៧. សប្បាណកវគ្គោ

១. សញ្ចិច្ចបាណសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

៣៨២. សប្បាណកវគ្គស្ស បឋមេ ឧសុំ អសតិ ខិបតិ អនេនាតិ ឥស្សាសោតិ កតេ ធនុយេវ មុខ្យតោ ឥស្សាសោ នាម, ធនុគ្គហា- ចរិយោ បន ឧបចារេន. ឧសុំ អសតិ ខិបតីតិ ឥស្សាសោតិ កតេ ធនុគ្គហាចរិយោ ឥស្សាសោ នាម, ឥធ បន ឧបចារត្ថោ វា កត្តុត្ថោ វា គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ធនុគ្គហាចរិយោ ហោតី’’តិ. បព្ពជិតកាលេ ឥស្សាសស្ស អយុត្តត្តា វុត្តំ ‘‘គិហិកាលេ’’តិ. វោរោបិតាតិ ឯត្ថ វិ អវ បុព្ពស្ស រុហធាតុស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘វិយោជិតា’’តិ.

យស្មា គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ‘‘ជីវិតា វោរោបិតា’’តិវចនំ. កស្មា វោហារមត្តមេវ ហោតិ, ននុ យតោ កុតោចិ យស្មិំ កិស្មិំចិ វិយោជិតេ ទ្វេ វត្ថូនិ វិយ វិសុំ តិដ្ឋន្តិ បាណតោ ជីវិតេ វិយោជិតេ បាណជីវិតាបីតិ អាហ ‘‘ន ហេត្ថា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ជីវិតា វោរោបិតា’’តិវចនេ ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. កិញ្ចិ ជីវិតំ នាមាតិ យោជនា. អយំ បនេត្ថ អត្ថសម្ពន្ធោ – សីសាលង្ការេ សីសតោ វិយោជិតេ សីសំ អលង្ការតោ វិសុំ តិដ្ឋតិ យថា, ឯវំ ជីវិតេ បាណតោ វិយោជិតេ ជីវិតំ បាណតោ វិសុំ ន តិដ្ឋតិ នាមាតិ. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសេន. ‘‘បាណ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តោបិ មនុស្សបាណស្ស បារាជិកដ្ឋានេ គហិតត្តា ឥធ បារិសេសញាយេន តិរច្ឆានបាណោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘តិរច្ឆានគតោយេវ បាណោ’’តិ. តន្តិ បាណំ. មហន្តេ បន បាណេតិ សម្ពន្ធោ.

៣៨៥. សោធេន្តោ អបនេតីតិ យោជនា. មង្គុលោតិ មនុស្សរត្តបោ ឯកោ កិមិវិសេសោ. សោ ហិ រត្តបិវនត្ថាយ មង្គតិ ឥតោ ចិតោ ច ឥមំ ចិមញ្ច ឋានំ គច្ឆតីតិ ‘‘មង្គុលោ’’តិ វុច្ចតិ. បទក្ខរានញ្ហិ អវិបរិតត្ថំ, សោតូនញ្ច សជ្ឈាយោបទេសលភនត្ថំ កត្ថចិ ឋានេ វចនត្ថោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្ស ពីជមេវ ខុទ្ទកដ្ឋេន មង្គុលពីជកំ, តស្មិំ. តន្តិ មង្គុលពីជកំ. ភិន្ទន្តោ ហុត្វាតិ យោជនាតិ. បឋមំ.

