៩. រតនវគ្គោ

១. អន្តេបុរសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

៤៩៤. រាជវគ្គស្ស បឋមេ បរិត្តកោតិ គុណេន ខុទ្ទកោ. បាសាទវរសទ្ទស្ស ឧបរិសទ្ទេន សម្ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បាសាទវរស្ស ឧបរិ គតោ’’តិ. ឥមិនា បាសាទវរស្ស ឧបរិ ឧបរិបាសាទវរំ, តំ គតោ ឧបគតោតិ ឧបរិបាសាទវរគតោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អយ្យានន្តិ ភិក្ខូនំ. ‘‘ការណា’’តិ ឥមិនា ‘‘វាហសា’’តិ បទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. តេហីតិ អយ្យេហិ.

៤៩៧. អន្តរន្តិ ខណំ, ឱកាសំ វា វិវរំ វា. ឃាតេតុន្តិ ហនិតុំ. ឥច្ឆតីតិ ឥមិនា បត្ថធាតុយា យាចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘រាជន្តេបុរំ ហត្ថិសម្មទ្ទ’’ន្តិអាទីសុ វចនត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ហត្ថិសម្មទ្ទន្តិ ហត្ថិសម្ពាធដ្ឋានំ. អស្សេហិ សម្មទ្ទោ ឯត្ថាតិ អស្សសម្មទ្ទោ. រថេហិ សម្មទ្ទោ ឯត្ថាតិ រថសម្មទ្ទោតិ វចនត្ថំ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. ‘‘សម្មត្ត’’ន្តិ បឋមក្ខរេន បាឋស្ស សម្ពាធស្ស អវាចកត្តា វុត្តំ ‘‘តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ. តត្ថាតិ បាឋេ. ‘‘ហត្ថីនំ សម្មទ្ទ’’ន្តិ ឥមិនា ឧត្តរបទស្ស សម្មទ្ទនំ សម្មទ្ទន្តិ ភាវត្ថំ ទស្សេតិ, បុរិមបទេន ឆដ្ឋីសមាសញ្ច. បុរិមបាឋេ បន ឧត្តរបទស្ស អធិករណត្ថញ្ច បុព្ពបទេន តតិយាសមាសញ្ច ទស្សេតិ. ពាហិរត្ថសមាសោតិបិ វុច្ចតិ. បច្ឆិមបាឋេ ‘‘ហត្ថិសម្មទ្ទ’’ន្តិអាទិបទស្ស លិង្គវិបល្លាសញ្ច ‘‘អត្ថី’’តិ បាឋសេសេន យោជេតព្ពតញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ហត្ថិសម្មទ្ទោ អត្ថី’’តិ. រជិតព្ពានីតិ រជនីយានិ, រជិតុំ អរហានីតិ អត្ថោ. ឥមិនា សម្ពន្ធកាលេ បុរិមបាឋេ រញ្ញោ អន្តេបុរេតិ វិភត្តិវិបល្លាសោ កាតព្ពោតិ. បច្ឆិមបាឋេ បន មុខ្យតោវ យុជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មិំ អន្តេបុរេ’’តិ.

៤៩៨. អវសិត្តស្សាតិ ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តស្ស. ឥតោតិ សយនិឃរតោ. ឥមិនា បញ្ចមីពាហិរសមាសំ ទស្សេតិ. រញ្ញោ រតិជននដ្ឋេន រតនំ វុច្ចតិ មហេសី. មហេសីតិ ច សាភិសេកា ទេវី. និបុព្ព គមុធាតុស្ស និបុព្ពកមុធាតុយា បរិយាយភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘និគ្គតន្តិ និក្ខន្ត’’ន្តិ. បឋមំ.

