២. អត្ថង្គតសិក្ខាបទំ

១៥៣. ទុតិយេ បរិយាយសទ្ទោ វារត្ថោតិ អាហ ‘‘វារេនា’’តិ. វារោតិ ច អនុក្កមោយេវាតិ អាហ ‘‘បដិបាដិយាតិ អត្ថោ’’តិ. អធិកំ ចិត្តំ ឥមស្សាតិ អធិចេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិចិត្តវតោ’’តិអាទិ. អធិចិត្តំ នាម ឥធ អរហត្តផលចិត្តមេវ, ន វិបស្សនាបាទកភូតំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តន្តិ អាហ ‘‘អរហត្តផលចិត្តេនា’’តិ. ‘‘អធិចិត្តសិក្ខា’’តិអាទីសុ (បារា. ៤៥; ទី. និ. ៣.៣០៥; ម. និ. ១.៤៩៧; អ. និ. ៦.១០៥; មហានិ. ១០) ហិ វិបស្សនាបាទកភូតំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ ‘‘អធិចិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ន បមជ្ជតោតិ ន បមជ្ជន្តស្ស. សាតច្ចកិរិយាយាតិ សតតករណេន. ឧភោ លោកេ មុនតិ ជានាតីតិ មុនីតិ ច, មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ មុននដ្ឋេន ជាននត្ថេន, តមស្សត្ថីតិ មុនីតិ ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មុនិនោតី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘យោ មុនតិ…បេ… មុននេន វា’’តិឥមិនា បឋមត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘មោនំ វុច្ចតិ…បេ… វុច្ចតី’’តិឥមិនា ទុតិយត្ថំ ទស្សេតិ. មុន គតិយន្តិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៥ បការន្តធាតុ) វុត្តត្តា ‘‘យោ មុនតី’’តិ ឯត្ថ ភូវាទិគណិកោ មុនធាតុយេវ, ន កីយាទិគណិកោ មុធាតូតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា មុន ញាណេតិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៧ កិយាទិគណិក) វុត្តត្តា ‘‘មុនាតី’’តិ កីយាទិគណិកោវ. ធាត្វន្តនការលោបោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘មោនំ វុច្ចតិ ញាណ’’ន្តិ ចេត្ថ ញាណំ នាម អរហត្តញាណមេវ. មោនស្ស បថោ មោនបថោតិ វុត្តេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មាវ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេសូ’’តិ. អថ វា អធិសីលសិក្ខាទយោ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘តីសុ វា សិក្ខាសូ’’តិ. បុព្ពភាគបដិបទន្តិ អរហត្តញាណស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តំ សីលសមថវិបស្សនាសង្ខាតំ បដិបទំ. បុព្ពភាគេតិ អរហត្តញាណស្ស បុព្ពភាគេ. ឯត្ថាតិ ‘‘អធិចេតសោ…បេ… សិក្ខតោ’’តិ វចនេ. ‘‘តាទិនោ’’តិបទំ ‘‘មុនិនោ’’តិបទេន យោជេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តាទិសស្ស ខីណាសវមុនិនោ’’តិ. ឯត្ថាតិ ‘‘សោកា ន ភវន្តិ តាទិនោ’’តិ វចនេ. រាគាទយោ ឧបសមេតីតិ ឧបសន្តោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘រាគាទីន’’ន្តិ. សតិ អស្សត្ថីតិ សតិមាតិ កត្វា មន្តុសទ្ទោ និច្ចយោគត្ថោតិ អាហ ‘‘សតិយា អវិរហិតស្សា’’តិ.

