទីហិ បូជនីយត្តា ‘‘យក្ខោ’’តិ សព្ពទេវានំ សាធារណវចនន្តិ ទេវធីតាបិ ‘‘យក្ខី’’តិ វុត្តា. អក្ខេយ្យន្តិ បហានបរិញ្ញាយ បហានមគ្គោ, តស្ស អារម្មណភូតំ និព្ពានម្បិ គហិតំ. ន មញ្ញតីតិ ខីណាសវស្ស អស្ស ផលប្បត្តីតិ អាហ ‘‘នវវិធោ លោកុត្តរធម្មោ កថិតោ’’តិ.

វិសេសីតិ វិសេសជាតិអាទិវសេន សេយ្យោតិ អត្ថោ. តេសុ គហិតេសូតិ តេសុ សេយ្យមានាទីសុ តីសុ មានេសុ គហិតេសុ. តយោ សេយ្យមានា, តយោ សទិសមានា, តយោ ហីនមានា គហិតាវ ហោន្តិ. សោ បុគ្គលោតិ សោ អប្បហីនមញ្ញនបុគ្គលោ. តេនេវ មានេន ហេតុភូតេន. ឧបឌ្ឍគាថាយាតិ បុរិមទ្ធេន បន វត្ថុកាមា វុត្តាតិ អាហ ‘‘កាលិកា កាមា កថិតា’’តិ.

វិធីយតិ វិសទិសាការេន ឋបីយតីតិ វិធា, កោដ្ឋាសោ. កថំវិធន្តិ កថំ បតិដ្ឋិតំ, កេន បការេន បវត្តិតន្តិ អត្ថោ. វិទហនតោ ហីនាទិវសេន វិវិធេនាការេន ទហនតោ ឧបធារណតោ វិធា, មានោ. មានេសូតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, មានហេតូតិ អត្ថោ. ន ចលតីតិ ន វេធតិ អត្តនោ បរិសុទ្ធបកតិំ អវិជហនតោ.

បញ្ញា ‘‘សង្ខា’’តិ អាគតា, បញ្ញាតិ យោនិសោ បដិសង្ខានំ. សង្ខាយកោតិ សង្កលនបទុប្បាទនាទិ-បិណ្ឌគណនាវសេន គណកោ បបញ្ចសង្ខាតិ មានាទិបបញ្ចភាគា. តេ តេ ធម្មា សម្មា យាថាវតោ សង្ខាយន្តិ ឧបតិដ្ឋន្តិ ឯតាយាតិ សង្ខា, បញ្ញា. ឯកំ ទ្វេតិអាទិនា សង្ខានំ គណនំ បរិច្ឆិន្ទនន្តិ សង្ខា, គណនា. សង្ខាយតិ ភាគសោ កថីយតីតិ សង្ខា, កោដ្ឋាសោ. សង្ខានំ សត្តោ បុគ្គលោតិអាទិនា សញ្ញាបនន្តិ សង្ខា, រត្តោតិអាទិ បណ្ណត្តិ. ខីណាសវោ ជហិ បជហិ រាគាទីនំ សុប្បហីនត្តា. នវភេទំ បភេទតោ, សង្ខេបតោ តិវិធមានន្តិ អត្ថោ. នវវិធន្តិ វា បាឋេ នវភេទត្តា អន្តរភេទវសេន នវវិធន្តិ អត្ថោ. បច្ចយវិសេសេហិ ឥត្ថិភាវាទិវិសេសេហិ វិសេសេន មានីយតិ គព្ភោ ឯត្ថាតិ វិមានំ, គព្ភាសយោ. ន ឧបគច្ឆីតិ ន ឧបគមិស្សតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតត្ថេ អតីតវចន’’ន្តិ. ‘‘នាជ្ឈគា’’តិ ហិ អតីតំ ‘‘ន គមិស្សតី’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ. ឆិន្ទិ អរិយមគ្គសត្ថេន. ឱលោកយមានា ឧបបត្តីសុ. សត្តនិវេសនេសូតិ សត្តានំ ឧបបជ្ជដ្ឋានេសុ. លោកុត្តរធម្មមេវ កថេសិ អរហត្តស្ស បវេទិតត្តា.

‘‘គាថាយ អត្ថំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ អត្ថ-សទ្ទោ អាហរិត្វា វត្តព្ពោ. អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេនបីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សតិសម្បជញ្ញំ នាម កុសលធម្មានុយោគេ ការណន្តិ អាហ ‘‘ទសកុសលកម្មបថការណ’’ន្តិ.

អដ្ឋង្គិកមគ្គវសេន ច គាថាអត្ថវចនេ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ វិត្ថារ-នយោ. តស្មិំ កិរ ឋានេតិ តស្មិំ កិរ ទេវតាយ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជនដ្ឋានេ. ទេវតាយ ញាណបរិបាកំ ឱលោកេត្វា អនុបុព្ពិយា កថាយ សទ្ធិំ សាមុក្កំសិកទេសនា មហតី ធម្មទេសនា អហោសិ. ញាណំ បេសេត្វាតិ សត្ថុទេសនាយ អនុស្សរណវសេន បត្តវិសុទ្ធិបដិបាដិបវត្តំ ភាវនាញាណំ ពន្ធិត្វា. សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយាតិ សត្ថុទេសនាវិលាសេន អត្តនោ ច បរិបក្កញាណត្តា បឋមំ ផលំ បត្វា. ឯវមាហាតិ ឯវំ ‘‘បាបំ ន កយិរា’’តិអាទិប្បការេន គាថមាហ. អង្គំ ន ហោតិ, អាជីវោ យថា កុប្បមានោ វាចាកម្មន្តវសេន កុប្បតិ, តថា សម្បជ្ជមានោបីតិ. សោ វាចាកម្មន្តបក្ខិកោ, តស្មា តគ្គហណេន គហិតោវ ហោតិ. វាយាមសតិសមាធយោ គហិតា សមាធិក្ខន្ធសង្គហតោ. សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បា គហិតា បញ្ញាក្ខន្ធសង្គហតោ. អន្តទ្វយវិវជ្ជនំ គហិតំ សរូបេនេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិអាទិ និគមនំ.

សមិទ្ធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នន្ទនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.