២. រតនសិក្ខាបទំ

៥០២. ទុតិយេ បមុស្សិត្វាតិ សតិវិប្បវាសេន បមុស្សិត្វា. បុណ្ណបត្តន្តិ តុដ្ឋិទាយំ. តញ្ហិ មនោរថបុណ្ណេន បត្តព្ពភាគត្តា ‘‘បុណ្ណបត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្ស សរូបំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សតតោ បញ្ច កហាបណា’’តិ. ឥធ បន កហាបណានំ បញ្ចសតត្តា បញ្ចវីសកហាបណា អធិប្បេតា. អាភរណសទ្ទស្ស អលង្ការសទ្ទេន បរិយាយភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អលង្ការ’’ន្តិ. ‘‘មហាលតំ នាមា’’តិ ឥមិនា ន យោ វា សោ វា អលង្ការោ, អថ ខោ វិសេសាលង្ការោតិ ទស្សេតិ. មហន្តានិ មាលាកម្មលតាកម្មានិ ឯត្ថាតិ មហាលតា. លតាគហណេន ហិ មាលាបិ គហិតា. នវហិ កោដីហិ អគ្ឃំ ឥមស្សាតិ នវកោដិអគ្ឃនកំ, នវកោដិសង្ខាតំ អគ្ឃំ អរហតីតិ វា នវកោដិអគ្ឃនកំ.

៥០៤. អន្តេ សមីបេ វសនសីលត្តា បរិចារិកោ ‘‘អន្តេវាសី’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បរិចារិកោ’’តិ.

៥០៦. ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតា. សង្ឃ…បេ… នវកម្មានំ អត្ថាយ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស វា ឧគ្គណ្ហាបេន្តស្ស វា ទុក្កដន្តិ យោជនា. អវសេសន្តិ ជាតរូបរជតតោ អវសេសំ. មាតុកណ្ណបិឡន្ធនតាលបណ្ណម្បីតិ មាតុយា កណ្ណេ បិឡន្ធិតតាលបណ្ណម្បិ, បដិសាមេន្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘កប្បិយភណ្ឌំ ហោតី’’តិ ឥមិនា អកប្បិយភណ្ឌំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឥទន្តិ ភណ្ឌំ. បលិពោធោ នាមាតិ អត្តនោ បលិពោធោ នាម. ឆន្ទេនបីតិ វឌ្ឍកីអាទីនំ ឆន្ទហេតុនាបិ. ភយេនបីតិ រាជវល្លភានំ ភយហេតុនាបិ. ពលក្ការេនាតិ ករណំ ការោ, ពលេន ការោ ពលក្ការោ, តេន, ពលក្ការោ ហុត្វា បាតេត្វាតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ មហារាមេ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ, សង្កា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. មហាជនសញ្ចរណដ្ឋានេសូតិ ពហូនំ ជនានំ សញ្ចរណសង្ខាតេសុ ឋានេសុ. នគហេតព្ពស្ស ហេតុំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បលិពោធោ ន ហោតី’’តិ. យស្មា បលិពោធោ ន ហោតិ, តស្មា ន គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯកោតិ ឯកោ ភិក្ខុ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ឱក្កម្មាតិ ឱក្កមិត្វា.

រូបសទ្ទោ ភណ្ឌបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ភណ្ឌ’’ន្តិ. ភណ្ឌំ រូបំ នាមាតិ យោជនា. ភណ្ឌិកន្តិ ភណ្ឌេន និយុត្តំ បុដកំ. គណេត្វាតិ គណនំ កត្វា. និមិត្តន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ នាមបរិយាយោ. លញ្ឆនាទិ និមិត្តំ នាមាតិ ហិ យោជនា. លញ្ឆនាទីតិ អាទិសទ្ទេន នីលបិលោតិកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. លាខាយាតិ ជតុនា.

បតិរូបា នាម ឥធ លជ្ជិកុក្កុច្ចកាតិ អាហ ‘‘លជ្ជិនោ កុក្កុច្ចកា’’តិ. ថាវរន្តិ ជង្គមា អញ្ញំ ថាវរំ. អទ្ធុនោតិ កាលស្ស. សមាទបេត្វាតិ អញ្ញេ សមាទបេត្វា. ឧទ្ទិស្ស អរិយា តិដ្ឋន្តិ, ឯសា អរិយាន យាចនា’’តិ (ជា. ១.៧.៥៩) វុត្តនយេន យាចិត្វាតិ អត្ថោ.

