៧. សេខិយកណ្ឌំ

១. បរិមណ្ឌលវគ្គ-អត្ថយោជនា

សិក្ខិតសិក្ខេន តីសុ សិក្ខាសុ ចតូហិ មគ្គេហិ សិក្ខិតសិក្ខេន តាទិនា អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បិយដ្ឋេន តាទិនា, ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ វា អវិការដ្ឋេន តាទិនា ភគវតា យានិ សិក្ខាបទានិ ‘‘សេខិយានី’’តិ ភាសិតានិ, ទានិ តេសម្បិ សិក្ខាបទានំ អយម្បិ វណ្ណនាក្កមោ ភវតីតិ យោជនា.

៥៧៦. តត្ថាតិ សេខិយសិក្ខាបទេសុ, អត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘សមន្តតោ’’តិឥមិនា បរិត្យូបសគ្គស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘នាភិមណ្ឌលំ ជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ ឯត្ថ ឧទ្ធំសទ្ទោ ច អធោសទ្ទោ ច អជ្ឈាហរិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋង្គុលមត្តន្តិ ភាវនបុំសកំ, និវាសេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ អដ្ឋង្គុលមត្តតោ. យថា បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, ឯវំ និវាសេន្តស្សាតិ យោជនា. តត្រិទំ បមាណន្តិ តស្ស និវាសនស្ស ឥទំ បមាណំ. តាទិសស្សាតិ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកស្ស តិរិយំ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថស្ស និវាសនស្ស. ជាណុមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទនត្ថំ វដ្ដតីតិ យោជនា. តត្ថាតិ ចីវរេសុ. ន តិដ្ឋតីតិ វិរឡត្តា ន តិដ្ឋតិ. តិដ្ឋតីតិ ឃនត្តា តិដ្ឋតិ.

និវាសេន្តស្ស ចាតិឯត្ថ ចសទ្ទោ អវធារណត្ថោ, និវាសេន្តស្សេវាតិ អត្ថោ. កេវលំ ឯវំ និវាសេន្តស្សេវ ទុក្កដំ ន ហោតិ, អថ ខោ តថា និវាសេន្តស្សាបិ ទុក្កដមេវាតិ យោជនា. យេ បន និវាសនទោសាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេតិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ឱលម្ពេត្វា និវសនតោ អញ្ញេ. តេ សព្ពេតិ សព្ពេ តេ និវាសនទោសា. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ វិភង្គេ. តត្ថេវាតិ ខន្ធកេយេវ.

អសញ្ចិច្ច និវាសេន្តស្ស អនាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯសេវ នយោ ‘‘អសតិយា’’តិ ឯត្ថាបិ. អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថ អជាននំ ទុវិធំ និវាសនវត្តស្ស អជាននំ, អារូឡ្ហោរូឡ្ហភាវស្ស អជាននន្តិ. តត្ថ អារូឡ្ហោរូឡ្ហភាវស្ស អជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អជានន្តស្សា’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អជានន្តស្សាតិ ឯត្ថា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. តស្សាតិ និវាសនវត្តស្ស. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. តំ បនាតិ អាបត្តិតោ អមោក្ខនំ បន. តស្មាតិ យស្មា យុជ្ជតិ, តស្មា. យោតិ ភិក្ខុ. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សុក្ខា ជង្ឃា ឥមស្សាតិ សុក្ខជង្ឃោ. មហន្តំ បិណ្ឌិកមំសំ ឥមស្សាតិ មហាបិណ្ឌិកមំសោ. តស្សាតិ ភិក្ខុស្ស.

វណោតិ អរុ. តញ្ហិ វណតិ គត្តវិចុណ្ណនំ ករោតីតិ វណោតិ វុច្ចតិ. វាឡមិគា វា ចោរា វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន អញ្ញាបិ ឧទកចិក្ខល្លាទយោ អាបទា សង្គយ្ហន្តិ.