ន កសីយតិ ន វិលេខីយតីតិ អកាសោ, សោយេវ អាកាសោ. អន្តរេន ឆិទ្ទេន ឥក្ខិតព្ពោតិ អន្តលិក្ខោ. អាកាសោ ហិ ចតុព្ពិធោ អជដាកាសោ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ, បរិច្ឆិន្នាកាសោ, រូបបរិច្ឆេទាកាសោតិ. តត្ថ អជដាកាសោវ ឥធាធិប្បេតោ ‘‘អន្តលិក្ខេ’’តិ វិសេសិតត្តា. តេនាហ ‘‘ន កសិណុគ្ឃាដិមេ, ន បន រូបបរិច្ឆេទេ’’តិ. បរិច្ឆិន្នាកាសោបិ រូបបរិច្ឆេទាកាសេន សង្គហិតោ. ‘‘ម’’ន្តិ បទំ ‘‘អវមញ្ញន្តី’’តិ បទេ កម្មំ. ឯត្តកមេវាតិ ឯតប្បមាណំ ‘‘អធិចេតសោ’’តិអាទិសង្ខាតំ វចនមេវ, ន អញ្ញំ ពុទ្ធវចនន្តិ អត្ថោ. អយន្តិ ចូឡបន្ថកោ ថេរោ. ហន្ទាតិ វស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. មម អានុភាវំ ទស្សេមិ, តុម្ហេ បស្សថ គណ្ហថាតិ អធិប្បាយោ. វុដ្ឋាយាតិ តតោ ចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋហិត្វា. អន្តរាបិ ធាយតីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស អដ្ឋានត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តរធាយតិបី’’តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘សេយ្យម្បិ កប្បេតី’’តិ ឯត្ថបិ. ថេរោតិ ចូឡបន្ថកោ ថេរោ. ឥទំ បទំ អន្តរន្តរា យុត្តដ្ឋានេសុ សម្ពន្ធិត្វា ‘‘តញ្ចេវ ភណតី’’តិឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ភាតុថេរស្សាតិ ជេដ្ឋកភាតុភូតស្ស មហាបន្ថកថេរស្ស.

បទ្មន្តិ គាថាយំ តយោ បាទា ឥន្ទវជិរា, ចតុត្ថបាទោ ឧបេន្ទវជិរោ. តស្មា បទ្មន្តិ ឯត្ថ មការេ បរេ ទុការុការស្ស លោបំ កត្វា បរក្ខរំ នេត្វា ‘‘បទ្ម’’ន្តិ ទ្វិភាវេន លិខិតព្ពំ. អវីតគន្ធន្តិ ឯត្ថ វីតិ ទីឃុច្ចារណមេវ យុត្តំ. បង្កេ ទវតិ គច្ឆតីតិ បទុមំ. កោកំ ទុគ្គន្ធស្ស អាទានំ នុទតិ អបនេតីតិ កោកនុទំ. សុន្ទរោ គន្ធោ ឥមស្សាតិ សុគន្ធំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – យថា កោកនុទសង្ខាតំ សុគន្ធំ បាតោ បគេវ ពាលាតបេន ផុល្លំ វិកសិតំ អវីតគន្ធំ ហុត្វា វិរោចមានំ បទុមំ សិយា, តថា អង្គីរសំ អង្គិតោ សរីរតោ និច្ឆរណបភស្សររសំ ហុត្វា វិរោចមានភូតំ អន្តលិក្ខេ តបន្តំ អាទិច្ចំ ឥវ តេធាតុកេ តបន្តំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បស្សាតិ.

បគុណន្តិ វាចុគ្គតំ. តតោតិ អសក្កុណេយ្យតោ. នន្តិ ចូឡបន្ថកំ. ថេរោតិ មហាបន្ថកោ ថេរោ និក្កឌ្ឍាបេសីតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ ចូឡបន្ថកោ. អថាតិ តស្មិំ កាលេ. ភគវា អាហាតិ យោជនា. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ អាសយានុសយឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណសង្ខាតេន សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ចក្ខុនា. តន្តិ ចូឡបន្ថកំ. តស្សាតិ ចូឡបន្ថកស្ស. អថាតិ តស្មិំ អារោចនកាលេ. អស្សាតិ ចូឡបន្ថកស្ស, ទត្វាតិ សម្ពន្ធោ. រជំ មលំ ហរតិ អបនេតីតិ រជោហរណំ, បិលោតិកខណ្ឌំ. សោតិ ចូឡបន្ថកោ. តស្សាតិ បិលោតិកខណ្ឌស្ស, ‘‘អន្ត’’ន្តិបទេ អវយវិសម្ពន្ធោ. បរិសុទ្ធម្បីតិ បិសទ្ទោ អបរិសុទ្ធេ បិលោតិកខណ្ឌេ កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. សំវេគន្តិ សន្តាសំ ភយន្តិ អត្ថោ. អថាតិ តស្មិំ អារម្ភកាលេ. អស្សាតិ ចូឡបន្ថកស្ស. ‘‘ត’’ន្តិបទំ ‘‘មមាយនភាវ’’ន្តិបទេន សម្ពន្ធំ កត្វា យោជនា កាតព្ពាតិ. ទុតិយំ.