៨. សហធម្មិកវគ្គោ

១. សហធម្មិកសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

៤៣៤. សហធម្មិកវគ្គស្ស បឋមេ យន្តិ យំ បញ្ញត្តំ. ‘‘សិក្ខមានេនា’’តិ ឯត្ថ មានបច្ចយស្ស អនាគតត្ថភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សិក្ខិតុកាមេនា’’តិ. ‘‘សិក្ខមានេនា’’តិបទំ ‘‘ភិក្ខុនា’’តិបទេ ឯវ ន កេវលំ ការកវិសេសនំ ហោតិ, អថ ខោ ‘‘អញ្ញាតព្ព’’ន្តិអាទិបទេសុបិ កិរិយាវិសេសនំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហុត្វា’’តិ. បទត្ថតោតិ បទតោ ច អត្ថតោ ច, បទានំ អត្ថតោ វាតិ. បឋមំ.

២. វិលេខនសិក្ខាបទំ

៤៣៨. ទុតិយេ វិនយេ បដិសំយុត្តា កថា វិនយកថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយកថា នាមា’’តិអាទិ. តន្តិ វិនយកថំ. បទភាជនេន វណ្ណនា វិនយស្ស វណ្ណោ នាមាតិ យោជនា. តន្តិ វិនយស្ស វណ្ណំ. បរិយាបុណនំ បរិយត្តិ, វិនយស្ស បរិយត្តិ វិនយបរិយត្តិ, វិនយបរិយត្តិសង្ខាតំ មូលមស្ស វណ្ណស្សាតិ វិនយបរិយត្តិមូលកោ, តំ. វិនយធរោ លភតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ វិត្ថារោ. តេ សព្ពេ ភគវា ភាសតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ.

អស្សាតិ វិនយធរស្ស. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. អលជ្ជិតាតិអាទីសុ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. អលជ្ជិតាយាតិ ហិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘កថំ អលជ្ជិតាយា’’តិអាទិ. ចាតិ សច្ចំ. ‘‘សញ្ចិច្ចា’’តិ បទំ តីសុ វាក្យេសុ យោជេតព្ពំ. សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ បរិគូហតិ, សញ្ចិច្ច អគតិគមនញ្ច គច្ឆតីតិ អត្ថោ. មន្ទោតិ ពាលោ. មោមូហោតិ អតិសម្មូឡ្ហោ. វិរាធេតីតិ វិរជ្ឈាបេតិ. កុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេតិ ‘‘កប្បតិ នុ ខោ, នោ’’តិ វិនយកុក្កុច្ចេ ឧប្បន្នេ. អយំ បនាតិ អយំ បុគ្គលោ បន វីតិក្កមតិយេវាតិ សម្ពន្ធោ. អច្ឆមំសេន សូករមំសស្ស វណ្ណសណ្ឋានេន សទិសត្តា, ទីបិមំសេន ច មិគមំសស្ស សទិសត្តា វុត្តំ ‘‘អច្ឆមំសំ សូករមំស’’ន្តិអាទិ.

អាបត្តិំច សតិសម្មោសាយាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ អវុត្តវាក្យសម្បិណ្ឌនត្ថោ, កត្តព្ពញ្ច ន ហិ ករោតីតិ អត្ថោ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ.

ឯវំ អវិនយធរស្ស ទោសំ ទស្សេត្វា វិនយធរស្ស គុណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយធរោ បនា’’តិអាទិ. សោតិ វិនយធរោ. ហីតិ វិត្ថារោ. បរូបវាទន្តិ បរេសំ ឧបវាទំ. សុទ្ធន្តេតិ សុទ្ធស្ស កោដ្ឋាសេ. តតោតិ បតិដ្ឋានតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ វិនយធរស្ស. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. អស្សាតិ វិនយធរស្ស. កុក្កុច្ចបកតានន្តិ កុក្កុច្ចេន អភិភូតានំ. សោតិ វិនយធរោ. តេហីតិ កុក្កុច្ចបកតេហិ. សង្ឃមជ្ឈេ កថេន្តស្ស អវិនយធរស្សាតិ យោជនា. តន្តិ ភយំ សារជ្ជំ.