២. សប្បាណកសិក្ខាបទំ

៣៨៧. ទុតិយេ សហ បាណេហីតិ សប្បាណកំ ឧទកន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ បាណកា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. បត្តបូរម្បិ ឧទកន្តិ សម្ពន្ធោ. តាទិសេនាតិ សប្បាណកេន. ធោវតោបិ បាចិត្តិយន្តិ យោជនា. ឧទកសោណ្ឌិន្តិ សិលាមយំ ឧទកសោណ្ឌិំ. បោក្ខរណិន្តិ សិលាមយំ បោក្ខរណិំ. ឧដ្ឋាបយតោបិ បាចិត្តិយន្តិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ សោណ្ឌិបោក្ខរណីហិ. ឧទកស្សាតិ ឧទកេន, បូរេ ឃដេ អាសិញ្ចិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ឧទកេ. ឧទកេតិ ឧទកសណ្ឋានកបទេសេ អាសិញ្ចិតឧទកេ. បតិស្សតីតិ សោណ្ឌិបោក្ខរណីហិ គហិតឧទកំ បតិស្សតីតិ. ទុតិយំ.

៣. ឧក្កោដនសិក្ខាបទំ

៣៩២. តតិយេ ‘‘ឧច្ចាលេន្តី’’តិឥមិនា ឧក្កោដេន្តីតិ ឯត្ថ ឧបុព្ពស្ស កុដធាតុស្ស ឧច្ចាលនត្ថំ ទស្សេតិ ធាតូន, មនេកត្ថត្តា. យំ យំ បតិដ្ឋិតំ យថាបតិដ្ឋិតំ, តស្ស ភាវោ យថាបតិដ្ឋិតភាវោ, តេន.

៣៩៣. យោ ធម្មោតិ យោ សមថធម្មោ. ធម្មេនាតិ ឯត្ថ ឯនសទ្ទេន ‘‘យថាធម្ម’’ន្តិ ឯត្ថ អំឥតិការិយស្ស ការិំ ទស្សេតិ. ឥមិនា ‘‘យថាធម្ម’’ន្តិ បទស្ស ‘‘និហតាធិករណ’’ន្តិ ឯត្ថ និហតសទ្ទេន សម្ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘សត្ថារា’’តិបទំ ‘‘វុត្តំ’’ ឥតិបទេ កត្តា. នត្ថិ ហតំ ហននំ ឥមស្សាតិ និហតន្តិ វុត្តេ អត្ថតោ វូបសមនមេវាតិ អាហ ‘‘វូបសមិត’’ន្តិ.

៣៩៥. យំ វា តំ វា កម្មំ ធម្មកម្មំ នាម ន ហោតិ, អថ ខោ អធិករណវូបសមកម្មមេវ ធម្មកម្មំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេន កម្មេនា’’តិអាទិ. អយម្បីតិ អយម្បិ ភិក្ខុ. សេសបទានិបីតិ ‘‘ធម្មកម្មេ វេមតិកោ’’តិអាទីនិ សេសបទានិបិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. វិត្ថារោ បន វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថេវាតិ បរិវារេ ឯវ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ, វិភង្គេ វាតិ. តតិយំ.

៤. ទុដ្ឋុល្លសិក្ខាបទំ

៣៩៩. ចតុត្ថេ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សិតានិ ទុដ្ឋុល្លសទ្ទត្ថភាវេន សទិសត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ធុរ’’ន្តិ ឯត្ថ លក្ខណវន្តត្តា ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ធុរេ’’តិ. ធុរេ និក្ខិត្តមត្តេ សតីតិ យោជនា.

ឯវំ ធុរំ និក្ខិបិត្វាតិ ‘‘អញ្ញស្ស នារោចេស្សាមី’’តិ ឯវំ ធុរំ និក្ខិបិត្វា. អញ្ញស្សាតិ វត្ថុ, បុគ្គលតោ អញ្ញស្ស ទុតិយស្ស. សោបីតិ ទុតិយោបិ. អញ្ញស្សាតិ តតិយស្ស. យាវ កោដិ ន ឆិជ្ជតិ, តាវ អាបជ្ជតិយេវាតិ យោជនា. តស្សេវាតិ អាបត្តិំ អាបន្នបុគ្គលស្ស. វត្ថុបុគ្គលោយេវាតិ អាបត្តិំ អាបន្នបុគ្គលោយេវ. អយន្តិ បឋមភិក្ខុ. អញ្ញស្សាតិ ទុតិយស្ស. សោតិ ទុតិយោ អារោចេតីតិ សម្ពន្ធោ. យេនាតិ បឋមភិក្ខុនា. អស្សាតិ ទុតិយស្ស. តស្សេវាតិ បឋមភិក្ខុស្សេវ. វត្ថុបុគ្គលំ ឧបនិធាយ ‘‘តតិយេន បុគ្គលេន ទុតិយស្សា’’តិ វុត្តំ.

