អធិករណភេទំ

ឧក្កោដនភេទាទិវណ្ណនា

៣៤០. អធិករណភេទេ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ទស្សេតុំ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ សមថេតិ ឯត្ថ ទ្វិន្នំ សមថានំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មុខាវិនយញ្ច យេភុយ្យសិកញ្ចា’’តិ. ‘‘បដិសេធេតី’’តិ ឥមិនា ឧក្កោដេតីតិ ឯត្ថ កុដធាតុយា ឆេទនត្ថំ អត្ថតោ ទស្សេតិ. ឆេទនំ នាម អត្ថតោ សមថបដិសេធនន្តិ អត្ថោ.

៣៤១. ទ្វាទសសុ ឧក្កោដេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. អកតំ កម្មន្តិអាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘ទុក្កដំ កម្មំ, បុន កាតព្ពំ កម្ម’’ន្តិ ទ្វេ ឧក្កោដា សង្គហេតព្ពា. អនិហតំ កម្មន្តិអាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘ទុន្និហតំ, បុន និហនិតព្ព’’ន្តិ ទ្វេ ឧក្កោដា សង្គហេតព្ពា. អវិនិច្ឆិតន្តិអាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘ទុវិនិច្ឆិតំ, បុន វិនិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ ទ្វេ ឧក្កោដា សង្គហេតព្ពា. អវូបសន្តន្តិអាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘ទុវូបសន្តំ, បុន វូបសមេតព្ព’’ន្តិ ទ្វេ ឧក្កោដា សង្គហេតព្ពា. អបិចាតិ សាមញ្ញតោ បន.

តត្ថ ជាតកន្តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំវិហារេ’’តិ. យស្មិំវិហារេ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញមញ្ញស្ស អត្តេសុ, អត្តានំ វា បដិបក្ខំ អត្ថយន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ អត្តបច្ចត្ថិកា. បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយេនេវាតិ បាឡិយំ អាគតេហិ សមថេហិ មុត្តកេន ធម្មទេសនាមត្តវិនិច្ឆយេនេវ. ឥទន្តិ អធិករណំ. យេនាបិ វិនិច្ឆយេនាតិ បាឡិមុត្តកេន យេនាបិ វិនិច្ឆយេន.

អញ្ញោតិ នេវាសិកេហិ អញ្ញោ វិនយធរោ បុច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. តេហិ ចាតិ នេវាសិកេហិ ច.

ឯតស្សាតិ វិនយធរស្ស. អយន្តិ វិនយធរោ. តត្ថាតិ តំ គាមំ. អញ្ញមញ្ញំ វា សញ្ញាបេន្តីតិ អត្តបច្ចត្ថិកា អញ្ញមញ្ញំ វា សញ្ញាបេន្តិ. តេ ភិក្ខូតិ តេ អត្តបច្ចត្ថិកា ភិក្ខូ. និជ្ឈាបេន្តីតិ សញ្ញាបេន្តិ. ឧក្កោដេតិ យោតិ យោ ឧក្កោដេតិ. ឯតេតិ អត្តបច្ចត្ថិកេ ភិក្ខូ, ទិស្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ គាមំ. តត្ថេវាតិ អន្តរាមគ្គេ ឯវ.

តត្ថេវាតិ គាមមេវ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ ឋានេ. តត្ថ គតន្តិ តំ គាមំ គតំ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា បាចិត្តិយមេវ អតិទិសតិ.

សង្ឃេន…បេ… អធិករណេ វទន្តោបីតិ សម្ពន្ធោ. យំ បនេតំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ នាម ហោតីតិ យោជនា. ឯតន្តិ អាបត្តិវុដ្ឋានំ. វទន្តោបីតិ បិសទ្ទោ ន កេវលំ តិណវត្ថារកំ ឧក្កោដេន្តោយេវ ឧក្កោដេតិ នាម, អថ ខោ វទន្តោបីតិ ទស្សេតិ.

