១. កម្មក្ខន្ធកំ

១. តជ្ជនីយកម្មកថា

១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ កម្មក្ខន្ធកេ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ចូឡវគ្គស្សា’’តិ បទំ ‘‘កម្មក្ខន្ធកេ’’តិ បទេ អវយវិសម្ពន្ធោ. តាវាតិ បារិវាសិកក្ខន្ធកាទិតោ, បារិវាសិក្ខន្ធកាទីនំ វា បឋមំ. ចេវសទ្ទោ ច ចសទ្ទោ ច ‘‘បណ្ឌុកលោហិតកា’’តិ បទស្ស អសមាហារទ្វន្ទវាក្យំ ទីបេន្តិ. និស្សយានំ នាមំ និស្សិតេសុ ឧបចារវសេន តេសំ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកាបិ បណ្ឌុកលោហិតកនាមាយេវ ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសំ និស្សិតកាបី’’តិអាទិ. បិសទ្ទេន ឧបចារត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. ‘‘សុដ្ឋុ ពលវ’’ន្តិ ឥមិនា ពលវាពលវន្តិ ទ្វិន្នំ សទ្ទានំ បរិយាយភាវេន វុត្តត្តា អតិសយត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ពលវពលវ’’ន្តិ វត្តព្ពេ វាចាសិលិដ្ឋវសេន ទីឃំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. បដិវទថាតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ កថេថ. ឥមិនា បដិមន្តេថាតិ ឯត្ថ មន្តធាតុយា គុត្តភាសនត្ថំ ទស្សេតិ. អត្ថេសុ ករណភាសនកិច្ចេសុ អលំ សមត្ថាតិ អលមត្ថា, តេសំ វិសេសេនាតិ អលមត្ថតរាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមត្ថតរា’’តិ.

អធម្មកម្មទ្វាទសកកថា

៤. អសម្មុខា កតន្តិអាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សម្មុខេហិ វិរហិតា អសម្មុខាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ឃធម្មវិនយបុគ្គលសម្មុខានំ វិនា កត’’ន្តិ. ‘‘អប្បដិបុច្ឆិត្វា’’តិ ឥមិនា អប្បដិបុច្ឆាតិ ឯត្ថ ត្វាបច្ចយស្សាការភាវំ ទស្សេតិ. តស្សេវាតិ ចុទិតកស្សេវ. អទេសនាគាមិនិយាតិ ឯត្ថ អការស្ស អញ្ញត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បារាជិកា…បេ… វា’’តិ. ឯត្ថាតិ តជ្ជនីយកម្មេ. នវ បទាតិ នវសុ បទេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. បុរិមកេសុ តីសុ តិកេសុ វុត្តេសុ នវសុ បទេសូតិ យោជនា. ‘‘ឯកេក’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥមេហីតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ. ទ្វាទស តិកាតិ បុរិមេហិ តីហិ តិកេហិ នវ តិកេ មិស្សេត្វា ទ្វាទស. សុក្កបក្ខេសុបីតិ បដិសេធវិរហវសេន សុក្កេសុ បក្ខេសុបិ.

៦. ‘‘បព្ពជិតាន’’ន្តិ ឥមិនា គិហីនំ អននុលោមិកតំ និវត្តេតិ. សហសោកិតាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន សហនន្ទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឥមស្មិំ ឋានេ សព្ពអដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពន្តិ ឧបជ្ឈាយេន ហុត្វា ន ឧបសម្បាទេតព្ព’’ន្តិ បាឋតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘ន សម្បយោជេតព្ពន្តិ អញ្ញមញ្ញំ យោជេត្វា កលហោ ន ការេតព្ពោ’’តិ បាឋោ អត្ថិ, តាវ អដ្ឋារសសម្មាវត្តនវត្តានំ សំវណ្ណនាបាឋោ លិខិតោ, សោ បាឋោ ឥមស្មិំ ឋានេ ន លិខិតព្ពោ. កស្មា? បាឡិក្កមានុប្បត្តាភាវតោ, អដ្ឋកថាយមេវ ‘‘អដ្ឋារស សម្មាវត្តនវត្តានិ បារិវាសិកក្ខន្ធកេ វណ្ណយិស្សាមា’’តិ វក្ខមានត្តា, យថាវចនញ្ច បារិវាសិកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៧៦) សំវណ្ណិតត្ថា ច. តស្មា សោ បាឋោ ន បោរាណបាឋោ ហោតិ, បច្ឆា បក្ខិត្តបាឋោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

