១. ឱវាទសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

១៤៤. ភិក្ខុនិវគ្គស្ស បឋមេ តេសន្តិ ថេរានំ. មហាកុលេហិ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតាតិ យោជនា. កុលធីតរោ វិជ្ជមានគុណំ កថយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ញាតិមនុស្សាន’’ន្តិបទំ ‘‘កថយន្តី’’តិបទេ សម្បទានំ. កុតោតិ កស្ស ថេរស្ស សន្តិកាតិ អត្ថោ. តេសន្តិ ថេរានំ គុណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កថេតុ’’ន្តិបទមបេក្ខិត្វា ‘‘វិជ្ជមានគុណេ’’តិ វត្តព្ពេ អវត្វា ‘‘វដ្ដន្តី’’តិបទមបេក្ខិយ ‘‘វិជ្ជមានគុណា’’តិ វុត្តំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តតោតិ កថនការណា អភិហរិំសូតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អភិហរណហេតុនា.

តេសន្តិ ឆព្ពគ្គិយានំ. តាសូតិ ភិក្ខុនីសុ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ’’តិបទំ ‘‘ឧបសង្កមិត្វា’’តិបទេ កម្មំ. ឆព្ពគ្គិយានំ ភិក្ខុនីសុ ឧបសង្កមនំ លាភតណ្ហាយ ហោតិ, ភិក្ខុនីនំ ឆព្ពគ្គីសុ ឧបសង្កមនំ ចលចិត្តតាយ ហោតីតិ អញ្ញមញ្ញូបសង្កមន្តានំ វិសេសោ. តិរច្ឆានភូតា កថា តិរច្ឆានកថា និរត្ថកកថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិរច្ឆានកថន្តី’’តិ. សគ្គមគ្គគមនេបីតិ បិសទ្ទោ មោក្ខគមនេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. រាជានោ អារព្ភ បវត្តា កថា រាជកថា. អាទិសទ្ទេន ចោរកថាទយោ សង្គណ្ហាតិ.

១៤៧. តេ ភិក្ខូតិ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ ភវេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. អទិដ្ឋំ សច្ចំ យេហីតិ អទិដ្ឋសច្ចា, តេសំ ភាវោ អទិដ្ឋសច្ចត្តំ, តស្មា អទិដ្ឋសច្ចត្តា ពន្ធិត្វាតិ យោជនា. នេសន្តិ ឆព្ពគ្គិយានំ. អញ្ញេនេវ ឧបាយេនាតិ អលទ្ធសម្មុតិតោ អញ្ញេនេវ លទ្ធសម្មុតិសង្ខាតេន ការណេន កត្តុកាមោតិ សម្ពន្ធោ. បរតោតិ បរស្មិំ បច្ឆា, ឧបរីតិ អត្ថោ. ករោន្តោ វាតិ បរិពាហិរេ ករោន្តោ ឯវ ហុត្វា អាហាតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. យស្មា ន ភូតបុព្ពានិ, ឥតិ តស្មា បរិពាហិរំ ករោន្តោ វាតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ ‘‘អនុជានាមី’’តិអាទិវចនេ. សីលវាតិ ឯត្ថ វន្តុសទ្ទោ បសំសត្ថេ ច អតិសយត្ថេ ច និច្ចយោគត្ថេ ច ហោតិ. តស្សាតិ លទ្ធសម្មុតិកស្ស. តន្តិ សីលំ. បាតិមោក្ខសំវរសទ្ទានំ កម្មធារយភាវំ, តេហិ ច សំវុតសទ្ទស្ស តប្បុរិសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខោវា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវសទ្ទេន កម្មធារយភាវំ, ឯនសទ្ទេន ច តប្បុរិសភាវំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វត្តតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. ការិតបច្ចយោ ហិ អទស្សនំ គតោ. ឥមិនា ឥរិយាបថវិហារ ទិព្ពវិហារ ព្រហ្មវិហារ អរិយវិហារេសុ ចតូសុ វិហារេសុ អត្តភាវវត្តនំ ឥរិយាបថវិហារំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. ឯតន្តិ ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិវចនំ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ.

‘‘សីល’’ន្តិអាទីនិ អដ្ឋ បទានិ តុល្យាធិករណានិ. អយំ បនេត្ថ សម្ពន្ធោ – សីលំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា បតិដ្ឋា អាទិ ចរណំ សំយមោ សំវរោ មោក្ខំ បមោក្ខន្តិ. សមាបត្តិយាតិ សមាបត្តត្ថាយ. ‘‘ឧបេតោ’’តិអាទីនិ សត្ត បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. តត្ថ ឧបបន្នោតិ យុត្តោ អនុយុត្តោ. សមន្នាគតោតិ សមន្តតោ អនុ បុនប្បុនំ អាគតោតិ សមន្នាគតោ, សមង្គីភូតោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ សំសទ្ទោ សមន្តត្ថវាចកោ, អនុសទ្ទោ នឧបច្ឆិន្នត្ថវាចកោ. តេនាតិ តេន ការណេន. បាលេតីតិ អត្តភាវំ ពាធនតោ រក្ខតិ. យបេតីតិ អត្តភាវោ បវត្តតិ. យាបេតីតិ អត្តភាវំ បវត្តាបេតិ. យប យាបនេ. យាបនំ បវត្តនន្តិ ហិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តំ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៨ បការន្តធាតុ). វិហរតីតិ ឯត្ថ ឯកោ អាការត្ថវាចកោ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, ឥតិ វុច្ចតិ, ឥតិ វុត្តន្តិ វា យោជនា.