៤០០. បញ្ចាបត្តិក្ខន្ធេតិ ថុល្លច្ចយាទិកេ បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធេ. អជ្ឈាចារោ នាមាតិ អធិភវិត្វា វីតិក្កមិត្វា អាចរិតព្ពត្តា អជ្ឈាចារោ នាមាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទំ

៤០២. បញ្ចមេ អង្គុលិយោតិ ករសាខាយោ. តា ហិ អង្គន្តិ ហត្ថតោ បញ្ចធា ភិជ្ជិត្វា ឧគ្គច្ឆន្តីតិ អង្គុលិយោតិ វុច្ចន្តិ. លិខន្តស្ស ឧបាលិស្សាតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ ពហុចិន្តេតព្ពការណេន. អស្សាតិ ឧបាលិស្ស. ឧរោតិ ហទយំ. តញ្ហិ ឧសតិ ចិត្តតាបោ ទហតិ ឯត្ថាតិ ឧរោតិ វុច្ចតិ. រូបសុត្តន្តិ ហេរញ្ញិកានំ រូបសុត្តំ, យថា ហត្ថាចរិយានំ ហត្ថិសុត្តន្តិ. អក្ខីនីតិ ចក្ខូនិ. តានិ ហិ អក្ខន្តិ វិសយេសុ ព្យាបីភវន្តិ, រូបំ វា បស្សតិ ឥមេហីតិ អក្ខីនីតិ វុច្ចន្តិ. មកសេន សូចិមុខានំ គហិតត្តា ឌំសេន បិង្គលមក្ខិកាយោវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកាយោ’’តិ. បិង្គលមក្ខិកាយោ ហិ ឌំសនដ្ឋេន ខាទនដ្ឋេន ឌំសាតិ វុច្ចន្តិ. ទុក្ករោ ខមោ ឯតាសន្តិ ទុក្ខាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្ខមាន’’ន្តិ. វេទនានន្តិ សម្ពន្ធោ. អសាតស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អមធុរាន’’ន្តិ. ឥមិនា អមធុរត្តា ន សាទិតព្ពាតិ អសាតាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. បាណសទ្ទជីវិតសទ្ទានំ បរិយាយភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ជីវិតហរាន’’ន្តិ. បាណំ ហរន្តិ អបនេន្តីតិ បាណហរា, តាសំ វេទនានន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤០៤. វិជាយនកាលតោ បដ្ឋាយ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ ន គហេតព្ពោ, គព្ភគហណកាលតោ បន បដ្ឋាយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយា’’តិ. គព្ភេ សយិតកាលេន សទ្ធិំ វីសតិមំ វស្សំ បរិបុណ្ណមស្សាតិ គព្ភវីសោ បុគ្គលោ. ហីតិ សច្ចំ. យថាហាតិ យេនាការេន សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តេនាការេន ភគវា អាហាតិ យោជនា. អថ វា យថា កិំ វចនំ ភគវា អាហាតិ យោជនា.