ឆន្ទាគតិំ គច្ឆន្តោតិអាទីសុ អគតិគមនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយធរោ ហុត្វា’’តិអាទិ. អត្ថាយ ឧក្កោដេន្តោតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ អនត្ថំ ចរន្តស្ស. មន្ទោ បន ឧក្កោដេតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ ពលវនិស្សិតោ ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. គហនមិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ គហនសទិសំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បវនសទិសំ មិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ អត្ថោ. ពលវន្តេ ចាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ សព្ពកម្មេសុ យោជេតព្ពោ. និស្សិតត្តាតិ ឯកស្ស និស្សិតត្តា. ពលវនិស្សិតោ ចាតិ ឯត្ថាបិ ច សទ្ទោ សព្ពកត្តូសុ យោជេតព្ពោ. តស្សាតិ វិសមាទិនិស្សិតស្ស.

សោតិ សាមណេរោ. មង្កុភូតាត្ថាតិ មង្កូ ហុត្វា ភូតា, មង្កុំ វា បត្តា អត្ថ ភវថាតិ អត្ថោ. តេតិ បរាជយភិក្ខូ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. សោតិ សាមណេរោ. តេតិ បរាជយភិក្ខូ. តន្តិ សាមណេរំ. សោតិ ទហរោ. តតោតិ សន្និបាតការណា. ហិយ្យោតិ អនន្តរាតីតាហេ. ឥតីតិ ឯវំ វទេតិ. សោតិ ទហរោ. ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ យោជនា. គច្ឆាតិ គច្ឆាហិ. ឥតីតិ ឯវំ វត្តព្ពោតិ យោជនា.

សង្ឃេន សទ្ធិំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិត្វា បរិវេណគតំ ឯកំ ភិក្ខុន្តិ យោជនា. កិស្សាតិ កេន ការណេន. ឯវំ ឥមិនាការេន វិនិច្ឆិតព្ពំ ននូតិ យោជនា. សោតិ វិនិច្ឆយការកោ ភិក្ខុ. ឆន្ទទាយកោ សុវិញ្ញេយ្យោយេវ.

អធិករណនិទានាទិវណ្ណនា

៣៤២. កិំនិទានន្តិអាទីសុ ឆសុ បទេសុ សមាសភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិំនិទានមស្សា’’តិអាទិ. អស្សាតិ វិវាទាធិករណស្ស. ‘‘កិំនិទាន’’ន្តិ បទានំ សតិបិ សមាសភាវេ ព្យញ្ជនន្តបកតិកត្តា ‘‘កិ’’ន្តិ និគ្គហិតន្តភាវេន ឧច្ចារណំ កាតព្ពំ. សព្ពានេតានីតិ សព្ពានិ និទានន្តិអាទីនិ ឯតានិ បទានិ. វេវចនានីតិ ឯកស្មិំយេវ ‘‘ការណ’’ន្តិ អត្ថេ វិវិធានិ វចនានិ វិវចនានិ, តានិយេវ វេវចនានិ. អថ វា វិវិធំ វចនមេតស្សត្ថស្សាតិ វិវចនំ, ការណសង្ខាតោ អត្ថោ, អភិធេយ្យអភិធានភាវេន សម្ពន្ធត្តា វិវចនស្ស ឯតានិ វេវចនានិ, បទានិ.