អាចារគោចរសទ្ទានំ ទ្វន្ទភាវំ, តេហិ ច សម្បន្នសទ្ទស្ស តប្បុរិសភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិអាទិ. តត្ថ ចសទ្ទេន ទ្វន្ទភាវំ, ឯនសទ្ទេន ច តប្បុរិសភាវំ ទស្សេតិ. អណុសទ្ទោ អប្បត្ថោ, មត្តសទ្ទោ បមាណត្ថោតិ អាហ ‘‘អប្បមត្តកេសូ’’តិ. ‘‘ទស្សនសីលោ’’តិឥមិនា ‘‘ទស្សាវី’’តិឯត្ថ អាវីសទ្ទស្ស តស្សីលត្ថភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘សមាទាយា’’តិ ឯត្ថ សំបុព្ពអាបុព្ពស្ស ទាសទ្ទស្ស កម្មាបេក្ខត្តា តស្ស កម្មំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តំ តំ សិក្ខាបទ’’ន្តិ. ឥមិនា ‘‘សិក្ខាបទេសូ’’តិ ឧបយោគត្ថេ ភុម្មវចនន្តិ ទស្សេតិ. អថ វា សិក្ខាបទេសូតិ និទ្ធារណត្ថេ ភុម្មវចនមេតំ. ‘‘តំ តំ សិក្ខាបទ’’ន្តិ កម្មំ បន អជ្ឈាហរិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘សមាទាយា’’តិ ឯត្ថ សំសទ្ទស្ស ច អាបុព្ពស្ស ទាសទ្ទស្ស ច យការស្ស ច អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សាធុកំ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. វិត្ថារោ បន គហេតព្ពោតិ យោជនា. យោតិ កុលបុត្តោ.

អស្សាតិ លទ្ធសម្មុតិកស្ស. យំ តំ ពហុ សុតំ នាម អត្ថិ, តំ ន សុតមត្តមេវាតិ យោជនា. មញ្ជូសាយន្តិ បេឡាយំ. សា ហិ សាមិកស្ស សធនត្តំ មញ្ញតេ ឥមាយាតិ ‘‘មញ្ជូសា’’តិ វុច្ចតិ. មញ្ជូសាយំ រតនំ សន្និចិតំ វិយ សុតំ សន្និចិតំ អស្មិំ បុគ្គលេតិ យោជនា, ឯតេនាតិ ‘‘សន្និចិត’’ន្តិបទេន, ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ លទ្ធសម្មុតិកោ ភិក្ខុ. សន្និចិតរតនស្សេវាតិ សន្និចិតរតនស្ស ឥវ. តន្តិ ‘‘យេ តេ ធម្មា’’តិអាទិវចនំ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. អស្សាតិ លទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ. តត្ថាតិ ‘‘វចសា បរិចិតា’’តិអាទិវចនេ. ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បគុណាតិ ឧជុកា. ឧជុកោ ហិ អជិម្ហត្តា បកដ្ឋោ ឧត្តមោ គុណោតិ អត្ថេន ‘‘បគុណោ’’តិ វុច្ចតិ. អនុបេក្ខិតាតិ បុនប្បុនំ ឧបគន្ត្វា ឥក្ខិតា, បស្សិតា ទស្សិតាតិ អត្ថោ. អត្ថតោតិ អភិធេយ្យត្ថតោ, អដ្ឋកថាតោតិ អត្ថោ. ការណតោតិ ធម្មតោ, បាឡិតោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិសទ្ទស្ស បញ្ញាសទ្ទវេវចនត្តា ‘‘បញ្ញាយា’’តិ វុត្តំ. សុបច្ចក្ខកតាតិ សុដ្ឋុ អក្ខានំ ឥន្ទ្រិយានំ បដិមុខំ កតា.

