១៣. ពិម្ពិសារសមាគមកថា

៥៥. លដ្ឋិសទ្ទោ តរុណរុក្ខវាចកោ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២), ឥធាបិ តរុណតាលរុក្ខោ លដ្ឋិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តាលុយ្យានេ’’តិ. វដរុក្ខេតិ និគ្រោធរុក្ខេ. ឯត្ថ ‘‘វដ’’ឥតិ ឥមិនា វដរុក្ខោ ពហុមូលត្តា សុដ្ឋុំ បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថេន សុប្បតិដ្ឋោ នាមាតិ ទស្សេតិ. ‘‘រុក្ខេ’’ឥតិ ឥមិនា ចេតិយសទ្ទោ ចេតិយរុក្ខេ វត្តតីតិ ទស្សេតិ, ទេវាលយញ្ច ថូបញ្ច និវត្តេតិ. តស្សាតិ វដរុក្ខស្ស. ឯតន្តិ ‘‘សុប្បតិដ្ឋេ ចេតិយេ’’តិ ឯតំ នាមំ. លោកវោហារវសេន ទសសហស្សសង្ខាតេ សង្ខ្យាវិសេសេ នីហរិត្វា យុជ្ជិតព្ពន្តិ និយុតន្តិ វចនត្ថេន ទសសហស្សំ និយុតំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកនិយុតំ ទសសហស្សានី’’តិ. ‘‘នហុត’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ អយុត្តោ នហុតសង្ខាតេន សង្ខ្យាវិសេសេន មិស្សីភាវេន បសង្គត្តា. តេសន្តិ ទ្វាទសនិយុតានំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ.

‘‘កិសសរីរត្តា’’តិ ឥមិនា កិសោ កោ អត្តា ឯតេសន្តិ កិសកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កការោ ហេត្ថ អត្តវាចកោ. ‘‘ឱវាទកោ’’តិ ឥមិនា ឱវទានោតិ ឯត្ថ យុបច្ចយោ កត្តុត្ថោតិ ទស្សេតិ. គាថាពន្ធត្តា អការស្ស ទីឃោ. ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា កិសកោ ហុត្វា អញ្ញេ ឱវទានោ កិសកោវទានោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទន្តិ ឥទំ អត្ថជាតំ, អយមត្ថោ វា. ត្វំ បហាសីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ តុវំ. ឥតិ វុត្តំ ហោតីតិ យោជនា.

កាមិត្ថិយោតិ ឯការលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘កាមេ ឥត្ថិយោ ចា’’តិ. ឧបចីសូតិ ឯត្ថ កាមខន្ធកិលេសអភិសង្ខារសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឧបធីសុ ខន្ធុបធិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខន្ធុបធីសូ’’តិ.

កោចរហីតិ ឯត្ថ កោសទ្ទោ ‘‘កោ តេ ពលំ មហារាជា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១៨៨០) វិយ ក្វសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘ក្វចរហី’’តិ. និបាតោយេវេស.

បទសទ្ទស្ស ចរណបទាទយោ និវត្តេតុំ វុត្តំ ‘‘និព្ពានបទ’’ន្តិ. ‘‘សន្តសភាវតាយា’’តិអាទិនា សន្តោ សភាវោ ឥមស្ស បទស្សាតិ សន្តំ. នត្ថិ ឧបធយោ ឯត្ថាតិ អនុបធិកំ. នត្ថិ កិញ្ចនមេត្ថាតិ អកិញ្ចនំ. តីសុ ភវេសុ ន សញ្ជតីតិ អសត្តំ. អញ្ញថា ន ភវតីតិ អនញ្ញថាភាវិ. អញ្ញេន កេនចិ ន នេតព្ពន្តិ អនញ្ញនេយ្យន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តេនាតិ ‘‘សន្ត’’ន្តិអាទិបទេន. មេតិ មម, មនោតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ទេវមនុស្សលោកេ មេ មនោ រតោ នាមាតិ កិំ វក្ខាមិ. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតីតិ យោជនា.

៥៦. តញ្ចាតិ សាវកភាវញ្ច.