បដិបក្ខំ, បដិវិរុទ្ធំ វា អត្ថយន្តិ ឥច្ឆន្តីតិ បច្ចត្ថីកា, ណ្យសទ្ទោ ពហុលំ កត្តាភិធាយកោ, អត្តនោ បច្ចត្ថិកា អត្តបច្ចត្ថិកា. តត្ថាតិ ទុវិធេសុ បច្ចត្ថិកេសុ. ឥមេតិ មេត្តិយភុម្មជកវឌ្ឍលិច្ឆវិនោ. អញ្ញេបិ យេ វា បន ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. អរិដ្ឋភិក្ខុ ច កណ្ដកសាមណេរោ ច វេសាលិកវជ្ជិបុត្តកា ច អរិដ្ឋ…បេ… វជ្ជីបុត្តកា. តេ ច សាសនបច្ចត្ថិកា នាមាតិ សម្ពន្ធោ. បរូបហារោ ច អញ្ញាណោ ច កង្ខាបរវិតរណោ ច បរូ…បេ… វិតរណា. តេ អាទយោ យេសំ វាទានន្តិ បរូ…បេ… វិតរណាទយោ. តេ ឯវ វាទា ឯតេសន្តិ បរូ…បេ… វិតរណាទិវាទា. តេ ច សាសនបច្ចត្ថិកា នាមាតិ សម្ពន្ធោ. អពុទ្ធសាសនំ ពុទ្ធសាសនន្តិ វត្វា កតបគ្គហា មហាសង្ឃិកាទយោ ច សាសនបច្ចត្ថិកា នាមាតិ យោជនា. កង្ខាបរវិតរណាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន កថាវត្ថុបករណេ អាគតា វាទា សង្គយ្ហន្តិ. មហាសង្ឃិកាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ទីបវំសេ អាគតា គណា សង្គយ្ហន្តិ. អាទិម្ហិ ‘‘វិបរីតទស្សនា’’តិ បទំ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ. ‘‘សហធម្មេនា’’តិ បទស្សត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សហ ការណេនា’’តិ. យថាតិ យេនាការេន និគ្គយ្ហមានេតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ តិវិធេសុ សទ្ធម្មេសុ. មហាវត្តានិ សន្តិ, អយំ សព្ពោតិ យោជនា. ចត្តារិ ផលានិ ចាតិ លិង្គវិបល្លាសេន យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ចការេន អភិញ្ញាបដិសម្ភិទា សង្គហិតា តាសម្បិ អធិគមសាសនភាវតោ.

តត្ថាតិ តិវិធេសុ សទ្ធម្មេសុ. កេចិ ថេរាតិ ធម្មកថិកា កេចិ ថេរា. ‘‘យោ ខោ’’តិ កណ្ឋជទុតិយក្ខរេន បឋិតព្ពោ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘យោ វោ’’តិ វការេន បាឋោ អត្ថិ, សោ អយុត្តោ. កស្មា? ‘‘សោ វោ’’តិ បរតោ វុត្តត្តា, ឯកស្មិំ វាក្យេ ទ្វិន្នំ សមានសុតិសទ្ទានំ អយុត្តត្តា ច. កេចិ ថេរាតិ បំសុកូលិកា កេចិ ថេរា អាហំសូតិ សម្ពន្ធោ. ឥតរេ បន ថេរាតិ ធម្មកថិកថេរេហិ ច បំសុកូលិកថេរេហិ ច អញ្ញេ ថេរា. តេតិ បញ្ច ភិក្ខូ ករិស្សន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ជម្ពុទីបស្ស បច្ចន្តេ តិដ្ឋតីតិ បច្ចន្តិមោ, តស្មិំ. ជម្ពុទីបស្ស មជ្ឈេ វេមជ្ឈេ តិដ្ឋតីតិ មជ្ឈិមោ. អថ វា មជ្ឈានំ សុទ្ធានំ ពុទ្ធាទីនំ និវាសោ មជ្ឈិមោ, តស្មិំ. វីសតិ វគ្គា ឥមស្សាតិ វីសតិវគ្គោ, សោយេវ គណោ វីសតិវគ្គគណោ, តំ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ.

តស្សាធេយ្យោតិ តស្សាយត្តោ, តស្ស សន្តកោតិ វុត្តំ ហោតិ. បវារណា អាធេយ្យា, សង្ឃកម្មំ អាធេយ្យំ, បព្ពជ្ជា អាធេយ្យា, ឧបសម្បទា អាធេយ្យាតិ យោជនា.