‘‘ពហុស្សុតោ’’តិ ឯត្ថ ពហុស្សុតស្ស តិវិធភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ. និស្សយតោ មុច្ចតីតិ និស្សយមុច្ចនកោ. បរិសំ ឧបដ្ឋាបេតីតិ បរិសុបដ្ឋាកោ. ភិក្ខុនិយោ ឱវទតីតិ ភិក្ខុនោវាទកោ. តត្ថាតិ តិវិធេសុ ពហុស្សុតេសុ. និស្សយមុច្ចនកេន ឯត្តកំ ឧគ្គហេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧបសម្បទាយាតិ ឧបសម្បាទេត្វា. បញ្ច វស្សានិ ឯតស្សាតិ បញ្ចវស្សោ. តេន ឧគ្គហេតព្ពន្តិ យោជនា. សព្ពន្តិមេនាតិ សព្ពេសំ បរិច្ឆេទានំ អន្តេ លាមកេ បវត្តេន. បគុណាតិ អជិម្ហា ឧជុកា. វាចុគ្គតាតិ តស្សេវ វេវចនំ. យស្ស ហិ បាឡិបាឋា សជ្ឈាយនកាលេ បគុណា ហោន្តិ, តស្ស វាចុគ្គតា. យស្ស វា បន វាចុគ្គតា ហោន្តិ, តស្ស បគុណា. តស្មា តានិ បទានិ អញ្ញមញ្ញការណវេវចនានិ. បក្ខទិវសេសូតិ ជុណ្ហបក្ខកាឡបក្ខបរិយាបន្នេសុ ទិវសេសុ. ធម្មសាវនត្ថាយាតិ សម្បត្តានំ បរិសានំ ធម្មស្ស សាវនត្ថាយ សុណាបនត្ថាយាតិ អធិប្បាយោ. សាវនត្ថាយាតិ ឯត្ថ យុបច្ចយបរត្តា ការិតបច្ចយោ លោបោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មា សាវីយតេ សុណាបីយតេ សាវនន្តិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. ភាណវារា ឧគ្គហេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សម្បត្តានន្តិ អត្តនោ សន្តិកំ សម្បត្តានំ. បរិកថនត្ថាយាតិ បរិស្សង្គេន អាលិង្គនេន កថនត្ថំ, អប្បសទ្ទសង្ខាតាយ វាចាយ កថនត្ថន្តិ អត្ថោ. ‘‘កថាមគ្គោ’’តិ វុត្តត្តា វត្ថុកថាយេវ អធិប្បេតា, ន សុត្តសង្ខាតោ បាឡិបាឋោ. អនុ បច្ឆា, បុនប្បុនំ វា ទាយកា មោទន្តិ ឯតាយាតិ អនុមោទនា. ឈានំ វា មគ្គោ វា ផលំ វា សមណធម្មោ នាម. តស្ស ករណត្ថំ ឧគ្គហេតព្ពន្តិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ចតូសុ ទិសាសុ អបដិហតោតិ ចាតុទ្ទិសោ, អបដិហតត្ថេ ណបច្ចយោ.

បរិសុបដ្ឋាបកេន កាតព្ពាតិ យោជនា. អភិវិនយេតិ អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នេ វិនយបិដកេ. ទ្វេ វិភង្គាតិ ភិក្ខុវិភង្គោ ច ភិក្ខុនិវិភង្គោ ច. អសក្កោន្តេន បរិសុបដ្ឋាបកេន ភិក្ខុនាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ អត្តនោ អត្ថាយ ឧគ្គហេតព្ពំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរិសាយ អត្ថាយ ឧគ្គហេតព្ពំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិសាយ បនា’’តិអាទិ. អភិធម្មេតិ អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នេ សុត្តន្តបិដកេ ឯវ, ន អភិធម្មបិដកេ. តយោ វគ្គាតិ សគាថាវគ្គោ និទានវគ្គោ ខន្ធវគ្គោតិ តយោ វគ្គា. វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ. ឯកន្តិ ឯកំ និបាតំ. តតោ តតោតិ និកាយតោ. សមុច្ចយំ កត្វាតិ រាសិំ កត្វា. ន វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ ន កថិតំ. យស្ស បន នត្ថិ, សោ ន លភតីតិ យោជនា. សុត្តន្តេ ចាតិ សុត្តន្តបិដកេ បន. ឧគ្គហិតោតិ សរូបកថនេន គហិតោ, ឧច្ចារិតោតិ អត្ថោ. ទិសាបាមោក្ខោតិ ទិសាសុ ឋិតានំ ភិក្ខុអាទីនំ បាមោក្ខោ. យេន កាមំ គមោតិ យថាកាមំ គមោ.

ចតូសុ និកាយេសូតិ ខុទ្ទកនិកាយតោ អញ្ញេសុ ទីឃនិកាយាទីសុ. ឯកស្សាតិ អញ្ញតរស្ស ឯកស្ស. ឯកនិកាយេនាតិ ឯកស្មិំ និកាយេ លទ្ធនយេន. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តត្ថាតិ ចតុប្បករណស្ស អដ្ឋកថាយំ. នានត្ថន្តិ នានាបយោជនំ. តន្តិ វិនយបិដកំ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកបមាណេន បគុណេន. ហោតីតិ ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ. ឥតិ បរិសមាបនំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា.