តិណ្ណំ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនន្តិអាទិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកេកេនាបីតិ តីសុ អង្គេសុ ឯកេកេនាបិ. ឥមិនា អវយវវាក្យនិព្ពត្តិវសេន កម្មារហភាវំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. និយស្សស្ស វិសេសេន អភិណ្ហាបត្តិកត្តំ អង្គំ ឥតិ វុត្តន្តិ យោជនា. ឯត្ថ អាការវាចកោ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ អនន្តរេបិ. តជ្ជីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ តជ្ជនីយំ, តមេវ កម្មំ តជ្ជនីយកម្មំ. ‘‘និស្សាយ តេ វត្ថព្ព’’ន្តិ និយស្សីយតិ ពាលោ ភជាបីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ និយស្សំ, ទិវាទិគណិកត្តា សការស្ស ទ្វេភាវោ ហោតិ ‘‘នស្សំ វស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ, និយស្សមេវ កម្មំ និយស្សកម្មំ. គាមាទិតោ បព្ពាជិយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ បព្ពាជនីយំ, តមេវ កម្មំ បព្ពាជនីយកម្មំ. តីសូតិ ភណ្ឌនការកអភិណ្ហាបត្តិកកុលទូសកវសេន តិវិធេសុ អង្គេសុ. យេន កេនចិ អង្គេនាតិ សម្ពន្ធោ. យទិ សព្ពានិ កម្មានិ កាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯវំ សតិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤០០ អាទយោ) វុត្តំ ឥទំ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. វចនត្ថនានត្តតោតិ វចនស្ស ច អត្ថស្ស ច នានាភាវតោ. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តជ្ជនីយកម្មារហស្សាតិ ឥមស្ស ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘តិណ្ណំ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនស្ស អង្គសម្ភវោ អត្ថោតិ យោជនា. តស្មាតិ យស្មា ន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា. សង្ឃេន កតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា លក្ខណេន តជ្ជនីយាទិកម្មារហស្ស តស្ស ភិក្ខុស្សាតិ យោជនា. ឯវំ កម្មសន្និដ្ឋានត្ថំ ទស្សេត្វា អង្គសម្ភវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សាតិ ភិក្ខុស្ស, អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ភណ្ឌនការកាទីសូតិអាទិសទ្ទេន អភិណ្ហាបត្តិកកុលទូសកានិ សង្គណ្ហាតិ. អាកង្ខមានោ សង្ឃោ ករេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. កម្មារហន្តិ កម្មស្ស, កម្មេ វា អរហំ. ឯត្ថាតិ កម្មក្ខន្ធកេ. បុព្ពេនាតិ បុព្ពេ វុត្តេន ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេន. អបរន្តិ អបរេ វុត្តំ កម្មក្ខន្ធកំ. សមេតីតិ សមំ គច្ឆតិ.

តត្ថាតិ កម្មេសុ, តជ្ជនីយកម្មេតិ សម្ពន្ធោ, អង្គេសុ វា, ភណ្ឌនការកវសេនាតិ សម្ពន្ធោ. អថ ខោតិ តថា វុត្តាបីតិ អត្ថោ. ករោន្តេន កម្មវាចាវាចកេនាតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ ផលជោតកោ. ភូតេន វត្ថុនាតិ តច្ឆេន វត្ថុនា. អញ្ញស្ស កម្មស្សាតិ តជ្ជនីយកម្មតោ អញ្ញស្ស កម្មស្ស. កស្មា ពាលស្ស អព្យត្តស្ស អាបត្តិពហុលស្ស តជ្ជនីយកម្មំ កាតព្ពន្តិ យោជនា. ឥទម្បីតិ តជ្ជនីយកម្មម្បិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ កម្មេសុ.

នប្បដិប្បស្សម្ភេតព្ពអដ្ឋារសកាទិកថា

៨. បន្នលោមាតិ បតិតមានលោមា. ឯតន្តិ វត្តំ. នេត្ថារន្តិ ឯត្ថ អផុដ្ឋក្ខរសំយោគេ បរស្ស តការស្ស ថការោ ហោតិ, តស្មា ទុតិយក្ខរេន បាឋោ យុត្តោ. យេនាតិ វត្តេន. និស្សារណាតិ និស្សារណតោ. ទស វា ទិវសានិ, បញ្ច វា ទិវសានិ បូរេតព្ពន្តិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្តកេនាតិ ឯតប្បមាណេន ទសបញ្ចទិវសេន.