៥៧៧. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិភង្គេ, សិក្ខាបទេ វា. ឧភោ កណ្ណេតិ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច និគ្គតេ ទ្វេ កណ្ណេ. អវិសេសេនាតិ ‘‘អន្តរឃរេ’’តិ ច ‘‘អារាមេ’’តិ ច វិសេសំ អកត្វា សាមញ្ញេន. វិហារេបីតិ សង្ឃសន្និបាតពុទ្ធុបដ្ឋានថេរុបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៥៧៨. កាយេកទេសេ កាយសទ្ទោ វត្តតីតិ អាហ ‘‘ជាណុម្បិ ឧរម្បី’’តិ. ‘‘ន សីសំ បារុតេនា’’តិឥមិនា ‘‘សុប្បដិច្ឆន្នេនា’’តិបទស្ស អតិព្យាបិតទោសំ បដិក្ខិបតិ. គណ្ឋិកន្តិ បាសោ. សោ ហិ គន្ថេតិ ពន្ធតីតិ វា, គន្ថេតិ ពន្ធតិ ឯត្ថាតិ វា កត្វា គន្ថិកោតិ វុច្ចតិ. ន្ថការស្ស វាណ្ឋការេ កតេ គណ្ឋិកោ, តំ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា. ឧភោ កណ្ណេតិ ចីវរស្ស ទ្វេ កោណេ. គលវាដកតោតិ ឯត្ថ គលោតិ កណ្ឋោ. សោ ហិ ខជ្ជភោជ្ជលេយ្យបេយ្យសង្ខាតំ ចតុព្ពិធំ អសនំ គលតិ បន្នោ ហុត្វា កុច្ឆិយំ បតតិ ឥតោតិ គលោតិ វុច្ចតិ. អាវាដោយេវ ខុទ្ទកដ្ឋេន អាវាដកោ, ខុទ្ទកត្ថេ កោ. គលេ ឋិតោ អាវាដកោ គលវាដកោ. អការតោ ហិ អាការស្ស លោបោ ‘‘បប’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១.២) វិយ. ឯត្ថ ហិ បអាបន្តិ បទច្ឆេទោ, អការតោ អាការស្ស ច លោបោ. បវទ្ធំ អាបំ បបំ, មហន្តំ ឧទកន្តិ អត្ថោ. សីសំ វិវរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

៥៧៩. វាសំ ឧបគតោតិ វា វាសេន ឧបគតោតិ វា អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘វាសត្ថាយ ឧបគតស្សា’’តិ.

៥៨០. ហត្ថបាទេ អកីឡន្តោ សុសំវុតោ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហត្ថំ វា បាទំ វា អកីឡាបេន្តោ’’តិ.

៥៨២. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ឯត្ថ ឱសទ្ទោ ហេដ្ឋាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា ខិត្តចក្ខូ’’តិ. ‘‘ហុត្វា’’តិឥមិនា កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ. យុគយុត្តកោតិ យុគេ យុត្តកោ. ទមិយិត្ថាតិ ទន្តោ. អាភុសោ ជានាតិ ការណាការណន្តិ អាជានេយ្យោ. ឯត្តកន្តិ ចតុហត្ថបមាណំ. យោ គច្ឆតិ, អស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដា អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘បរិស្សយភាវ’’ន្តិ ច ‘‘បរិស្សយាភាវ’’ន្តិ ច ទ្វេ បាឋា យុជ្ជន្តិយេវ.

៥៨៤. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេតិ ឥមំ បការំ ឥត្ថំ ចីវរុក្ខិបនំ, ភវតិ គច្ឆតីតិ ភូតោ, ភិក្ខុ. លក្ខីយតិ អនេនាតិ លក្ខណំ, ចីវរំ. ឥត្ថំ ភូតោ ឥត្ថម្ភូតោ, តស្ស លក្ខណំ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណំ, តស្មិំ. ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណំ នាម កិរិយាវិសេសនស្ស សភាវោតិ អាហ ‘‘ឯកតោ វា…បេ… ហុត្វាតិ អត្ថោ’’តិ. អន្តោឥន្ទខីលតោតិ គាមស្ស អន្តោឥន្ទខីលតោតិ. បឋមោ វគ្គោ.

២. ឧជ្ជគ្ឃិកវគ្គ-អត្ថយោជនា

៥៨៦. ឧច្ចាសទ្ទំ កត្វា ជគ្ឃនំ ហសនំ ឧជ្ជគ្ឃោ, សោយេវ ឧជ្ជគ្ឃិកា, តាយ. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មហាហសិតំ ហសន្តោ’’តិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧជ្ជគ្ឃិកាយា’’តិបទេ.