ឧភយានិ ខោ បនស្សាតិ អាទិ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្មិន្តិ វិនយបិដកតោ ឥតរស្មិំ. តត្ថាតិ ‘‘ឧភយានិ ខោ បនស្សា’’តិអាទិវចនេ. យថា យេនាការេន អាគតានិ, តំ អាការំ ទស្សេតុន្តិ យោជនា. បទបច្ចាភដ្ឋសង្ករទោសវិរហិតានីតិ បទានំ បច្ចាភដ្ឋសង្ករភូតេហិ ទោសេហិ វិរហិតានិ. ឯត្ថ ច បទបច្ចាភដ្ឋន្តិ បទានំ បដិនិវត្តិត្វា អាភស្សនំ គឡនំ, ចុតន្តិ អត្ថោ. បទសង្ករន្តិ បទានំ វិបត្តិ, វិនាសោតិ អត្ថោ. ‘‘សុត្តសោ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ខន្ធកបរិវារសុត្តំ ឯវ គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ខន្ធកបរិវារតោ’’តិ. អនុព្យញ្ជនសោតិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនសទ្ទោ អក្ខរស្ស ច បទស្ស ច វាចកោតិ អាហ ‘‘អក្ខរបទបារិបូរិយា ចា’’តិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

‘‘សិថិលធនិតាទីន’’ន្តិបទំ ‘‘វចនេនា’’តិបទេ កម្មំ, ‘‘វចនេនា’’តិបទំ ‘‘សម្បន្នាគតោ’’តិបទេ ហេតុ, ‘‘វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា’’តិបទានិ ‘‘វាចាយា’’តិបទេ វិសេសនានិ. សិថិលធនិតាទីនន្តិ អាទិសទ្ទេន និគ្គហិតវិមុត្តសម្ពន្ធវវត្ថិតទីឃ រស្ស គរុ លហុ សង្ខាតា អដ្ឋ ព្យញ្ជនពុទ្ធិយោ សង្គណ្ហាតិ. យថាវិធានវចនេនាតិ អក្ខរចិន្តកានំ យថា សំវិទហនវចនេន. វាចាយេវ ករីយតិ កថីយតិ ឧច្ចារីយតិ វាក្ករណំ ចការស្ស កការំ កត្វា. ហីតិ តទេវ យុត្តំ. មាតុគាមោ យស្មា សរសម្បត្តិរតោ, តស្មា ហីឡេតីតិ យោជនា. ‘‘សរសម្បត្តិរហិត’’ន្តិបទំ ‘‘វចន’’ន្តិបទេ វិសេសនភាវេន វិសេសំ កត្វា ‘‘ហីឡេតី’’តិបទេ ហេតុភាវេន សម្បជ្ជនតោ ហេតុអន្តោគធវិសេសនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពាសន្តិ ភិក្ខុនីនំ. ‘‘សីលាចារសម្បត្តិយា’’តិឥមិនា ជាតិ គោត្ត រូប ភោគាទិនាតិអត្ថំ និវត្តេតិ. ការណញ្ចាតិ អដ្ឋកថញ្ច. តជ្ជេត្វាតិ ឧព្ពេជេត្វា. តាសន្តិ ភិក្ខុនីនំ. គិហិកាលេតិ ភិក្ខុនោវាទកស្ស គិហិកាលេ អនជ្ឈាបន្នបុព្ពោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ហិ តទេវ យុត្តំ. ‘‘មាតុគាមោ’’តិបទំ ‘‘ន ករោតី’’តិបទេ សុទ្ធកត្តា, ‘‘ឧប្បាទេតី’’តិបទេ ហេតុកត្តា. ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ធម្មទេសនាយាបីតិ យោជនា. អបិសទ្ទោ គរហត្ថោ. វិសភាគេហីតិ វិរុទ្ធេហិ វត្ថារម្មណេហិ. អយុត្តដ្ឋានេតិ បព្ពជិតានំ អននុរូបដ្ឋានេ. ឆន្ទរាគន្តិ ពលវតណ្ហំ. តេនាតិ តេន ហេតុនា.

‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិម្ហិ អយំ បន សង្គហោ –

‘‘សីលវា ពហុស្សុតោ ច, ស្វាគតោ ច សុវាចកោ;

បិយោ បដិពលោ ចាបិ, នជ្ឈាបន្នោ ច វីសតី’’តិ.

១៤៨. វត្ថុស្មិន្តិ អដ្ឋុប្បត្តិយំ. កការលោបំ កត្វា គរុធម្មាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘គរុកេហិ ធម្មេហី’’តិ. តេតិ គរុធម្មា. ហីតិ យស្មា. ‘‘ឯកតោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តវចនស្ស វិសេសេន គហេតព្ពតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ’’តិ. យថាវត្ថុកមេវាតិ បាចិត្តិយមេវ. តញ្ហិ វត្ថុស្ស អាបត្តិការណស្ស អនុរូបំ បវត្តត្តា ‘‘យថាវត្ថុក’’ន្តិ វុច្ចតិ.