យេបិ ឥមេ នវ ឧបោសថាតិ សម្ពន្ធោ. យាបិ ច ឥមា នវ បវារណាយោតិ យោជនា. តស្សាតិ វិនយធរស្ស. តាសន្តិ នវបវារណានំ.

យានិបិ ឥមានិ ចត្តារិ សង្ឃកម្មានីតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ច តានិ វិនយធរាយត្តានេវាតិ បាឋសេសោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ.

យាបិ ច អយំ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច កាតព្ពាតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ. អញ្ញោតិ វិនយធរតោ បរោ. សោ ឯវាតិ វិនយធរោ ឯវ. ‘‘ឧបជ្ឈ’’ន្តិ ធាតុកម្មំ, ‘‘សាមណេរេនា’’តិ ការិតកម្មំ ឧបនេតព្ពំ. ឯត្ថ ចាតិ ឧបោសថាទីសុ ច. និស្សយទានញ្ច សាមណេរូបដ្ឋានញ្ច វិសុំ កត្វា ទ្វាទសានិសំសេ លភតីតិបិ សក្កា វត្តុំ.

វិសុំ វិសុំ កត្វាតិ ‘‘បញ្ចាតិ ច…បេ… ឯកាទសា’’តិ ច កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ កត្វា, សត្ត កោដ្ឋាសេ កត្វា ភាសតីតិ អធិប្បាយោ. ថោមេតីតិ សម្មុខា ថោមេតិ. បសំសតីតិ បរម្មុខា បសំសតិ. ‘‘ឧគ្គហេតព្ព’’ន្តិបទស្សត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បរិយាបុណិតព្ព’’ន្តិ. អទ្ធនិ ទីឃេ សាធូតិ អទ្ធនិយំ អទ្ធក្ខមំ អទ្ធយោគ្យន្តិ អត្ថោ សាធុអត្ថេ និយបច្ចយោ (មោគ្គល្លានេ ៤.៣៣.៧៣).

ថេរា ច នវា ច មជ្ឈិមា ច ពហូ តេ ភិក្ខូ បរិយាបុណន្តីតិ យោជនា.

៤៣៩. ‘‘ឧទ្ទិស្សមានេ’’តិ បទស្ស កម្មរូបត្តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ទិសិយមានេ’’តិ. សោ បនាតិ បាតិមោក្ខោ បន. យស្មា ឧទ្ទិស្សមានោ នាម ហោតិ, តស្មាតិ យោជនា. ឧទ្ទិសន្តេ វាតិ ឧទ្ទិសិយមានេ វា. ឧទ្ទិសាបេន្តេ វាតិ ឧទ្ទិសាបិយមានេ វា. អន្តសទ្ទោ ហិ មានសទ្ទការិយោ. យោតិ ភិក្ខុ. នន្តិ តំ បាតិមោក្ខំ. ចសទ្ទោ ខុទ្ទានុខុទ្ទកបទស្ស ទ្វន្នវាក្យំ ទស្សេតិ, បុព្ពបទេ កការលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តេសន្តិ ខុទ្ទានុខុទ្ទាកានំ. ហីតិ សច្ចំ. ឯតានីតិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ. យេតិ ភិក្ខូ. ‘‘យាវ ឧប្បជ្ជតិយេវ, តាវ សំវត្តន្តិ ឥតិ វុត្តំ ហោតីតិ យោជនា ឥមស្ស នយស្ស បាឋសេសេហិ យោជេតព្ពត្តា. គរុកភាវំ សល្លក្ខេន្តោ លហុកភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. អតិវិយាតិ អតិ ឥ ឯវ. ឥការោ ហិ សន្ធិវសេន អទស្សនំ គតោ. វិយសទ្ទោ ឯវការត្ថវាចកោ ‘‘វរម្ហាកំ ភុសាមិវា’’តិ ឯត្ថ (ជា. ១.៣.១០៨) ឥវសទ្ទោ វិយ, អតិ ហុត្វា ឯវាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ឧបសម្បន្នស្សា’’តិ ឯត្ថ សមីបេ សាមិវចនន្តិ (រុបសិទ្ធិយំ ៣១៦ សុត្តេ) អាហ ‘‘ឧបសម្បន្នស្ស សន្តិកេ’’តិ. តស្សាតិ ឧបសម្បន្នស្ស. តស្មិន្តិ វិនយេ. វិវណ្ណេតីតិ ន កេវលំ តស្សេវ វិវណ្ណមត្តមេវ, អថ ខោ និន្ទតិយេវាតិ អាហ ‘‘និន្ទតី’’តិ. គរហតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. អថ វា និន្ទតីតិ ឧបសម្បន្នស្ស សម្មុខា និន្ទតិ. គរហតីតិ បរម្មុខា គរហតីតិ. ទុតិយំ.