៥៧. អស្សាសកាតិ ឯត្ថ អាបុព្ពោ សាសធាតុ អាបុព្ព សិសធាតុនា សទិសោ, ‘‘មេ’’តិ ឆដ្ឋីយោគត្តា ណ្វុបច្ចយោ ច ភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អាសិសនា’’តិ. ‘‘បត្ថនា’’តិ ឥមិនា អាបុព្ពសិសធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ពិម្ពិសាររញ្ញោ. តត្ថាតិ រតនត្តយេ. និច្ឆយគមនមេវាតិ ‘‘សរណ’’ឥតិនិច្ឆយេន ជាននមេវ គតោ. អត្តសន្និយ្យាតនន្តិ អត្តនោ អត្តានំ រតនត្តយេ សន្និយ្យាតនំ. ឥមិនា អត្តសន្និយ្យាតន, បណិបាត, តប្បរាយន, សិស្សភាវូបគមនសង្ខាតេសុ ចតូសុ សរណគមនេសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥៦; ខុ. បា. អដ្ឋ. ១.សរណគមនគមកវិភាវនា) អត្តសន្និយ្យាតនសរណគមនំ ទីបេតិ. អយន្តិ ពិម្ពិសារោ រាជា. តន្តិ និយតសរណតំ. បណិបាតគមនញ្ចាតិ ឯត្ថ បណីតិ ករោ. យថា ហិ បាទបទសទ្ទា ទីឃរស្សវសេន ហុត្វា ចរណំ វទន្តិ, ឯវំ បាណិបណិសទ្ទា ករំ វទន្តិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘បណីតិ ករោ’’តិ. បតនំ បាតោ, បណិនោ បាតោ បណិបាតោ. អត្ថតោ អញ្ជលិបណមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស គមនញ្ច គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ឥមិនា បណិបាតសរណគមនំ ទីបេតិ. ចសទ្ទោ ‘‘បាកដ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ. បាកដញ្ច ករោន្តោតិ ហិ អត្ថោ.

៥៨. សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោតិ ឯត្ថ សិង្គីសង្ខាតោ និក្ខោ សិង្គីនិក្ខោ, តេន សមានោ វណ្ណោ ឯតស្សាតិ សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សិង្គីសុវណ្ណនិក្ខេន សមានវណ្ណោ’’តិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណ’’ឥតិបទេន និក្ខសទ្ទស្ស សុវណ្ណត្ថំ ទស្សេតិ, បញ្ចសុវណ្ណាទយោ អត្ថេ និវត្តេតិ. ‘‘សមាន’’ឥតិបទេន សវណ្ណោតិ ឯត្ថ សការោ សមានសទ្ទស្សេវ ការិយោតិ ទស្សេតិ. សព្ពេសូតិ អខិលេសុ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយេសុ. ទន្តោតិ ទមិតោ. ឥន្ទ្រិយសំវរោតិ វុត្តំ ហោតិ. តមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ.

៥៩. ឱណីតោ បត្តតោ បាណិ យេនាតិ ឱណីតបត្តបាណីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បត្តតោ ចា’’តិអាទិ. ‘‘អបនីតបាណិ’’ន្តិ ឥមិនា ឱណីតសទ្ទោ អបនីតត្ថោ, បាណិសទ្ទេន ច សម្ពន្ធិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឥមំ កម្មំ ‘‘សល្លក្ខេត្វា’’តិ បាឋសេសេន យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឯកមន្តន្តិ ឯត្ថ អន្តសទ្ទោ សមីបទេសត្ថោ, កោដិទេសត្ថោ វា ហោតិ, ឧបយោគវចនញ្ច ភុម្មត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ បទេសេ’’តិ. អត្ថិកបយោគេ ករណស្ស សម្ភវតោ អាហ ‘‘ពុទ្ធាភិវាទនគមនេន វា ធម្មស្សវនគមនេន វា’’តិ. អប្បាកិណ្ណន្តិ ឯត្ថ អប្បសទ្ទោ បដិសេធត្ថោតិ អាហ ‘‘អនាកិណ្ណ’’ន្តិ. ‘‘អព្ពោកិណ្ណ’’ន្តិបិ បាឋោ. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ ឯត្ថ ‘‘អប្បសទ្ទ’’ន្តិបទេន វចនសទ្ទស្ស គហិតត្តា ឥមិនា បារិសេសនយេន នគរនិគ្ឃោសសទ្ទោយេវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘នគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ. តីសុ បាឋេសុ បឋមេន បាឋេន ជនស្ស វាតោ ជនវាតោ, តេន វិរហិតំ វិជនវាតន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. ទុតិយេន ជនស្ស វាទោ ជនវាទោ, តេន វិរហិតំ វិជនវាទន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. តតិយេន ជនស្ស បាតោ សញ្ចរណំ ជនបាតោ, តេន វិរហិតំ វិជនបាតន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. រហស្សំ ករីយតិ ឯត្ថាតិ រាហស្សេយ្យកំ. មនុស្សានំ រាហស្សេយ្យកំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘មនុស្សាន’’ន្តិអាទិនា.