១៤៩. បាតោតិ បគេវ, បឋមន្តិ អត្ថោ. អសម្មដ្ឋំ សម្មជ្ជីតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អសម្មជ្ជនេ ទោសំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘អសម្មដ្ឋំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ តប្បាកដីករណជោតកោ. តន្តិ បរិវេណំ. ទិស្វា ភវេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អសោតុកាមានំ វិយ ភវនហេតុនា. បរិវេណសម្មជ្ជនស្ស អានិសំសំ ទស្សេត្វា បានីយបរិភោជនីយឧបដ្ឋានស្ស តមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តោ គាមតោ បនា’’តិ អាទិ. តស្មិន្តិ បានីយបរិភោជនីយេ.

សាខាភង្គម្បីតិ ភញ្ជិតព្ពសាខម្បិ. ទុតិយោតិ វិញ្ញូ បុរិសោ ទុតិយោ. និសីទិតព្ពដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និសីទិតព្ព’’ន្តិអាទិ. ‘‘វិហារមជ្ឈេ’’តិ សាមញ្ញតោ វត្វា វិសេសតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ទ្វារេ’’តិ. ឱសរន្តិ អវសរន្តិ ឯត្ថាតិ ឱសរណំ, តញ្ច តំ ឋានញ្ចេតិ ឱសរណដ្ឋានំ, តស្មិំ. សមគ្គត្ថាតិ ឯត្ថ សំបុព្ពោ ច អាបុព្ពោ ច គមុសទ្ទោ ហោតិ, តតោ ហិយ្យត្តនីសង្ខាតំ ត្ថវចនំ វា ហោតិ, បញ្ចមីសង្ខាតស្ស ថវចនស្ស ត្ថត្តំ វា ហោតិ, សំយោគបរត្តា អា ឧបសគ្គោ រស្សោ ច ហោតិ, ឥតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មា អាគតត្ថា’’តិ. តត្ថ ‘‘សម្មា’’តិបទេន សំសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘អា’’ឥតិបទេន អាត្យូបសគ្គំ, ‘‘គត’’ឥតិបទេន គមុធាតុំ, ‘‘ត្ថ’’ឥតិបទេន ហិយ្យត្តនីសង្ខាតំ ត្ថវចនំ វា, បញ្ចមីសង្ខាតស្ស ថវចនស្ស ត្ថត្តំ វា ទស្សេតិ. អយំ បនេត្ថត្ថោ – សមំ តុម្ហេ អាគតត្ថាតិ. បញ្ចមីសង្ខាតស្ស ថវចនស្ស ត្ថត្តកាលេ សមំ តុម្ហេ អាគា អត្ថ ភវថាតិ. ‘‘អាគច្ឆន្តី’’តិបទេន ‘‘វត្តន្តី’’តិ ឯត្ថ វតុធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘បគុណា វាចុគ្គតា’’តិបទេហិ អធិប្បាយំ ទស្សេតិ. បាឡីតិ គរុធម្មបាឡិ.

តត្ថាតិ តស្សំ បាឡិយំ, តេសុ វា អភិវាទនាទីសុ ចតូសុ. មគ្គសម្បទានន្តិ មគ្គំ បរិហរិត្វា ភិក្ខុស្ស ឱកាសទានំ. ពីជនន្តិ ពីជនិយា វិធូបនំ. បានីយាបុច្ឆនន្តិ បានីយស្ស អាបុច្ឆនំ. អាទិសទ្ទេន បរិភោជនីយាបុច្ឆនាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ ចាតិ ឯតេសុ ចតូសុ អភិវាទនាទីសុ. ‘‘អន្តោ គាមេ វា’’តិអាទីនិ ឆ បទានិ ‘‘កាតព្ពមេវា’’តិបទេ អាធារោ. រាជុស្សារណាយាតិ រញ្ញោ អានុភាវេន ជនានំ ឧស្សារណាយ. មហាភិក្ខុសង្ឃោ សន្និបតតិ ឯត្ថាតិ មហាសន្និបាតំ, តស្មិំ មហាសន្និបាតេ ឋានេ និសិន្នេ សតីតិ យោជនា. បច្ចុដ្ឋានន្តិ បដិកច្ចេវ ឧដ្ឋានំ. តំ តន្តិ សាមីចិកម្មំ.

សក្កត្វាតិ ចិត្តិំ កត្វា, សំ អាទរំ កត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យថា កតោ’’តិអាទិ. តិណ្ណំ កិច្ចានន្តិ ‘‘សក្កត្វា គរុំកត្វា មានេត្វា’’តិសង្ខាតានំ តិណ្ណំ កិច្ចានំ. អនីយសទ្ទោ កម្មត្ថោតិ អាហ ‘‘ន អតិក្កមិតព្ពោ’’តិ.