គព្ភវីសោ ហុត្វា ឧបសម្បន្នោតិ សម្ពន្ធោ. អម្ហីតិ អស្មិ. នុសទ្ទោ បរិវិតក្កត្ថេ និបាតោ. យន្តិ យាទិសំ បឋមំ ចិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា បដិសន្ធិចិត្តំ ទស្សេតិ. ‘‘បឋមំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. តន្តិ បឋមំ ចិត្តំ បឋមំ វិញ្ញាណំ. អស្សាតិ សត្តស្ស. សាវ ជាតីតិ សា ឯវ បដិសន្ធិ, គព្ភោ នាម ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ បាឡិយំ, វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យោតិ បុគ្គលោ. មហាបវារណាយាតិ អស្សយុជបុណ្ណមិយំ. សា ហិ បូជិតបវារណត្តា មហាបវារណាតិ វុច្ចតិ. តតោតិ បវារណាយ ជាតកាលតោ. តន្តិ មហាបវារណំ. បាដិបទេ ចាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ, បវារណទិវសបាដិបទទិវសេសុ អញ្ញតរស្មិំ ទិវសេ ឧបសម្បាទេតព្ពោតិ អត្ថោ. ហាយនវឌ្ឍនន្តិ កុច្ឆិម្ហិ វសិតមាសេសុ អធិកេសុ ហាយនញ្ច ឩនេសុ វឌ្ឍុនញ្ច វេទិតព្ពំ.

បោរាណកត្ថេរា បន ឧបសម្បាទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកូនវីសតិវស្សន្តិ អនន្តរេ វុត្តំ ឯកូនវីសតិវស្សំ. និក្ខមនីយោតិ សាវណមាសោ. សោ ហិ អន្តោវីថិតោ ពាហិរវីថិំ និក្ខមតិ សូរិយោ អស្មិន្តិ ‘‘និក្ខមនីយោ’’តិ វុច្ចតិ. បាដិបទទិវសេតិ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបគមនទិវសេ. តំ ឧបសម្បាទនំ. កស្មាតិ បុច្ឆា. ឯត្ថ ឋត្វា បរិហារោ វុច្ចតេ មយាតិ យោជនា. វីសតិយា វស្សេសូតិ ឧបសម្បន្នបុគ្គលស្ស វីសតិយា វស្សេសុ. តិំសរត្តិទិវស្ស ឯកមាសត្តា ‘‘ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តី’’តិ វុត្តំ. ឧក្កឌ្ឍន្តីតិ ឯកស្ស អធិកមាសស្ស នាសនត្ថាយ វស្សំ ឧបរិ កឌ្ឍន្តិ. តតោតិ ឆមាសតោ អបនេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកូនវីសតិវស្ស’’ន្តិអាទិវចនេ. បន-សទ្ទោ ហិសទ្ទត្ថោ, សច្ចន្តិ អត្ថោ. យោតិ បុគ្គលោ. តស្មាតិ យស្មា គព្ភមាសានម្បិ គណនូបគត្តា គហេត្វា ឧបសម្បាទេន្តិ, តស្មា ឆ មាសេ វសិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អដ្ឋ មាសេ វសិត្វា ជាតោបិ ន ជីវតីតិ សុត្តន្តអដ្ឋកថាសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២៤-២៥; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.២០៥) វុត្តំ.

៤០៦. ទសវស្សច្ចយេនាតិ ឧបសម្បទតោ ទសវស្សាតិក្កមេន. ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបជ្ឈាយោ វា កម្មវាចាចរិយោ វា ហុត្វា ឧបសម្បាទេតិ. តន្តិ ឧបជ្ឈាចរិយភូតំ អនុបសម្បន្នបុគ្គលំ. កម្មវាចាចរិយោ ហុត្វា ឧបសម្បាទេន្តោ តំ មុញ្ចិត្វា សចេ អញ្ញោបិ កម្មវាចាចរិយោ អត្ថិ, សូបសម្បន្នោ. សោវ សចេ កម្មវាចំ សាវេតិ, នុបសម្បន្នោ. ញត្វា បន បុន អនុបសម្បាទេន្តេ សគ្គន្តរាយោបិ មគ្គន្តរាយោបិ ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ថេយ្យសត្ថសិក្ខាបទំ