‘‘អដ្ឋារសភេទករវត្ថុសង្ខាតោ’’តិ ឥមិនា វិវាទសរូបំ ទស្សេតិ. វិវាទន្តិ អដ្ឋារសភេទករវត្ថុសង្ខាតំ វិវាទំ. ឯតន្តិ ‘‘វិវាទនិទាន’’ន្តិ ឯតំ វចនំ. អស្សាតិ អនុវាទាធិករណស្ស. ឥទម្បីតិ ‘‘អនុវាទនិទាន’’ន្តិ វចនម្បិ. អស្សាតិ អាបត្តាធិករណស្ស. ឯតន្តិ ‘‘អាបត្តិនិទាន’’ន្តិ វចនំ. កិច្ចមេវ ព្យញ្ជនវឌ្ឍនវសេន កិច្ចយន្តិ វុត្តំ. អស្សាតិ កិច្ចាធិករណស្ស. សមនុភាសនាទីនំ ឧប្បជ្ជនកកិច្ចានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ‘‘កិច្ចយនិទាន’’ន្តិ វចនំ. ឯកបទយោជនាតិ ឯកេន ‘‘និទាន’’ន្តិ បទេន យោជនា. សព្ពបទានីតិ សព្ពានិ សមុទយាទីនិ បទានិ.

នវន្នន្តិ ជាតិវសេន ឆន្នំ ហេតូនំ នវសុ អន្តោគធត្តា តិកវសេនេតំ វុត្តំ. ព្យញ្ជនមត្តន្តិ ហេតុបច្ចយវសេន ព្យញ្ជនមេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯត្ថាតិ តតិយបុច្ឆាវិស្សជ្ជនេ.

៣៤៣. ទ្វាទស មូលានីតិ ឯត្ថ ទ្វាទសន្នំ មូលានំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កោធឧបនាហយុគឡកាទីនី’’តិអាទិ. ឯត្ថ (វិភ. ៨៣៣, ៩៤៤) អាទិសទ្ទេន មក្ខបឡាសយុគឡ ឥស្សាមច្ឆរិយយុគឡ មាយាសាឋេយ្យយុគឡ បាបិច្ឆមិច្ឆាទិដ្ឋិយុគឡ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិអាធានគ្គាហិទុប្បដិនិស្សគ្គិយុគឡវសេន បញ្ច យុគឡានិ សង្គណ្ហាតិ. អជ្ឈត្តសន្តានប្បវត្តានីតិ និយកជ្ឈត្តសន្តានេ បវត្តានិ.

អដ្ឋារសភេទករវត្ថូនំ សមុដ្ឋានភាវំ និព្ពចនេន បកាសេន្តោ អាហ ‘‘តំ ហី’’តិអាទិ. តន្តិ អនុវាទាធិករណំ, សមុដ្ឋាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច ‘‘ឯតេសូ’’តិ ឥមិនា អធិករណភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯតេហី’’តិ ឥមិនា ករណភាវំ ទស្សេតិ. តេនាតិ ការណេន. អស្សាតិ វិវាទាធិករណស្ស. ឯតានីតិ អដ្ឋារសភេទករវត្ថូនិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសំ អធិករណានំ សព្ពេសុ សមុដ្ឋានេសុ.

៣៤៤. ឯកេន អធិករណេន កិច្ចាធិករណេនាតិ ឥទំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតានីតិ អធិករណានិ. ឯកំសតោតិ ឯកំសេន, ឯកកោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

សាវសេសាបត្តិ សម្មតិ វិយ អនវសេសាបត្តិ ន សម្មតីតិ យោជនា. កស្មា ន សម្មតីតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. សាតិ អនវសេសា អាបត្តិ. តតោតិ អនវសេសាបត្តិតោ. ឯត្ថ ច ‘‘ន សក្កា ទេសេតុ’’ន្តិ ឥមិនា ទេសនាគាមិនិយា អភាវំ ទីបេតិ. ‘‘ន សក្កា…បេ… បតិដ្ឋាតុ’’ន្តិ ឥមិនា វុដ្ឋានគាមិនិយា អភាវំ ទីបេតិ.

៣៤៩. តតោតិ នយតោ. យត្ថ សតិវិនយោតិអាទិកា ឆ យមកបុច្ឆាតិ សម្ពន្ធោ. តាសន្តិ បុច្ឆានំ. បកាសិតោតិ បាកដោ.