នត្ថិ ភិក្ខុ ឯត្ថាតិ អភិក្ខុកោ អាវាសោ, សោ កិត្តកេ ឋានេ អភិក្ខុកោ, យោ អាវាសោ អភិក្ខុកោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘សចេ’’តិ អាទិ. ‘‘ឧបស្សយតោ’’តិបទំ ‘‘អព្ភន្តរេ’’តិបទេ អបាទានំ. ឯត្ថាតិ អភិក្ខុកេ អាវាសេ. ហីតិ សច្ចំ. តតោតិ អឌ្ឍយោជនព្ភន្តរេ ឋិតអាវាសតោ. បរន្តិ អញ្ញស្មិំ អាវាសេ, ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. បច្ឆាភត្តន្តិ ភត្តតោ បច្ឆា. តត្ថាតិ អភិក្ខុកេ អាវាសេ. ‘‘ភិក្ខុនិយោ’’តិបទំ ‘‘វទន្តី’’តិបទេ កម្មំ. វុត្តប្បមាណេតិ អឌ្ឍយោជនព្ភន្តរសង្ខាតេ វុត្តប្បមាណេ. សាខាមណ្ឌបេបីតិ សាខាយ ឆាទិតមណ្ឌបេបិ. បិសទ្ទេន អាវាសេ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. វុត្តាតិ វសិតា. ឯត្តាវតាតិ ឯករត្តំ វសិតមត្តេន. ឯត្ថាតិ សភិក្ខុកេ អាវាសេ. ឧបគច្ឆន្តីហិ ភិក្ខុនីហិ យាចិតព្ពាតិ យោជនា. បក្ខស្សាតិ អាសឡ្ហីមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខស្ស. ‘‘តេរសិយ’’ន្តិបទេន អវយវិអវយវភាវេន យោជេតព្ពំ. មយន្តិ អម្ហេ. យតោតិ យេន ឧជុនា មគ្គេនាតិ សម្ពន្ធោ. តេនាហ ‘‘តេន មគ្គេនា’’តិ. អញ្ញេន មគ្គេនាតិ ឧជុមគ្គតោ អញ្ញេន ជិម្ហមគ្គេន. អយន្តិ អយំ អាវាសោ. តតោតិ ភិក្ខូនំ អាវាសតោ, ភិក្ខុនិឧបស្សយតោ វា, ឥទមេវ យុត្តតរំ. វក្ខតិ ហិ ‘‘អម្ហាកំ ឧបស្សយតោ គាវុតមត្តេ’’តិ. ខេមដ្ឋានេតិ អភយដ្ឋានេ. តញ្ហិ ខីយន្តិ ភយា ឯត្ថាតិ ខេមំ, ខេមញ្ច តំ ឋានញ្ចេតិ ខេមដ្ឋានន្តិ កត្វា ‘‘ខេមដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តាហិ ភិក្ខុនីហីតិ អឌ្ឍយោជនមត្តេ ឋានេ វសន្តីហិ. តា ភិក្ខុនិយោតិ គាវុតមត្តេ ឋានេ វសន្តិយោ. អន្តរាតិ តុម្ហាកំ, អម្ហាកញ្ច និវាសនដ្ឋានស្ស, និវាសនដ្ឋានតោ វា អន្តរេ វេមជ្ឈេ. ភុម្មត្ថេ ចេតំ និស្សក្កវចនំ. ឋិតេ មគ្គេតិ សម្ពន្ធោ ‘‘សន្តិកា’’តិបទំ ‘‘អាគត’’ឥតិបទេ អបាទានំ. តត្ថាតិ អញ្ញាសំ ភិក្ខុនីនំ ឧបស្សយេ. ឥតិ យាចិតព្ពាតិ យោជនា. តតោតិ ភិក្ខូនំ យាចិតព្ពតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ.

ចាតុទ្ទសេតិ អាសឡ្ហីមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខស្ស ចតុទ្ទសន្នំ ទិវសានំ បូរណេ ទិវសេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិហារេ. ‘‘ឱវាទ’’ន្តិបទំ ‘‘អនុ’’ឥតិបទេ កម្មំ. អនុជីវន្តិយោតិ អនុគន្ត្វា ជីវនំ វុត្តិំ ករោន្តិយោ. វុត្តា ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយទិវសេតិ អាសឡ្ហីបុណ្ណមិយំ. អថាតិ បក្កមនានន្តរំ. ឯត្ថាតិ ភិក្ខូនំ បក្កន្តត្តា អបស្សនេ. ‘‘អាភោគំ កត្វា’’តិឥមិនា អាភោគំ អកត្វា វសិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. សភិក្ខុកាវាសំ គន្តព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ. សាតិ វស្សច្ឆេទាបត្តិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. កេនចិ ការណេនាតិ ភិក្ខាចារស្ស អសម្បទាទិនា កេនចិ និមិត្តេន. ហីតិ សច្ចំ. ភិក្ខូនំ បក្កន្តាទិការណា អភិក្ខុកាវាសេ វសន្តិយា កិំ អភិក្ខុកាវាសេវ បវារេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បវារេន្តិយា បនា’’តិអាទិ.

