១៦. សទ្ធិវិហារិកវត្តកថា

៦៧. សម្មាវត្តនាយំ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧទ្ទេសាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន បរិបុច្ឆាទយោ សង្គណ្ហាតិ. សង្គហសទ្ទស្ស សង្ខេបគហណេសុបិ វុត្តិតោ ‘‘អនុគ្គហោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា សម្មុខា សង្គហោ ច បរម្មុខា អនុគ្គហោ ច កាតព្ពោ. អាមិសេន វា សង្គហោ, ធម្មេន វា អនុគ្គហោ. ទិដ្ឋធម្មិកត្ថាយ វា សង្គហោ, សម្បរាយិកត្ថាយ វា អនុគ្គហោ. លោកិយត្ថាយ វា សង្គហោ, លោកុត្តរត្ថាយ វា អនុគ្គហោ កាតព្ពោ. តត្ថាតិ យំ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ទេសេន បរិបុច្ឆាយ ឱវាទេន អនុសាសនីយា’’តិ. តត្ថ ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោតិ វចនត្ថេន បាឡិវាចនា ឧទ្ទេសោ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសោតិ បាឡិវាចនា’’តិ. ‘‘បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា’’តិ ឥមិនា បុនប្បុនំ, សមន្តតោ វា បាឡិយា អត្ថស្ស បុច្ឆនំ បរិបុច្ឆាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. វត្ថុស្មិន្តិ ចារិត្តវារិត្តវត្ថុស្មិំ. ឥទន្តិ ចារិត្តំ. បុន ឥទន្តិ វារិត្តំ. ‘‘វចន’’ន្តិ ឥមិនា ឱវទនំ ឱវាទោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ‘‘ឥទំ ករោហិ, ឥទំ មា ករិត្ថា’’តិ វចនំ អនុសាសនី នាមាតិ យោជនា. ‘‘បុនប្បុនំ វចន’’ន្តិ ឥមិនា អនុសាសនីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទស្ស នឧបច្ឆិន្នត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តោ ហោតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ន បកតិបត្តោ ហោតិ, អថ ខោ អតិរិត្តបត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អតិរេកបត្តោ’’តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ ហោតី’’តិអាទីសុ បទេសុ. អញ្ញោបីតិ បត្តចីវរេហិ អញ្ញោបិ. សមណបរិក្ខារោតិ ឆត្តុបាហនាទិ សមណបរិក្ខារោ. ឥធាតិ សទ្ធិវិហារិកវត្តេ. នយេនាតិ ញាយេន. ឧប្បជ្ជមានឧបាយបរិយេសនន្តិ ឧប្បជ្ជមានស្ស, ឧប្បជ្ជមានត្ថាយ វា ឧបាយស្ស បរិយេសនំ. ឥតោតិ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សទ្ធិវិហារិកស្ស បរិក្ខារោ ឧប្បជ្ជិយេថា’’តិ បាឡិតោ. ចីវរំ រជន្តេនាតិ ឯត្ថ រជន្តេន ឧបជ្ឈាយេនាតិ អត្ថោ ន ទដ្ឋព្ពោ, សទ្ធិវិហារិកេនាតិ អត្ថោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយំ សុត្វា រជន្តេនា’’តិ. ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយន្តិ ឧបជ្ឈាយតោ លទ្ធំ ឧបាយំ.

នសម្មាវត្តនាទិកថា

៦៨. ឧបជ្ឈាយវត្តន្តិ ឧបជ្ឈាយម្ហិ វត្តិតព្ពំ វត្តំ. សោតិ សទ្ធិវិហារិកោ. ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អស្ស, សោ វា ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. បណាមេតព្ពោតិ ឯត្ថ បបុព្ព នមុធាតុ អត្ថបករណាទិវសេន ឥធ អបសាទនត្ថោតិ អាហ ‘‘អបសាទេតព្ពោ’’តិ. អធិមត្តន្តិ អធិកប្បមាណំ. គេហសិតបេមន្តិ មេត្តាសិនេហំ. វុត្តបដិបក្ខនយេនាតិ កណ្ហបក្ខេ វុត្តេន បដិបក្ខេន នយេន. អលំ បណាមេតុន្តិ ឯត្ថ អលំសទ្ទស្ស អរហត្ថបដិក្ខិត្តេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ អរហត្ថោតិ អាហ ‘‘យុត្តោ បណាមេតុ’’ន្តិ.

សាតិសារោ ហោតីតិ ឯត្ថ បកតិភាវំ អតិក្កមិត្វា សរណំ បវត្តនំ អតិសារោ, ទោសោ. សំវិជ្ជតិ សោ ឯតស្សាតិ សាតិសារោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទោសោ ហោតី’’តិ. តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ. អាបត្តិន្តិ ទុក្កដាបត្តិំ. តន្តិ វត្តំ.

