៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ

៤១៧. អដ្ឋមេ គន្ធេតិ គិជ្ឈេ. តេ ហិ គិធន្តិ កុណបំ អភិកង្ខន្តីតិ ‘‘គន្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ. គទ្ធេតិបិ បាឋោ, សោបិ យុជ្ជតិ យថា ‘‘យុគនន្ធោ, យុគនទ្ធោ’’តិ ច ‘‘បដិពន្ធោ បដិពទ្ធោ’’តិ ច. ពាធយិំសូតិ ហនិំសុ. អស្សាតិ អរិដ្ឋស្ស.

តទ្ធិតេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស ទស្សេតុមាហ ‘‘តេ’’តិអាទិ. តេតិ អន្តរាយិកា. តត្ថាតិ បញ្ចវិធេសុ អន្តរាយិកេសុ. ‘‘តថា’’តិបទេន ‘‘កម្មន្តរាយិកំ នាមា’’តិ បទំ អតិទិសតិ. តំ បនាតិ ភិក្ខុនិទូសកកម្មំ បន. មោក្ខស្សេវាតិ មគ្គនិព្ពានស្សេវ. មគ្គោ ហិ កិលេសេហិ មុច្ចតីតិ អត្ថេន មោក្ខោ នាម. ឈានម្បេត្ថ សង្គហិតំ នីវរណេហិ វិមុច្ចនត្តា. និព្ពានំ វិមុច្ចីតិ អត្ថេន មោក្ខោ នាម. ផលម្បេត្ថ សង្គហិតំ វិមុច្ចិតត្តា. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មាតិ និយតភាវំ បត្តា, និយតវសេន វា បវត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតា ធម្មា. តេ បន នត្ថិកអហេតុក អកិរិយវសេន តិវិធា. បណ្ឌកាទិគហណស្ស និទស្សនមត្តត្តា ‘បដិសន្ធិធម្មា’’តិបទេន អហេតុកទ្វិហេតុកបដិសន្ធិធម្មា គហេតព្ពា សព្ពេសម្បិ វិបាកន្តរាយិកភាវតោ. តេបិ មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោន្តិ, ន សគ្គស្ស. តេ បនាតិ អរិយូបវាទា បន. តាវទេវ ឧបវាទន្តរាយិកា នាមាតិ យោជនា. តាបីតិ សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោបិ. បារាជិកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតី’’តិ. សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន វុដ្ឋាតិ វា’’តិ. លហុកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន ទេសេតិ វា’’តិ.

តត្រាតិ បញ្ចវិធេសុ អន្តរាយិកេសុ. អយំ ភិក្ខូតិ អរិដ្ឋោ គន្ធពាធិបុព្ពោ ភិក្ខុ. សេសន្តរាយិកេតិ អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកតោ សេសេ ចតុព្ពិធេ អន្តរាយិកេ. ឥមេ អាគារិកាតិ អគារេ វសនសីលា ឥមេ មនុស្សា. ភិក្ខូបិ បស្សន្តិ ផុសន្តិ បរិភុញ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មា ន វដ្ដន្តិ, វដ្ដន្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ ឧបាទិណ្ណករសេន អនុបាទិណ្ណករសំ, អនុបាទិណ្ណករសេន វា ឧបាទិណ្ណករសំ សមានេត្វា. យោនិសោ បច្ចវេក្ខណស្ស អភាវតោ សំវិជ្ជតិ ឆន្ទរាគោ ឯត្ថាតិ សច្ឆន្ទរាគោ, សោយេវ បរិភោគោ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគោ, តំ. ឯកំ កត្វាតិ សមានំ កត្វា. ឃដេន្តោ វិយ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វាតិ យោជនា. កិំសទ្ទោ គរហត្ថោ, កស្មា ភគវតា បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, ន បញ្ញាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ. មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តោ យថា អកត្តព្ពំ ករោតិ, តថា បឋមបារាជិកំ បញ្ញបេន្តោ ភគវា អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ បឋមបារាជិកេ. អាសន្តិ ភព្ពាសំ. អាណាចក្កេតិ អាណាសង្ខាតេ ចក្កេ.

អដ្ឋិយេវ អដ្ឋិកំ កុច្ឆិតត្ថេន, កុច្ឆិតត្ថេ ហិ កោ. អដ្ឋិកមេវ ខលោ នីចដ្ឋេន លាមកដ្ឋេនាតិ អដ្ឋិកង្ខលោ និគ្គហីតាគមំ កត្វា. តេន ឧបមា សទិសាតិ អដ្ឋិកង្ខលូបមា. ‘‘អដ្ឋី’’តិ ច ‘‘កង្ខល’’ន្តិ ច បទំ គហេត្វា វណ្ណេន្តិ អាចរិយា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧; វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៤១៧; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២; ម. និ. ដី. ៣.៤២). អង្គារកាសូបមាតិ អង្គាររាសិសទិសា, អង្គារេហិ វា បរិបុណ្ណា អាវាដសទិសា. អសិសូនូបមាតិ ឯត្ថ អសីតិ ខគ្គោ. សោ ហិ អសតេ ខិបតេ អនេនាតិ ‘‘អសី’’តិ វុច្ចតិ. សូនាតិ អធិកោដ្ដនំ. តញ្ហិ សុនតិ សញ្ចុណ្ណភាវំ គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ ‘‘សូនា’’តិ វុច្ចតិ. អសិនា សូនាតិ អសិសូនា, តាយ ឧបមា សទិសាតិ អសិសូនូបមា. សត្តិសូលូបមាតិ សត្តិយា ច សូលេន ច សទិសា. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ អលគទ្ទូបមសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤ អាទយោ) គហេតព្ពោ. ឯវំសទ្ទខោសទ្ទានមន្តរេ វិយសទ្ទស្ស ព្យាទេសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ វិយ ខោ’’តិ. អដ្ឋមំ.