៣. មោហនសិក្ខាបទំ

៤៤៤. តតិយេ អនុសទ្ទោ បដិបាដិអត្ថំ អន្តោកត្វា វិច្ឆត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘អនុបដិបាដិយា អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ’’តិ. សោតិ បាតិមោក្ខោ. ឧបោសថេ ឧបោសថេ ឧទ្ទិសិតព្ពន្តិ អនុបោសថិកំ. ឯត្ថាបិ ហិ អនុសទ្ទោ វិច្ឆត្ថវាចកោ. សោតិ បាតិមោក្ខោ. ឧទ្ទិសិយមានោ នាម ហោតីតិ យោជនា. ‘‘តស្មិំ អនាចារេ’’តិ បទេន ‘‘តត្ថា’’តិ បទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘យំ អាបត្តិ’’ន្តិ បទេន យំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. យថាធម្មោតិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទេន ធម្មោ ច វិនយោ ច អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ធម្មោ ច វិនយោ ចា’’តិ. យថាតិ យេនាការេន. សាធុសទ្ទោ សុន្ទរត្ថោ, កសទ្ទោ បទបូរណោតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋូ’’តិ. អដ្ឋិន្តិ ច ‘‘កត្វា’’តិ ច ទ្វេ បទានិ ទដ្ឋព្ពានិ. ‘‘អដ្ឋិកត្វា’’តិ វា ឯកំ បទំ. តត្ថ បុព្ពនយេ អត្ថោ យស្សត្ថីតិ អដ្ឋិ ត្ថការស្ស ដ្ឋការំ កត្វា, តំ អដ្ឋិំ. កត្វាតិ ត្វាបច្ចយន្តឧត្តរបទេន សមាសោ ន ហោតិ. អដ្ឋិកភាវន្តិ ឯត្ថ ឥកសទ្ទេន ‘‘អដ្ឋី’’តិ ឯត្ថ ឦបច្ចយំ ទស្សេតិ. ‘‘ភាវ’’ន្តិបទេន ភាវបច្ចយេន វិនា ភាវត្ថស្ស ញាបេតព្ពតំ ទស្សេតិ. អត្ថោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពោ – អដ្ឋិភាវំ កត្វាតិ. បច្ឆិមនយេ អត្ថោ យស្សត្ថីតិ អដ្ឋិកោ បុរិមនយេនេវ ត្ថការស្ស ដ្ឋការំ កត្វា. អត្ថយិតព្ពោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ វា អដ្ឋិកោ, អដ្ឋិកឥតិ នាមសទ្ទតោ ត្វាបច្ចយោ កាតព្ពោ. ‘‘អដ្ឋិកត្វា’’តិ ឥទំ បទំ កិរិយាវិសេសនំ. កិរិយាវិសេសនេ វត្តមានេ ករធាតុ វា ភូធាតុ វា យោជេតព្ពាតិ ទស្សេភុំ វុត្តំ ‘‘កត្វា ហុត្វា’’តិ. តំ សព្ពំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អដ្ឋិកត្វាតិ អដ្ឋិកភាវំ កត្វា, អដ្ឋិកោ ហុត្វា’’តិ. តតិយំ.

៤. បហារសិក្ខាបទំ

៤៤៩. ចតុត្ថេ កស្មា ឆព្ពគ្គិយា សត្តរសវគ្គិយានំ បហារំ ទេន្តិ, ននុ អការណេន បហារំ ទេន្តីតិ អាហ ‘‘អាវុសោ’’តិអាទិ. ឥមិនា យថា វទន្តិ, តថា អកតត្តា បហារំ ទេន្តីតិ ទស្សេតិ.

៤៥១. សចេបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន សចេ អមរតិ, កា នាម កថា, បាចិត្តិយមេវាតិ ទស្សេតិ. បហារេនាតិ បហារហេតុនា. យថាតិ យេនាការេន. អយន្តិ ភិក្ខុ. ន វិរោចតីតិ ន សោភតិ.