៤០៧. ឆដ្ឋេ ‘‘បដិយាលោក’’ន្តិ ឯត្ថ អាលោកសទ្ទេន សូរិយោ វុត្តោ ឧបចារេន. សូរិយោ ហិ បុរត្ថិមទិសតោ ឧគ្គន្ត្វា បច្ឆិមទិសំ គតោ, តស្មា សូរិយសង្ខាតស្ស អាលោកស្ស បដិមុខំ ‘‘បដិយាលោក’’ន្តិ វុត្តេ បច្ឆិមទិសាយេវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមំ ទិសន្តិ អត្ថោ’’តិ. កម្មិកាតិ កម្មេ យុត្តា បយុត្តា.

៤០៩. រាជានន្តិ ឯត្ថ រញ្ញោ សន្តកំ ‘‘រាជា’’តិ វុច្ចតិ ឧបចារេន, អថ វា រញ្ញោ ឯសោ ‘‘រាជា’’តិ កត្វា រញ្ញោ សន្តកំ ‘‘រាជា’’តិ វុច្ចតិ. ថេយ្យន្តិ ថេនេត្វា ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៦០៦) វិយ និគ្គហីតាគមោ ហោតិ. រាជានំ, រញ្ញោ សន្តកំ វា ថេយ្យំ ថេនេត្វា គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រាជានំ វា ថេនេត្វា’’តិអាទិ.

៤១១. ចតូសុ វិសង្កេតេសុ ទ្វីហិ អនាបត្តិ, ទ្វីហិ អាបត្តិយេវាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សំវិធានសិក្ខាបទំ

៤១២. សត្តមេ ‘‘បធូបេន្តោ’’តិ ឯត្ថ បបុព្ព ធូបធាតុ បរិភាសនត្ថេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘បរិភាសន្តោ’’តិ. ត្វំ សមណោបិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ គច្ឆសិ, តុយ្ហេវេសោ ទោសោ, នេតស្ស បុរិសស្សាតិ អត្តានំយេវ បរិភាសន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘និក្ខាមេសី’’តិឥមិនា ‘‘និប្បាតេសី’’តិឯត្ថ និបុព្ព បតធាតុ គត្យត្ថោតិ ទស្សេតីតិ. សត្តមំ.

៨. អរិដ្ឋសិក្ខាបទំ

៤១៧. អដ្ឋមេ គន្ធេតិ គិជ្ឈេ. តេ ហិ គិធន្តិ កុណបំ អភិកង្ខន្តីតិ ‘‘គន្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ. គទ្ធេតិបិ បាឋោ, សោបិ យុជ្ជតិ យថា ‘‘យុគនន្ធោ, យុគនទ្ធោ’’តិ ច ‘‘បដិពន្ធោ បដិពទ្ធោ’’តិ ច. ពាធយិំសូតិ ហនិំសុ. អស្សាតិ អរិដ្ឋស្ស.