អន្វទ្ធមាសន្តិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ វិច្ឆត្ថវាចកោ កម្មប្បវចនីយោ, តេន បយោគត្តា ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អទ្ធមាសេ អទ្ធមាសេ’’តិ. បច្ចាសីសិតព្ពាតិ ឯត្ថ បតិបុព្ពោ ច អាបុព្ពោ ច សិធាតុ ឥច្ឆត្ថេតិ អាហ ‘‘ឥច្ឆិតព្ពា’’តិ. សិធាតុយា ទ្វេភាវោ ហោតិ. អាបុព្ពោ សិសិ ឥច្ឆាយន្តិបិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តំ. តត្ថាតិ ‘‘ឧបោសថបុច្ឆក’’ន្តិវចនេ. បក្ខស្សាតិ យស្ស កស្សចិ បក្ខស្ស. មហាបច្ចរិយំ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឱវាទស្ស យាចនំ ឱវាទោ ឧត្តរបទលោបេន, សោយេវ អត្ថោ បយោជនំ ឱវាទត្ថោ, តទត្ថាយ. បាដិបទទិវសតោតិ ទុតិយទិវសតោ. សោ ហិ ចន្ទោ វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ច បដិមុខំ បជ្ជតិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា បាដិបទោតិ វុច្ចតិ. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន. ភគវា បញ្ញបេតីតិ យោជនា. អញ្ញស្សាតិ ធម្មស្សវនកម្មតោ អញ្ញស្ស. និរន្តរន្តិ អភិក្ខណំ, ‘‘បញ្ញបេតី’’តិបទេ ភាវនបុំសកំ. ហីតិ វិត្ថារោ. ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ ពហូបការេ សតិ ច. យន្តិ យំ ធម្មំ. សាត្ថិកន្តិ សបយោជនំ. យថានុសិដ្ឋន្តិ អនុសិដ្ឋិយា អនុរូបំ. សព្ពាយេវ ភិក្ខុនិយោបីតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ.

ឱវាទំ គច្ឆតីតិ ឱវាទំ យាចិតុំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមំ គច្ឆតិ. ន ឱវាទោ គន្តព្ពោតិ ឱវាទំ យាចិតុំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមោ ន គន្តព្ពោ. ឱវាទោតិ ច ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរថា ហិ សទ្ទបយោគោ វិរុជ្ឈេយ្យ. ឱវាទំ គន្តុន្តិ ឱវាទំ យាចនត្ថាយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមំ គន្តុំ.

‘‘ទ្វេ តិស្សោ ភិក្ខុនិយោ’’តិបទំ ‘‘យាចិត្វា’’តិបទេ ទុតិយាកម្មំ. ‘‘បេសេតព្ពា’’តិបទេ បឋមាកម្មំ. ឱវាទូបសង្កមនន្តិ ឱវាទស្ស គហណត្ថាយ ឧបសង្កមនំ. អារាមន្តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារាមំ. តតោតិ គមនតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. តេន ភិក្ខុនាតិ ឱវាទបដិគ្គាហកេន ភិក្ខុនា. តន្តិ សម្មតំ ភិក្ខុំ.

ឧស្សហតីតិ សក្កោតិ. បាសាទិកេនាតិ បសាទំ អាវហេន បសាទជនកេន កាយវចីមនោកម្មេនាតិ អត្ថោ. សម្បាទេតូតិ តិវិធំ សិក្ខំ សម្បាទេតុ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេតូ’’តិ វចនមត្តេន. ហីតិ ផលជោតកោ. ឯតន្តិ ‘‘តាហី’’តិវចនំ.

ឯត្ថ ច ភិក្ខូនំ សង្ឃគណបុគ្គលវសេន វចនវារោ តិវិធោ ហោតិ, តំ តិវិធំ វចនវារំ ភិក្ខុនីនំ សង្ឃគណបុគ្គលវសេន តីហិ វចនវារេហិ គុណិតំ កត្វា នវ វចនវារា ហោន្តិ, តំ អាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្រាយំ វចនក្កមោ’’តិ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. វចនាការោ បាកដោវ.

ឯកា ភិក្ខុនី វា ពហូហិ ភិក្ខុនីឧបស្សយេហិ ឱវាទត្ថាយ បេសិតេ វចនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិសង្ឃោ ច អយ្យា’’តិអាទិ.

តេនាបីតិ ឱវាទបដិគ្គាហកេនាបិ ‘‘ឱវាទ’’ន្តិបទំ ‘‘បដិគ្គាហកេនា’’តិ បទេ កម្មំ. បុន ‘‘ឱវាទ’’ន្តិបទំ ‘‘អបដិគ្គហេតុ’’ន្តិបទេ កម្មំ. ពលតិ អស្សាសបស្សាសមត្តេន ជីវតិ, ន បញ្ញាជីវិតេនាតិ ពាលោ. គិលាយតិ រុជតីតិ គិលានោ. គមិស្សតិ គន្តុំ ភព្ពោតិ គមិកោ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – គន្តុំ ភព្ពោ យោ ភិក្ខុ គមិស្សតិ គមនំ ករិស្សតិ, ឥតិ តស្មា សោ ភិក្ខុ គមិកោ នាម. អថ វា យោ ភិក្ខុ គន្តុំ ភព្ពត្តា គមិស្សតិ គមនំ ករិស្សតិ, ឥតិ តស្មា សោ ភិក្ខុ គមិកោ នាមាតិ. ‘‘ភព្ពោ’’តិ ច ហេតុអន្តោគធវិសេសនំ.