៣៥១. ទ្វិន្នម្បិ សមថានន្តិ សម្មុខាវិនយសតិវិនយវសេន ទ្វិន្នម្បិ សមថានំ. យស្មាតិ យេន ការណេន ន សក្កាតិ សម្ពន្ធោ. បត្តវដ្ដីនំ នានាករណន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ សម្មុខាវិនយសតិវិនយានំ នានាករណន្តិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – យស្មា កទលិក្ខន្ធេ បត្តវដ្ដីនំ នានាករណំ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា ទស្សេតុំ ន សក្កា វិយ តេសំ នានាករណំ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា ទស្សេតុំ ន សក្កាតិ. តេនាតិ ការណេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វិស្សជ្ជនេសុ.

សត្តសមថនិទានវណ្ណនា

៣៥២. អស្សាតិ សម្មុខាវិនយស្ស. តត្ថាតិ ‘‘និទាននិទានោ’’តិ បាឋេ. ឥទន្តិ សម្មុខាចតុក្កំ. លទ្ធុបវាទោតិ លទ្ធោ បរេសំ ឧបវាទោ យេនាតិ លទ្ធុបវាទោ, ខីណាសវោ. យស្ស ចាតិ យស្ស ច សន្តិកេតិ សម្ពន្ធោ. ឧភិន្នន្តិ ទេសកបដិគ្គាហកានំ ទ្វិន្នំ.

៣៥៣. ននុ បុច្ឆាយំ ‘‘សត្តន្នំ សមថាន’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា បន វិស្សជ្ជនាយំ សម្មុខាវិនយស្ស សមុដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ វុត្តន្តិ យោជនា. ឯត្ថ កិញ្ចាបិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, បនសទ្ទោ គរហត្ថោ. តថា វុត្តម្បីតិ យោជនា. កម្មសង្គហាភាវេនាតិ កម្មេ សង្គហស្ស អភាវេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘កម្មស្ស កិរិយា’’តិអាទិបាឋេ. កម្មំ ករីយតិ ឥមាយាតិ កិរិយា, ញត្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘កម្មស្ស កិរិយាតិ ញត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ. ករិយតេ ឋបិយតេ ករណំ. សយំ ឧបគមិយតេ ឧបគមនំ. អជ្ឈេសនេន បរំ ឧបគមាបិយតេ អជ្ឈុបគមនំ. អធិវាសិយតេ អធិវាសនា. អប្បដិក្កោសិយតេ អបដិក្កោសនា. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ករណន្តិ តស្សាយេវា’’តិអាទិ. ឯតន្តិ កម្មំ. មេតិ មយ្ហំ. ខមុធាតុបយោគេ សម្បទានត្ថេ សម្បទានវចនំ. អថ វា មេតិ មយា. កត្វត្ថេ ករណវចនំ, សាមិវចនំ វា. ខមតីតិ កត្តុរូបសទិសំ កម្មរូបំ. រូបញ្ហិ កត្តុរូបសទិសំ កម្មរូបំ ‘‘ខមតិ សង្ឃស្សា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១២៧) វិយ. កម្មរូបសទិសំ កត្តុរូបំ ‘‘ឧបាសកោ សីលំ សមាទិយតី’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) វិយ. ឯត្ថ កម្មត្ថេ បវត្តោ យបច្ចយោ លោបោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សត្តសមថនានាត្ថាទិវណ្ណនា

៣៥៤. មាតាបុត្តាទីនំ អយំ វិវាទោតិ យោជនា. ‘‘វិរុទ្ធវាទត្តា’’តិ ឥមិនា វទនំ វាទោ, វិរុទ្ធោ វាទោ វិវាទោតិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ. អធិករណីយតាយាតិ វូបសមិតតាយ. ឥមិនា អធិករិយតិ សមថេហិ វូបសមិយតីតិ អធិករណន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ អធិករណភេទេសុ.

ឥតិ អធិករណភេទវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.