២. និយស្សកម្មកថា

១១. អបិស្សុ ភិក្ខូ បកតាតិ ឯត្ថ និបាតានមនេកត្ថត្តា ឥធ អបិស្សុសទ្ទោ និច្ចត្ថោ ហោតិ. បកតសទ្ទោ ‘‘កុក្កុច្ចបកតា’’តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា; បាចិ. អដ្ឋ. ៤៣៨) អភិភវនត្ថោ, ឥធ បន ព្យាវដត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចំ ព្យាវដា ហោន្តី’’តិ.

៣. បព្ពាជនីយកម្មកថា

២៧. ឯត្ថាតិ អស្សជិបុនព្ពសុកវត្ថុម្ហិ. កាយិកោតិ ឯត្ថ កាយេន កីឡតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយកីឡា វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា វាចាយ កីឡតីតិ វាចសិកោ, កាយិកោ ច វាចសិកោ ច កាយិកវាចសិកោតិ វចនត្ថំ អតិទិសតិ. ឯត្ថ ច បច្ឆិមវចនត្ថោ សមាហារទ្វន្ទោ, សមាហារទ្វន្ទេបិ កត្ថចិ បុល្លិង្គមិច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូ ‘‘ធម្មវិនយោ’’តិអាទីសុ (វិភ. អដ្ឋ. ៥០៩) វិយ. កាយទ្វារបញ្ញត្តសិក្ខាបទំ វីតិក្កមតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោ វុច្ចតី’’តិ. កាយេន បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ វីតិក្កមេតីតិ កាយិកោតិ វចនត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. ‘‘ឧបហននំ វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា ឧបហននំ ឧបឃាតំ, តមេវ ឧបឃាតិកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘នាសន’’ន្តិ ឥមិនា ហនធាតុយា ហិំសនត្ថំ ទស្សេតិ. បដិក្ខិត្តវេជ្ជកម្មាទិវសេន តេលបចនអរិដ្ឋបចនាទីនិ កាយិកោ មិច្ឆាជីវោ នាមាតិ យោជនា. ឥមិនា មិច្ឆាជីវស្ស សរូបំ ទស្សេតិ.

៤. បដិសារណីយកម្មកថា

៣៣. សុធម្មវត្ថុស្មិំ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អនបលោកេត្វាតិ ឯត្ថ អបបុព្ពោ លោកសទ្ទោ អាបុច្ឆនត្ថោតិ អាហ ‘‘ន អាបុច្ឆិត្វា’’តិ.

៣៤. កិន្តិ កិំ នាម ខាទនីយភោជនីយំ. វោតិ តុម្ហេហិ. គហបតីតិ អាលបនបទំ. ថេរានំ អត្ថាយាតិ សម្ពន្ធោ. បដិយត្តន្តិ បដិយាទិតំ. ‘‘ឯតំ អវោចា’’តិ ឥមិនា ឯតទវោចាតិ ឯត្ថ និគ្គហិតាទេសសន្ធិំ ទស្សេតិ. យទិទន្តិ សទ្ទោ ‘‘តិលសំគុឡិកា’’តិ បទេន យោជិតត្តា ឥត្ថិលិង្គោតិ អាហ ‘‘យា អយ’’ន្តិ. តិលសក្ខលិកាតិ តិលេន សំសដ្ឋា សក្ខលិកា. ‘‘សា នត្ថី’’តិ ឥមិនា ឧត្តរវាក្យេ យំសទ្ទស្ស បុព្ពវាក្យេ តំសទ្ទាបេក្ខតំ ទស្សេតិ. ឯកោ បុរិសោតិ សម្ពន្ធោ. បូវិយោតិ បូវំ, បូវេន វា កយវិក្កយោ. តេនាតិ ការណេន. នន្តិ គហបតិំ. ថេរោតិ សុធម្មត្ថេរោ. យទេវ កិញ្ចីតិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឯវ យំ វចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ តិលសំគុឡិកាវចន’’ន្តិ. ឥទន្តិ ឥមំ អត្ថំ. សោតិ កុក្កុដបោតកោ. កាកវស្សិតន្តិ កាកស្ស វស្សិតំ, នេវ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ. តយាបីតិ បិសទ្ទោ កុក្កុដបោតកំ អបេក្ខតិ. នេវ ភិក្ខុវចនំ វុត្តំ, ន គិហិវចនំ វុត្តំ, ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតីតិ យោជនា.