៥៨៨. កិត្តាវតាតិ កិត្តកេន បមាណេន, ឯវំ និសិន្នេសុ ថេរេសូតិ សម្ពន្ធោ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. វវត្ថបេតីតិ ឥទញ្ចីទញ្ច កថេតីតិ វវត្ថបេតិ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន បមាណេន.

៥៩០. និច្ចលំ កត្វា កាយស្ស ឧជុដ្ឋបនំ កាយបគ្គហោ នាមាតិ អាហ ‘‘និច្ចលំ កត្វា’’តិអាទិ. ឯសេវ នយោ ពាហុបគ្គហសីសបគ្គហេសុបីតិ. ទុតិយោ វគ្គោ.

៣. ខម្ភកតវគ្គ-អត្ថយោជនា

៥៩៦. ខម្ភោ កតោ យេនាតិ ខម្ភកតោ. ខម្ភោតិ ច បដិពទ្ធោ. កត្ថ បដិពទ្ធោតិ អាហ ‘‘កដិយំ ហត្ថំ ឋបេត្វា’’តិ. សសីសំ អវគុណ្ឋយតិ បរិវេឋតីតិ ឱគុណ្ឋិតោតិ អាហ ‘‘សសីសំ បារុតោ’’តិ.

៦០០. ឧទ្ធំ ឯកា កោដិ ឥមិស្សា គមនាយាតិ ឧក្កុដិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧក្កុដិកា វុច្ចតី’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧក្កុដិកាយា’’តិបទេ.

៦០១. ហត្ថបល្លត្ថីកទុស្សបល្លត្ថីកេសុ ទ្វីសុ ទុស្សបល្លត្ថិកេ អាយោគបល្លត្ថីកាបិ សង្គហំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘អាយោគបល្លត្ថិកាបិ ទុស្សបល្លត្ថិកា ឯវា’’តិ.

៦០២. សតិយា ឧបដ្ឋានំ សក្កច្ចន្តិ អាហ ‘‘សតិំឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ.

៦០៣. បិណ្ឌបាតំ ទេន្តេបីតិ បិណ្ឌបាតំ បត្តេ បក្ខិបន្តេបិ. បត្តេ សញ្ញា បត្តសញ្ញា, សា អស្សត្ថីតិ បត្តសញ្ញី. ‘‘កត្វា’’ តិឥមិនា កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ.

៦០៤. សមសូបកំ បិណ្ឌបាតន្តិ ឯត្ថ សូបបិណ្ឌបាតានំ សមឧបឌ្ឍភាវំ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘សមសូបកោ នាមា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ បិណ្ឌបាតេ. ភត្តស្ស ចតុត្ថភាគបមាណោ សូបោ ហោតិ, សោ បិណ្ឌបាតោ សមសូបកោ នាមាតិ យោជនា. ឱលោណី ច សាកសូបេយ្យញ្ច មច្ឆរសោ ច មំសរសោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. តត្ថ ឱលោណីតិ ឯកា ព្យញ្ជនវិកតិ. សាកសូបេយ្យន្តិ សូបស្ស ហិតំ សូបេយ្យំ, សាកមេវ សូបេយ្យំ សាកសូបេយ្យំ. ឥមិនា សព្ពាបិ សាកសូបេយ្យព្យញ្ជនវិកតិ គហិតា. មច្ឆរសមំសរសាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន អវសេសា សព្ពាបិ ព្យញ្ជនវិកតិ សង្គហិតា. តំ សព្ពំ រសានំ រសោ រសរសោតិ កត្វា ‘‘រសរសោ’’តិ វុច្ចតិ.

៦០៥. សមបុណ្ណំ សមភរិតន្តិ វេវចនមេវ. ថូបំ កតោ ថូបីកតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថូបីកតោ នាមា’’តិអាទិ.