តទ្ធិតេន វុត្តស្ស អត្ថស្ស ទស្សេតុមាហ ‘‘តេ’’តិអាទិ. តេតិ អន្តរាយិកា. តត្ថាតិ បញ្ចវិធេសុ អន្តរាយិកេសុ. ‘‘តថា’’តិបទេន ‘‘កម្មន្តរាយិកំ នាមា’’តិ បទំ អតិទិសតិ. តំ បនាតិ ភិក្ខុនិទូសកកម្មំ បន. មោក្ខស្សេវាតិ មគ្គនិព្ពានស្សេវ. មគ្គោ ហិ កិលេសេហិ មុច្ចតីតិ អត្ថេន មោក្ខោ នាម. ឈានម្បេត្ថ សង្គហិតំ នីវរណេហិ វិមុច្ចនត្តា. និព្ពានំ វិមុច្ចីតិ អត្ថេន មោក្ខោ នាម. ផលម្បេត្ថ សង្គហិតំ វិមុច្ចិតត្តា. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មាតិ និយតភាវំ បត្តា, និយតវសេន វា បវត្តា មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតា ធម្មា. តេ បន នត្ថិកអហេតុក អកិរិយវសេន តិវិធា. បណ្ឌកាទិគហណស្ស និទស្សនមត្តត្តា ‘បដិសន្ធិធម្មា’’តិបទេន អហេតុកទ្វិហេតុកបដិសន្ធិធម្មា គហេតព្ពា សព្ពេសម្បិ វិបាកន្តរាយិកភាវតោ. តេបិ មោក្ខស្សេវ អន្តរាយំ ករោន្តិ, ន សគ្គស្ស. តេ បនាតិ អរិយូបវាទា បន. តាវទេវ ឧបវាទន្តរាយិកា នាមាតិ យោជនា. តាបីតិ សញ្ចិច្ច អាបន្នា អាបត្តិយោបិ. បារាជិកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុភាវំ វា បដិជានាតី’’តិ. សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន វុដ្ឋាតិ វា’’តិ. លហុកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន ទេសេតិ វា’’តិ.

តត្រាតិ បញ្ចវិធេសុ អន្តរាយិកេសុ. អយំ ភិក្ខូតិ អរិដ្ឋោ គន្ធពាធិបុព្ពោ ភិក្ខុ. សេសន្តរាយិកេតិ អាណាវីតិក្កមន្តរាយិកតោ សេសេ ចតុព្ពិធេ អន្តរាយិកេ. ឥមេ អាគារិកាតិ អគារេ វសនសីលា ឥមេ មនុស្សា. ភិក្ខូបិ បស្សន្តិ ផុសន្តិ បរិភុញ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មា ន វដ្ដន្តិ, វដ្ដន្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ. រសេន រសំ សំសន្ទិត្វាតិ ឧបាទិណ្ណករសេន អនុបាទិណ្ណករសំ, អនុបាទិណ្ណករសេន វា ឧបាទិណ្ណករសំ សមានេត្វា. យោនិសោ បច្ចវេក្ខណស្ស អភាវតោ សំវិជ្ជតិ ឆន្ទរាគោ ឯត្ថាតិ សច្ឆន្ទរាគោ, សោយេវ បរិភោគោ សច្ឆន្ទរាគបរិភោគោ, តំ. ឯកំ កត្វាតិ សមានំ កត្វា. ឃដេន្តោ វិយ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បាទេត្វាតិ យោជនា. កិំសទ្ទោ គរហត្ថោ, កស្មា ភគវតា បឋមបារាជិកំ បញ្ញត្តំ, ន បញ្ញាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ. មហាសមុទ្ទំ ពន្ធន្តោ យថា អកត្តព្ពំ ករោតិ, តថា បឋមបារាជិកំ បញ្ញបេន្តោ ភគវា អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ បឋមបារាជិកេ. អាសន្តិ ភព្ពាសំ. អាណាចក្កេតិ អាណាសង្ខាតេ ចក្កេ.