៤៥២. ‘‘អនុបសម្បន្នស្សា’’តិ ឯត្ថ អការស្ស អញ្ញត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘គហដ្ឋស្ស វា’’តិអាទិ. បព្ពជិតស្ស វាតិ បរិព្ពាជកស្ស វា សាមណេរស្ស វា.

៤៥៣. ‘‘កេនចី’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘មនុស្សេន វា’’តិអាទិ. តតោតិ វិហេឋនតោ, ឥមិនា មោក្ខស្ស អបាទានំ ទស្សេតិ, ‘‘អត្តនោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធំ ទស្សេតិ. ‘‘បត្ថយមានោ’’តិ ឥមិនា ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ បទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. មុគ្គរេន វាតិ ចតុហត្ថទណ្ឌស្ស អទ្ធេន ទណ្ឌេន វា. សោតិ ចោរាទិកោតិ. ចតុត្ថំ.

៥. តលសត្តិកសិក្ខាបទំ

៤៥៤. បញ្ចមេ តលន្តិ ហត្ថតលំ. តញ្ហិ តលតិ យំកិញ្ចិ គហិតវត្ថុ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ‘‘តល’’ន្តិ វុច្ចតិ. សត្តីតិ កុន្តោ. សោ ហិ សកតិ វិជ្ឈិតុំ សមត្ថេតីតិ ‘‘សត្តី’’តិ វុច្ចតិ. តលមេវ សត្តិសទិសត្តា តលសត្តិកំ, សទិសត្ថេ កោ, តំ តលសត្តិកំ ឧបចារេន គហេត្វា ‘‘កាយម្បី’’តិ វុត្តំ. កាយតោ អញ្ញំ វត្ថុម្បិ តលសត្តិកសង្ខាតេន កាយេន គហេត្វា ឧគ្គិរត្តា វុត្តំ ‘‘កាយបដិពទ្ធម្បី’’តិ. ‘‘បហារសមុច្ចិតា’’តិ ឯត្ថ សំបុព្ពោ ច ឧបុព្ពោ ច ចិសទ្ទោ បគុណនសង្ខាតេ បរិចិតេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘បហារបរិចិតា’’តិ. បហារេន សំ បុនប្បុនំ ឧច្ចិតា បរិចិតាតិ អត្ថោ. ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បុព្ពេបិ…បេ… អត្ថោ’’តិ. អញ្ញម្បិ សជ្ឈាយននយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បហារស្ស ឧព្ពិគា’’តិ. តស្សាតិ តស្ស បាឋស្ស. បហារស្សាតិ បហារតោ. និស្សក្កត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. ‘‘ភីតា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឧព្ពិគា’’តិ ឯត្ថ ឧបុព្ព វិជធាតុស្សត្ថំ ទស្សេតិ.

៤៥៧-៨. វិរទ្ធោតិ បណ្ណកោ ហុត្វា. បុព្ពេតិ បុរិមសិក្ខាបទេ. វុត្តេសុ វត្ថូសូតិ ‘‘ចោរំ វា បច្ចត្ថីកំ វា’’តិអាទិនា វុត្តេសុ វត្ថូសូតិ. បញ្ចមំ.

៦. អមូលកសិក្ខាបទំ

៤៥៩. ឆដ្ឋេ តេតិ ឆព្ពគ្គិយា. ចោទេន្តិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. អាកិណ្ណទោសត្តាតិ តេសំ អាកុលអាទីនវត្តា. ឯវន្តិ ចោទិយមានេ. អត្តបរិត្តាណន្តិ អត្តនោ បរិសមន្តតោ តាណំ រក្ខនំ ករោន្តា ចោទេន្តីតិ យោជនាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សញ្ចិច្ចសិក្ខាបទំ

៤៦៤. សត្តមេ ឧបបុព្ពទហធាតុស្ស សកម្មិកត្តា ការិតន្តោគធភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទេន្តី’’តិ. ‘‘អនុបសម្បន្នស្សា’’តិ ឯត្ថ អការស្ស សទិសត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សាមណេរស្សា’’តិ. សាមណេរោបិ ហិ ឧបសម្បន្នេន សទិសោ ហោតិ សណ្ឋានេន ច បុរិសភាវេន ច. សាមណេរស្ស កុក្កុច្ចំ ឧបទហតីតិ សម្ពន្ធោ. និសិន្នំ មញ្ញេ, និបន្នំ មញ្ញេ, ភុត្តំ មញ្ញេ, បីតំ មញ្ញេ, កតំ មញ្ញេតិ យោជនា. និសិន្នន្តិ និសីទិតំ. និបន្នន្តិ និបជ្ជិតន្តិ. សត្តមំ.