តត្ថាតិ ‘‘ថូបីកត’’ន្តិអាទិវចនេ. តេសន្តិ អភយត្ថេរតិបិដកចូឡនាគត្ថេរានំ. ឥតិ បុច្ឆិំសុ, តេសញ្ច ថេរានំ វាទំ អារោចេសុន្តិ យោជនា. ថេរោតិ ចូឡសុមនត្ថេរោ. ឯតស្សាតិ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរស្ស. សត្តក្ខត្តុន្តិ សត្ត វារេ. កុតោតិ កស្សាចរិយស្ស សន្តិកា. តស្មាតិ យស្មា យាវកាលិកេន បរិច្ឆិន្នោ, តស្មា. អាមិសជាតិកំ យាគុភត្តំ វា ផលាផលំ វាតិ យោជនា. តញ្ច ខោតិ តញ្ច សមតិត្ថិកំ. ឥតរេន បនាតិ នាធិដ្ឋានុបគេន បត្តេន បន. យំ បូវឧច្ឆុខណ្ឌផលាផលាទិ ហេដ្ឋា ឱរោហតិ, តំ បូវឧច្ឆុខណ្ឌផលាផលាទីតិ យោជនា. បូវវដំសកោតិ ឯត្ថ វដំសកោតិ ឧត្តំសោ. សោ ហិ ឧទ្ធំ តសីយតេ អលង្ករីយតេតិ វដំសោតិ វុច្ចតិ ឧការស្ស វការំ, តការស្ស ច ដការំ កត្វា, សោយេវ វដំសកោ, មុទ្ធនិ បិលន្ធិតោ ឯកោ អលង្ការវិសេសោ. បូវមេវ តំសទិសត្តា បូវវដំសកោ, តំ. បុប្ផវដំសកោ ច តក្កោលកដុកផលាទិវដំសកោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ននុ សព្ពថូបីកតេសុ បដិគ្គហណស្ស អកប្បិយត្តា បរិភុញ្ជនម្បិ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘សព្ពត្ថ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ថូបីកតេសូតិ. តតិយោ វគ្គោ.

៤. សក្កច្ចវគ្គ-អត្ថយោជនា

៦០៨. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. ឱធិន្តិ អវធិំ មរិយាទំ.

៦១០. ថូបកតោតិ ថូបមេវ ថូបកំ, តតោ ថូបកតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មត្ថកតោ’’តិ.

៦១១. មាឃាតសមយាទីសូតិ ‘‘បាណេ មា ឃាតេថា’’តិ រាជានោ ភេរិំ ចរាបេន្តិ ឯត្ថាតិ មាឃាតោ, សោយេវ សមយោ មាឃាតសមយោ. អាទិសទ្ទេន អញ្ញំ បដិច្ឆន្នការណំ គហេតព្ពំ.

៦១៥. តេសន្តិ មយូរណ្ឌកុក្កុដណ្ឌានន្តិ. ចតុត្ថោ វគ្គោ.

៥. កពឡវគ្គ-អត្ថយោជនា

៦១៧. ‘‘មុខទ្វារ’’ន្តិ កម្មស្ស ‘‘អនាហដេ’’តិ ច ‘‘វិវរិស្សាមី’’តិ ច ទ្វីសុ កិរិយាសុ សម្ពន្ធភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អនាហរិតេ មុខទ្វារ’’ន្តិ.

៦១៨. សកលំ ហត្ថន្តិ បញ្ចង្គុលិំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦១៩. សកពឡេនាតិ ឯត្ថ កពឡសទ្ទេន វចនស្ស អបរិបុណ្ណការណំ សព្ពម្បិ គហេតព្ពំ.

៦២០. បិណ្ឌុក្ខេបកន្តិអាទីសុ វិច្ឆត្ថេ កបច្ចយោតិ អាហ ‘‘បិណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា ឧក្ខិបិត្វា’’តិ. ត្វាសទ្ទេន កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ.

៦២៤. ‘‘អវកិរិត្វា’’តិ ឥមិនា សិត្ថាវការកន្តិ ឯត្ថ អវបុព្ពោ កិរធាតុយេវ, ន ករធាតូតិ ទស្សេតិ.

៦២៦. ‘‘ចបុចបូ’’តិ ឯវំ សទ្ទន្តិ ‘‘ចបុចបូ’’តិ ឯវំ អនុករណរវន្តិ. បញ្ចមោ វគ្គោ.