អធម្មកម្មាទិទ្វាទសកកថា

៣៩. បុរិមេហិ កម្មេហីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អង្គេសុ. យថា បរិសក្កិយមានេ គិហិនោ លាភំ ន លភន្តីតិ យោជនា. បរិបុព្ពោ សក្កធាតុ បរក្កមត្ថោតិ អាហ ‘‘បរក្កមន្តោ’’តិ. តត្ថាតិ អនត្ថាទីសុ. អត្ថភង្គោតិ គិហីនំ អត្ថស្ស ភង្គោ. អវសនន្តិ គិហីនំ អវសនំ. គិហីនន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ សាមិវចនន្តិ អាហ ‘‘គិហីនំ សន្តិកេ’’តិ. យថា ករិយមានេ សច្ចោ ហោតិ, ឯវំ ន ករោតីតិ យោជនា. ឯកង្គេនាបីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនត្ថោ, តតោ អធិកេហិ អង្គេហិ កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ បដិសារណីយកម្មេ. បដិមុខំ អត្តនោ ទោសំ សរាបេតព្ពំ អនេន វិនយកម្មេនាតិ បដិសារណីយំ, តមេវ កម្មំ បដិសារណីយកម្មំ.

៥. អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មកថា

៤៦. សំសថាតិ ឯត្ថ សំសធាតុយា កថនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អារោចេថា’’តិ. តុម្ហេ សំសថ, កថេថាតិ អត្ថោ.

៥០. ភណ្ឌនការកោ ហោតីតិអាទិ ការណូបចារវសេន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ភណ្ឌនាទិបច្ចយា’’តិអាទិ. ភណ្ឌនការកាទិ ការណំ, តេន អាបន្នា អាបត្តិ ផលំ, តស្សា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មំ កាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ អាបត្តិយា.

៥១. ឯត្ថាតិ ឧក្ខេបនីយកម្មេ. តត្ថាតិ តេចត្តាលីសវត្តេសុ. អនុទ្ធំសេតព្ពោតិ ឯត្ថ ធំសធាតុយា គត្យត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ន ចោទេតព្ពោ’’តិ. ‘‘រជោនុទ្ធំសតី’’តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.១០១) ហិ ធំសធាតុ គត្យត្ថេ វត្តតិ. ‘‘ន ភិក្ខុ ភិក្ខូហី’’តិ ឯត្ថ សោយេវ ភិក្ខុ តេហេវ ភិក្ខូហីតិ អត្ថំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញោ ភិក្ខុ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហី’’តិ. ន គិហិទ្ធជោតិ ឯត្ថ គិហីនំ ធជោ គិហិទ្ធជោតិ វុត្តេ ឱទាតវត្ថាទីនីតិ អាហ ‘‘ឱទាតវត្ថានី’’តិអាទិ. ន តិត្ថិយាទិបទត្តយន្តិ ‘‘ន តិត្ថិយា សេវិតព្ពា, ភិក្ខូ សេវិតព្ពា, ភិក្ខុសិក្ខាយ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ បទានំ តយំ. ‘‘ន អបសាទេតព្ពោ’’តិ ឥមិនា ន អាសាទេតព្ពោតិ ឯត្ថ អាបុព្ពសទធាតុយា អបបុព្ពសទធាតុយា សមានភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘អន្តោ វា ពហិ វាតិ’’ ឯត្ថ កស្ស អន្តោ វា ពហិ វាតិ អាហ ‘‘វិហារស្សា’’តិ. សេសំ សព្ពំវត្តន្តិ យោជនា. ឥមិនាតិ អាបត្តិយា អទស្សនេ ឧក្ខេបនីយកម្មេន.

៦៥. តស្សាតិ អាបត្តិយា. ឥធាតិ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា អប្បដិនិស្សគ្គេ កតេ ឧក្ខេបនីយកម្មេ. អាបត្តិអទស្សនាទីសុ ឧទ្ធរិត្វា ខិបីយតិ អបនីយតិ អនេន វិនយកម្មេនាតិ ឧក្ខេបនីយំ, តមេវ កម្មំ ឧក្ខេបនីយកម្មំ.

ឥតិ កម្មក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.