៥០៧. រតនសម្មតន្តិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគន្តិ. ទុតិយំ.

៣. វិកាលគាមប្បវិសនសិក្ខាបទំ

៥០៨. តតិយេ ‘‘តិរច្ឆានភូតំ កថ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘តិរច្ឆានកថ’’ន្តិ បទស្ស តុល្យនិស្សិតសមាសំ ទស្សេតិ. រាជបដិសំយុត្តន្តិ រាជូហិ បដិសំយុត្តំ.

៥១២. សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិំ គាមេតិ តស្មិំ បឋមបវិសនគាមេ. តំ កម្មន្តិ តំ ឥច្ឆិតកម្មំ. អន្តរាតិ គាមវិហារានមន្តរេ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ និស្សក្កវចនំ.

កុលឃរេ វាតិ ញាតិកុលឧបដ្ឋាកកុលឃរេ វា. តេលភិក្ខាយ វាតិ តេលយាចនត្ថាយ វា. បស្សេតិ អត្តនោ បស្សេ សមីបេតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាតិ គាមមជ្ឈមគ្គេន. អនោក្កម្មាតិ អនោក្កមិត្វា, អបក្កមិត្វាតិ អត្ថោតិ. តតិយំ.

៤. សូចិឃរសិក្ខាបទំ

៥១៧. ចតុត្ថេ កការស្ស បទបូរណភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ភេទនមេវ ភេទនក’’ន្តិ. អស្សត្ថិអត្ថេ អបច្ចយោតិ អាហ ‘‘តំ អស្ស អត្ថី’’តិ. អស្សាតិ បាចិត្តិយស្ស. បឋមំ សូចិឃរំ ភិន្ទិត្វា បច្ឆា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ អត្ថោ. អរណិធនុកេតិ អរណិយា ធនុកេ. វេធកេតិ កាយពន្ធនវេធកេតិ. ចតុត្ថំ.

៥. មញ្ចសិក្ខាបទំ

៥២២. បញ្ចមេ ឆេទនមេវ ឆេទនកំ, តមស្សត្ថីតិ ឆេទនកន្តិ អត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វុត្តនយមេវា’’តិ.

និខណិត្វាតិ បមាណាតិរេកំ និខណិត្វា. ឧត្តានំ វា កត្វាតិ ហេដ្ឋុបរិ បរិវត្តនំ វា កត្វា. ឋបេត្វាតិ លម្ពណវសេន ឋបេត្វាតិ. បញ្ចមំ.

៦. តូលោនទ្ធសិក្ខាបទំ

៥២៦. ឆដ្ឋេ ឯត្ថាតិ មញ្ចបីឋេ. អវនហិតព្ពន្តិ ឱនទ្ធំ, តូលេន ឱនទ្ធំ តូលោនទ្ធន្តិ អត្ថោបិ យុជ្ជតិ. តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ មញ្ចបីឋេ ចិមិលិកំ បត្ថរិត្វា តស្សុបរិ តូលំ បក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. និសីទនសិក្ខាបទំ