៦. សុរុសុរុវគ្គ-អត្ថយោជនា

៦២៧. ‘‘សុរុសុរូ’’តិ ឯវំ សទ្ទន្តិ ‘‘សុរុសុរូ’’តិ ឯវំ អនុករណរវំ. ទវនំ កីឡនន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន បរិហាសោ ទវោ នាមាតិ អាហ ‘‘ទវោតិ បរិហាសវចន’’ន្តិ. តន្តិ សោ ទវោ. លិង្គវិបល្លាសោ ហេស. ន កាតព្ពំ ន កាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. សិលកពុទ្ធោតិ សិលាយ កតោ, សិលេន និយុត្តោ វា ពុទ្ធោ. អបដិពុទ្ធោតិ អបដិវិទ្ធោ ពុទ្ធោ, បរិហាសវចនមេតំ. គោធម្មោតិ គុន្នំ ធម្មោ. អជធម្មោតិ អជានំ ធម្មោ. មិគសង្ឃោតិ មិគានំ សង្ឃោ. បសុសង្ឃោតិ បសូនំ សង្ឃោ.

៦២៨. ‘‘ភុញ្ជន្តេនា’’តិ បទំ ‘‘និល្លេហិតុ’’ន្តិ បទេ ភាវកត្តា.

៦៣១. ឯវំនាមកេតិ ‘‘កោកនុទ’’ន្តិ ឯវំ នាមំ អស្ស បាសាទស្សាតិ ឯវំនាមកោ, បាសាទោ, តស្មិំ. ‘‘បទុមសណ្ឋានោ’’តិ ឥមិនា បាសាទស្ស សទិសូបចារេន ‘‘កោកនុទោ’’តិ នាមលភនំ ទស្សេតិ. តេនាតិ បទុមសណ្ឋានត្តា. អស្សាតិ បាសាទស្ស. បុគ្គលិកម្បីតិ បរបុគ្គលសន្តកំ គហេតព្ពំ ‘‘អត្តនោ សន្តកម្បី’’តិ អត្តបុគ្គលសន្តកស្ស វិសុំ គយ្ហមានត្តា. សង្ខម្បីតិ បានីយសង្ខម្បិ. សរាវម្បីតិ បានីយសរាវម្បិ. ថាលកម្បីតិ បានីយថាលកម្បិ.

៦៣២. ‘‘ឧទ្ធរិត្វា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តវចនស្ស កម្មាបាទានានិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សិត្ថានិ ឧទកតោ’’តិ. ភិន្ទិត្វាតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណានិ កត្វា. ពហីតិ អន្តរឃរតោ ពហិ.

៦៣៤. សេតច្ឆត្តន្តិ ឯត្ថ សេតសទ្ទោ បណ្ឌរបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បណ្ឌរច្ឆត្ត’’ន្តិ. វត្ថបលិគុណ្ឋិតន្តិ វត្ថេហិ សមន្តតោ វេឋិតំ. សេតំ ឆត្តំ សេតច្ឆត្តំ. កិឡញ្ជេហិ កតំ ឆត្តំ កិឡញ្ជច្ឆត្តំ. បណ្ណេហិ កតំ ឆត្តំ បណ្ណច្ឆត្តំ. មណ្ឌលេន ពទ្ធំ មណ្ឌលពទ្ធំ. សលាកាហិ ពទ្ធំ សលាកពទ្ធំ. តានីតិ តីណិ ឆត្តានិ. ហីតិ សច្ចំ. យម្បិ ឯកបណ្ណច្ឆត្តន្តិ យោជនា. ឯតេសូតិ តីសុ ឆត្តេសុ. អស្សាតិ យស្ស កស្សចិ គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា. សោតិ យោ កោចិ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា. ឆត្តបាទុកាយ វាតិ ឆត្តទណ្ឌនិក្ខេបនាយ បាទុកាយ វា. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៦៣៥. មជ្ឈិមស្សាតិ បមាណមជ្ឈិមស្ស. ‘‘ចតុហត្ថប្បមាណោ’’តិឥមិនា ចតុហត្ថតោ ឩនាតិរេកោ ទណ្ឌោ ន ទណ្ឌោ នាមាតិ ទស្សេតិ. ទណ្ឌោ បាណិម្ហិ អស្សាតិ វចនត្ថំ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ.