អដ្ឋិយេវ អដ្ឋិកំ កុច្ឆិតត្ថេន, កុច្ឆិតត្ថេ ហិ កោ. អដ្ឋិកមេវ ខលោ នីចដ្ឋេន លាមកដ្ឋេនាតិ អដ្ឋិកង្ខលោ និគ្គហីតាគមំ កត្វា. តេន ឧបមា សទិសាតិ អដ្ឋិកង្ខលូបមា. ‘‘អដ្ឋី’’តិ ច ‘‘កង្ខល’’ន្តិ ច បទំ គហេត្វា វណ្ណេន្តិ អាចរិយា (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤១៧; វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៤១៧; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២; ម. និ. ដី. ៣.៤២). អង្គារកាសូបមាតិ អង្គាររាសិសទិសា, អង្គារេហិ វា បរិបុណ្ណា អាវាដសទិសា. អសិសូនូបមាតិ ឯត្ថ អសីតិ ខគ្គោ. សោ ហិ អសតេ ខិបតេ អនេនាតិ ‘‘អសី’’តិ វុច្ចតិ. សូនាតិ អធិកោដ្ដនំ. តញ្ហិ សុនតិ សញ្ចុណ្ណភាវំ គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ ‘‘សូនា’’តិ វុច្ចតិ. អសិនា សូនាតិ អសិសូនា, តាយ ឧបមា សទិសាតិ អសិសូនូបមា. សត្តិសូលូបមាតិ សត្តិយា ច សូលេន ច សទិសា. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ អលគទ្ទូបមសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤ អាទយោ) គហេតព្ពោ. ឯវំសទ្ទខោសទ្ទានមន្តរេ វិយសទ្ទស្ស ព្យាទេសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ វិយ ខោ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. ឧក្ខិត្តសម្ភោគសិក្ខាបទំ

៤២៤. នវមេ អនុធម្មស្ស សរូបំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អនុលោមវត្តំ ទិស្វា កតា ឱសារណា’’តិ. ឥមិនា អនុលោមវត្តំ ទិស្វា កតោ ឱសារណសង្ខាតោ ធម្មោ អនុធម្មោតិ ទស្សេតិ. ឱសារណាតិ បវេសនា. តេនេវាតិ ឧក្ខិត្តកស្ស អកដានុធម្មត្តា ឯវ. អស្សាតិ ‘‘អកដានុធម្មេនា’’តិ បទស្ស.

ទទតោ វា គណ្ហតោ វាតិ វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោតិ. នវមំ.

១០. កណ្ដកសិក្ខាបទំ

៤២៨. ទសមេ អរិដ្ឋស្ស ឧប្បន្នំ វិយ ឯតស្សាបិ ឧប្បន្នន្តិ យោជនា. ឧម្មជ្ជន្តស្សាតិ មនសិករោន្តស្ស. សំវាសស្ស នាសនា សំវាសនាសនា. លិង្គស្ស នាសនា លិង្គនាសនា. ទណ្ឌកម្មេន នាសនា ទណ្ឌកម្មនាសនា. តត្ថាតិ តិវិធាសុ នាសនាសុ. ទូសកោ…បេ… នាសេថាតិ ឯត្ថ អយំ នាសនា លិង្គនាសនា នាមាតិ យោជនា. អយន្តិ ទណ្ឌកម្មនាសនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ, ‘‘នាសេតូ’’តិ បទេ វា. តត្ថាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ, ‘‘ឯវញ្ច បន ភិក្ខវេ’’តិ អាទិវចនេតិ អត្ថោ. បិរេតិ អាមន្តនបទំ បរសទ្ទេន សមានត្ថន្តិ អាហ ‘‘បរា’’តិ. ‘‘អម្ហាកំ អនជ្ឈត្តិកភូត’’ឥតិ វា ‘‘អម្ហាកំ បច្ចនីកភូត’’ ឥតិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អមាមក’’ឥតិបទេន ‘‘បរ’’ឥតិបទស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. អម្ហេ នមមាយក, អម្ហេហិ វា នមមាយិតព្ព ឥតិ អត្ថោ. ‘‘អម្ហាមក’’ឥតិបិ ហការយុត្តោ បាឋោ. អម្ហេហិ អាមកឥតិ អត្ថោ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. តេតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, តន្តិ អត្ថោ. តវ រូបសទ្ទេ វាតិ សម្ពន្ធោ. ន បស្សាមាតិ ន បស្សាម, ន សុណាម.

៤២៩. តេនាតិ សាមណេរេន. ‘‘ការាបេយ្យា’’តិ បទេ ការិតកម្មន្តិ. ទសមំ.

សប្បាណកវគ្គោ សត្តមោ.