តេសន្តិ សទ្ធិវិហារិកានំ. វត្តន្តិ ពហុកានំ សទ្ធិវិហារិកានំ វត្តំ. សាទិយនំ វា…បេ… ពាលោ ហោតីតិ ឯត្ថ ពាលស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតី’’តិ. សាទិយនស្ស វា អសាទិយនស្ស វា អជាននត្តា ពាលោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អជាននស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ពាលោ ហោតី’’តិ. ពាលត្តា សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេសូតិ ពហុកេសុ សទ្ធិវិហារិកេសុ. តស្សាតិ វត្តសម្បន្នភិក្ខុស្ស. តេសន្តិ ឥតរេសំ សទ្ធិវិហារិកានំ.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថា

៦៩. កិញ្ចាបិ អាយស្មា សារិបុត្តោ ជានាតីតិ យោជនា. ឥមិនា ‘‘កិំ នុ ខោ អជានន្តោ បុច្ឆី’’តិ អាសង្កំ និវារេតិ. ភគវា អនុញ្ញាតុកាមោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បនសទ្ទោ គរហត្ថោ, តថា ជានន្តោបីតិ អត្ថោ. លហុកន្តិ ហេតុអន្តោគធវិសេសនំ. លហុកត្តា បដិក្ខិបិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អស្សាតិ ភគវតោ, អជ្ឈាសយន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា’’តិវចនស្ស យុត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. អយញ្ចាតិ សារិបុត្តត្ថេរោ ច. អគ្គោតិ កោដិឧក្កំសោ. សេដ្ឋោតិ បវរោ ឧត្តមោ.

‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេនា’’តិ ឯត្ថ ព្យត្តបដិពលានំ វិសេសំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ព្យត្តោ នាមា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្ស សាដ្ឋកថំ វិនយបិដកវាចុគ្គតំ បវត្តតិ, អយំ ព្យត្តោ នាមាតិ យោជនា. តស្មិន្តិ វិនយបិដកំ វាចុគ្គតភិក្ខុម្ហិ. យស្សាតិ ភិក្ខុនោ. សុគ្គហិតន្តិ សាដ្ឋកថាយ សុដ្ឋុ គហិតំ. អយម្បីតិ បិសទ្ទោ បុរិមភិក្ខុំ អបេក្ខតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ឥមស្មិំ វត្ថុម្ហិ, ឥមស្មិំ វិសយេតិ អត្ថោ. ព្យតិរេកាន្វយវសេន បដិពលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. យោ បន ន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មាតិ អាហ ‘‘កាសសោសសេម្ហាទិនា វា’’តិអាទិ. តត្ថ កាសោ ច សោសោ ច សេម្ហោ ច, តេ អាទយោ យស្ស គេលញ្ញស្សាតិ កាសសោសសេម្ហាទិ, អាទិសទ្ទេន ឯឡមូគាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ឱដ្ឋោ ច ទន្តោ ច ជិវ្ហា ច, តា អាទយោ យេសំ តាលុអាទីនន្តិ ឱដ្ឋទន្តជិវ្ហាទយោ, តេសំ. បទព្យញ្ជនេហីតិ បទអក្ខរេហិ. ព្យញ្ជនសទ្ទោ ហេត្ថ អក្ខរវាចកោ. ហាបេតីតិ គលត្តា ហាបេតិ. អញ្ញថា វា វត្តព្ពន្តិ អញ្ញេន សិថិលាទិនា អាការេន វា វត្តព្ពំ. អញ្ញថា វទតីតិ អញ្ញេន ធនិតាទិអាការេន វទតិ. តព្ពិបរីតោតិ តស្ស អបដិពលស្ស វិបរីតោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ ជានាបេតព្ពតោ. យន្តិ យំ អាការំ ធាតុកម្មមេតំ, សង្ឃោតិ ការិតកម្មមេតំ. ឥធ ការិតកម្មំ កិតោ វទតិ.

៧១. ឧបសម្បន្នសមនន្តរាតិ ឯត្ថ ឧបសម្បន្នស្ស សមនន្តរាតិ អត្ថំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ហុត្វាវ សមនន្តរា’’តិ. ឯវសទ្ទេន ចិរកាលំ និវត្តេតិ. ឧល្លុម្បតូតិ ឯត្ថ ឧបុព្ពលុបធាតុយា ឧបសគ្គវសេន វា អត្ថាតិសយវសេន វា ធាតូនមនេកត្ថត្តា ឥធ ឧបុព្ពធរធាតុយា អត្ថេ វត្តតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ធរតូ’’តិ. ឧដ្ឋាបេត្វា, ឧក្ខិបិត្វា វា ធរតូតិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អកុសលា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា’’តិ ឥមិនា សហាវធិនា ឧត្យូបសគ្គស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘កុសលេ បតិដ្ឋាបេតូ’’តិ ឥមិនា សហាធារេន ធរធាតុស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧត្យូបសគ្គស្ស ឧក្ខិបនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាមណេរភាវា វា ឧទ្ធរិត្វា’’តិ. ‘‘បដិច្ចា’’តិ ឥមិនា ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ សមីបេ អាទិយិត្វាតិ សទ្ទត្ថមគហេត្វា សង្កេតត្ថវសេន បាកដត្តា តស្ស សង្កេតត្ថំ ទស្សេតិ, អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតីតិ អត្ថោ.

៧៣. អធិដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ អធិ និច្ចវសេន ឋាតិ បវត្តតីតិ អធិដ្ឋិតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចប្បវត្តិនី’’តិ. កស្មា ចត្តារោ បច្ចយា និស្សយាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិនា ចត្តារោ បច្ចយេ និស្សាយ អត្តភាវោ សេតិ បវត្តតីតិ និស្សាយាតិ អវុត្តកម្មត្ថំ ទស្សេតិ.