៥៣១. សត្តមេ កត្ថាតិ កិស្មិំ ខន្ធកេ, កិស្មិំ វត្ថុស្មិំ វា. ហីតិ សច្ចំ. តត្ថាតិ ចីវរក្ខន្ធកេ, បណីតភោជនវត្ថុស្មិំ វា. ‘‘យថា នាមា’’តិ ឥមិនា ‘‘សេយ្យថាបី’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘បុរាណោ ចម្មការោ’’តិ ឥមិនា ‘‘បុរាណាសិកោដ្ឋោ’’តិ បទស្ស. ចម្មការោ ហិ អសិនា ចម្មំ កុដតិ ឆិន្ទតីតិ ‘‘អសិកោដ្ឋោ’’តិ វុច្ចតិ. វត្ថុប្បន្នកាលមុបនិធាយ វុត្តំ ‘‘បុរាណោ’’តិ. តមេវូបមំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិ. ហីតិ តប្បាកដីករណំ, តំ បាកដំ ករិស្សាមីតិ ហិ អត្ថោ. ចម្មការោ កឌ្ឍតីតិ សម្ពន្ធោ. វិត្ថតន្តិ វិសាលំ. សោបីតិ ឧទាយីបិ. តំ និសីទនំ កឌ្ឍតីតិ យោជនា. តេនាតិ កឌ្ឍនហេតុនា. តន្តិ ឧទាយិំ. សន្ថតសទិសន្តិ សន្ថតេន សទិសំ. ឯកស្មិំ អន្តេតិ ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ, ផាលេត្វាតិ សម្ពន្ធោតិ. សត្តមំ.

៨. កណ្ឌុបដិច្ឆាទិសិក្ខាបទំ

៥៣៧. អដ្ឋមេ ‘‘កត្ថា’’តិអាទីនិ វុត្តនយានេវ.

៥៣៩. ‘‘យស្សា’’តិ បទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនោ’’តិ. ‘‘នាភិយា ហេដ្ឋា’’តិ ឥមិនា នាភិយា អធោ អធោនាភីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘ជាណុមណ្ឌលានំ ឧបរី’’តិ ឥមិនា ជាណុមណ្ឌលានំ ឧព្ភ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលន្តិ. ឧព្ភសទ្ទោ ហិ ឧបរិបរិយាយោ សត្តម្យន្តនិបាតោ. កណ្ឌុខជ្ជុសទ្ទានំ វេវចនត្តា វុត្តំ ‘‘កណ្ឌូតិ ខជ្ជូ’’តិ. កណ្ឌតិ ភេទនំ ករោតីតិ កណ្ឌុ. ខជ្ជតិ ព្យធនំ ករោតីតិ ខជ្ជុ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘កច្ឆូ’’តិ បាឋោ អត្ថិ, សោ អយុត្តោ.

លោហិតំ តុណ្ឌំ ឯតិស្សាតិ លោហិតតុណ្ឌិកា. បិឡយតិ វិពាធយតីតិ បិឡកា. អា ភុសោ អសុចិំ សវតិ បគ្ឃរាបេតីតិ អស្សាវោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសុចិបគ្ឃរណ’’ន្តិ. អរិសញ្ច ភគន្ទរា ច មធុមេហោ ច. អាទិសទ្ទេន ទុន្នាមកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ អរិ វិយ ឦសតិ អភិភវតីតិ អរិសំ. ភគំ វុច្ចតិ វច្ចមគ្គំ, តំ ទរតិ ផាលេតីតិ ភគន្ទរា, គូថសមីបេ ជាតោ វណវិសេសោ. មធុ វិយ មុត្តាទិំ មិហតិ សេចតីតិ មធុមេហោ, សោ អាពាធោ មុត្តមេហោ សុក្កមេហោ រត្តមេហោតិ អនេកវិធោ. ថុល្លសទ្ទោ មហន្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘មហា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទំ

៥៤២. នវមេ វស្សេ វស្សកាលេ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ វស្សិកា, វស្សិកា ច សា សាដិកា ចេតិ វស្សិកសាដិកាតិ. នវមំ.

១០. នន្ទត្ថេរសិក្ខាបទំ

៥៤៧. ទសមេ ‘‘ចតូហិ អង្គុលេហី’’តិ ឥមិនា ចតុរោ អង្គុលា ចតុរង្គុលាតិ អសមាហារទិគុំ ទស្សេតិ. ឩនកប្បមាណោតិ ភគវតោ លាមកបមាណោ. ឥមិនា ឱមកសទ្ទស្ស លាមកត្ថំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ទសមំ.

រតនវគ្គោ នវមោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

ខុទ្ទកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.