តត្ថាតិ ពាលាទីសុ តីសុ បុគ្គលេសុ. ទុតិយបក្ខទិវសេតិ បាដិបទតោ ទុតិយបក្ខទិវសេ. ឧបោសថគ្គេតិ ឧបោសថគេហេ. តញ្ហិ ឧបោសថំ គណ្ហន្តិ, ឧបោសថោ វា គយ្ហតិ អស្មិន្តិ ‘‘ឧបោសថគ្គ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ឧបោសថគ្គេ. ‘‘អនារោចេតុ’’ន្តិ វចនស្ស ញាបកំ ទស្សេត្វា ‘‘អបច្ចាហរិតុ’’ន្តិ វចនស្ស តមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបរម្បិ វុត្ត’’ន្តិអាទិ.

តត្ថាតិ ឱវាទបដិគ្គាហកេសុ ភិក្ខូសុ. នោ ចស្សាតិ នោ ចេ អស្ស. សភំ វាតិ សមជ្ជំ វា. សា ហិ សហ ភាសន្តិ ឯត្ថ, សន្តេហិ វា ភាតិ ទិព្ពតីតិ ‘‘សភា’’តិ វុច្ចតិ, តំ សភំ វា ឧបសង្កមិស្សាមីតិ យោជនា. តត្រាតិ តស្មិំ សភាទិកេ. ឯវំ ‘‘តត្ថា’’តិបទេបិ.

ចតុទ្ទសន្នំ បូរណោ ចាតុទ្ទសោ, តស្មិំ បវារេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ភិក្ខុសង្ឃេតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស សន្តិកេ, សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. អជ្ជតនាតិ ឯត្ថ អស្មិំ អហនិ អជ្ជ, ឥមសទ្ទតោ អហនីតិ អត្ថេ ជ្ជបច្ចយោ, ឥមសទ្ទស្ស ច អការោ, អជ្ជ ឯវ អជ្ជតនា, ស្វត្ថោ ហិ តនបច្ចយោ. អបរស្មិំ អហនិ អបរជ្ជ, អបរសទ្ទតោ អហនីតិ អត្ថេ ជ្ជបច្ចយោ សត្តម្យន្តោយេវ. ឯត្ថាតិ បវារណេ, ‘‘អនុជានាមី’’តិអាទិវចនេ វា. ហីតិ សច្ចំ.

កោលាហលន្តិ កោតូហលំ. បឋមំ ភិក្ខុនី យាចិតព្ពាតិ សង្ឃេន បឋមំ ភិក្ខុនី យាចិតព្ពា.

តាយ ភិក្ខុនិយា វចនីយោ អស្សាតិ យោជនា. បស្សន្តោ បដិករិស្សតីតិ វជ្ជាវជ្ជំ បស្សន្តោ ហុត្វា បដិករិស្សតិ.

ឧភិន្នន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ. យថាឋានេយេវាតិ យំ យំ ឋានំ យថាឋានំ, តស្មិំ យថាឋានេយេវ. កេនចិ បរិយាយេនាតិ កេនចិ ការណេន. អវបុព្ពោ វរសទ្ទោ បិហិតត្ថោតិ អាហ ‘‘បិហិតោ’’តិ. វចនំយេវាតិ ឱវាទវចនំយេវ. បថោតិ ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋានស្ស ការណត្តា បថោ. ទោសំ បនាតិ អភិក្កមនាទីសុ អាទីនវំ បន. អញ្ជេន្តីតិ មក្ខេន្តិ. ភិក្ខូហិ បន ឱវទិតុំ អនុសាសិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

អញ្ញន្តិ ឱវាទតោ អញ្ញំ. ឯសោតិ គរុធម្មោ.

១៥០. ‘‘អធម្មកម្មេ’’តិ ឯត្ថ កតមំ កម្មំ នាមាតិ អាហ ‘‘អធម្មកម្មេតិអាទីសូ’’តិអាទិ. តត្ថាតិ អធម្មកម្មធម្មកម្មេសុ.

១៥២. ឧទ្ទេសំ ទេន្តោ ភណតិ, អនាបត្តីតិ យោជនា. ឱសារេតីតិ កថេតិ. ចតុបរិសតីតិ ចតុបរិសស្មិំ. តត្រាបីតិ តេន ភិក្ខុនីនំ សុណនការណេនាតិ. បឋមំ.