៨. ឧបស្សុតិសិក្ខាបទំ

៤៧១. អដ្ឋមេ ‘‘អធិករណជាតាន’’ន្តិ ឯត្ថ អធិករណស្ស បករណតោ វិវាទាធិករណភាវញ្ច វិសេសនបរបទភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧប្បន្នវិវាទាធិករណាន’’ន្តិ. តត្ថ ឧប្បន្នសទ្ទេន ជាតសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. វិវាទសទ្ទេន អធិករណស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. សុយ្យតីតិ សុតិ វចនំ, សុតិយា សមីបំ ឧបស្សុតិ ឋានន្តិ អត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សុតិសមីប’’ន្តិ. ‘‘សមីប’’ន្តិ ឥមិនា ឧបសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘យត្ថា’’តិអាទិនា ‘‘ឧបស្សុតី’’តិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទស្ស បធានត្តា តស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. មន្តេន្តន្តិ ឯត្ថ ឧបយោគវចនស្ស ភុម្មត្ថេ អធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘មន្តយមានេ’’តិ.

៤៧៣. ‘‘វូបសមិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ ឥធាតុយា គត្យត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘វូបសមំ គមិស្សាមី’’តិ. អការកភាវន្តិ និទ្ទោសភាវំ. សោតុកាមតាយ គមនវសេន សិយា កិរិយន្តិ យោជនា. បរតោបិ ឯសេវ នយោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. កម្មបដិពាហនសិក្ខាបទំ

៤៧៤. នវមេ មយន្តិ ឆព្ពគ្គិយនាមកា អម្ហេ. កតត្តាតិ កម្មានំ កតត្តា. ធម្មោតិ ភូតោ សភាវោ. ឯតេសូតិ ចតូសុ សង្ឃកម្មេសូតិ. នវមំ.

១០. ឆន្ទំ អទត្វាគមនសិក្ខាបទំ

៤៨១. ទសមេ ចោទេតិ បរស្ស ទោសំ អារោបេតីតិ ចោទកោ. តេន ច ចោទកេន ចោទេតព្ពោ ទោសំ អារោបេតព្ពោតិ ចុទិតោ, សោយេវ ចុទិតកោ, តេន ច. ‘‘អនុវិជ្ជកោតិ ច វិនយធរោ. សោ ហិ ចោទកចុទិតកានំ មតំ អនុមិនេត្វា វិទតិ ជានាតីតិ អនុវិជ្ជកោ. ឯត្តាវតាបីតិ ឯត្តកេនបិ បមាណេនាតិ. ទសមំ.

១១. ទុព្ពលសិក្ខាបទំ

៤៨៤. ឯកាទសមេ ‘‘អលជ្ជីតា’’តិអាទីសុ (បរិ. ២៩៥) វិយ យការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘យថាមិត្តតាយា’’តិ. ‘‘យោ យោ’’តិ ឥមិនា យថាសទ្ទស្ស វិច្ឆត្ថំ ទស្សេតិ. យថាវុឌ្ឍន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១១ អាទយោ) វិយ យោ យោ មិត្តោ ‘‘យថាមិត្ត’’ន្តិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘យថាសន្ទិដ្ឋតា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសូតិ. ឯកាទសមំ.

១២. បរិណាមនសិក្ខាបទំ

៤៨៩. ទ្វាទសមេ យន្តិ បទត្ថវិនិច្ឆយត្ថសង្ខាតំ យំ វចនំ. តត្ថាតិ តិំសកកណ្ឌេ. ឥធាតិ ទ្វេនវុតិកណ្ឌេ, សិក្ខាបទេ វា. បុគ្គលស្សាតិ បរបុគ្គលស្សាតិ. ទ្វាទសមំ.

សហធម្មិកវគ្គោ អដ្ឋមោ.