៦៣៦. ‘‘សត្ថបាណិម្ហី’’តិ ឯត្ថ អសិ ឯវ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អសិ’’ន្តិ. អសិន្តិ ខគ្គំ.

៦៣៧. ‘‘អាវុធំ នាម ចាបោ កោទណ្ឌោ’’តិ បាឡិយំ វុត្តវចនំ ឧបលក្ខណមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាវុធបាណិស្សាតិ ឯត្ថា’’តិអាទិ. សព្ពាបិ ធនុវិកតិ អាវុធន្តិ វេទិតព្ពាតិ យោជនា. យថា អសិំ សន្នហិត្វា ឋិតោ សត្ថបាណីតិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, ឯវំ ធនុំ កណ្ឋេ បដិមុក្កោ អាវុធបាណីតិ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ, ឥមិនា អាវុធោ បាណិនា គហិតោយេវ អាវុធបាណិ នាមាតិ ទស្សេតីតិ. ឆដ្ឋោ វគ្គោ.

៧. បាទុកវគ្គ-អត្ថយោជនា

៦៣៨. អង្គុលន្តរន្តិ បាទង្គុលវិវរំ. បាទុកន្តិ ឧបាហនវិសេសោ. សោ ហិ បជ្ជតេ ឥមាយាតិ បាទុកាតិ វុច្ចតិ, សា ពហុបដលា ចម្មមយា វា ហោតិ កដ្ឋមយា វា. បដិមុញ្ចិត្វាតិ បាទុកំ បដិមុញ្ចីត្វា.

៦៤០. ទ្វីហិ ជនេហិ គហិតោតិ សម្ពន្ធោ. វំសេនាតិ វេណុនា, យានេ និសិន្នោតិ សម្ពន្ធោ. វិសង្ខរិត្វាតិ វិបត្តិំ ករិត្វា. ទ្វេបីតិ ធម្មកថិកធម្មបដិគ្គាហកសង្ខាតា ឧភោបិ ជនា. វដ្ដតីតិ ទេសេតុំ វដ្ដតិ.

៦៤១. សយនគតស្សាតិ សយនំ គតស្ស, សយនេ និបន្នស្សាតិ អត្ថោ. និបន្នស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ.

៦៤២. តីសុ បល្លត្ថិកាសុ យាយ កាយចិ បល្លត្ថិកាយ និសិន្នស្ស ធម្មំ ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បល្លត្ថិកាយា’’តិអាទិ.

៦៤៣. យថា វេឋិយមានេ កេសន្តោ ន ទិស្សតិ, ឯវំ វេឋិតសីសស្សាតិ យោជនា.

៦៤៧. ឆបកសទ្ទស្ស ច ចណ្ឌាលសទ្ទស្ស ច វេវចនត្តា វុត្តំ ‘‘ចណ្ឌាលស្សា’’តិ. ចណ្ឌាលោ ហិ សំ សុនខំ បចតីតិ ឆបកោតិ វុច្ចតិ សការស្ស ឆការំ កត្វា. ឆបកស្ស ឯសា ឆបកី, ចណ្ឌាលភរិយា. យត្រាតិ ឯត្ថ ត្របច្ចយោ បច្ចត្តេ ហោតីតិ អាហ ‘‘យោ ហិ នាមា’’តិ. យោ រាជា ឧច្ចេ អាសនេ និសីទិត្វា មន្តំ បរិយាបុណិស្សតិ នាម, អយំ រាជា យាវ អតិវិយ អធម្មិកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សព្ពមិទ’’ន្តិ អយំ សទ្ទោ លិង្គវិបល្លាសោតិ អាហ ‘‘សព្ពោ អយ’’ន្តិ. ‘‘លោកោ’’តិ ឥមិនា ឥធសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ចរិមសទ្ទោ អន្តិមបរិយាយោ. អន្តិមោតិ ច លាមកោ. លាមកោតិ ច នាម ឥធ វិបត្តីតិ អាហ ‘‘សង្ករ’’ន្តិ. សង្ករន្តិ វិបត្តិំ. ‘‘និម្មរិយាទោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សង្ករំ គតោ’’តិ បទានំ អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. ចរិមំ គតំ ចរិមគតំ, សព្ពោ អយំ លោកោ ចរិមគតោតិ អត្ថោ. ឥធ ច ជាតកេ (ជា. ១.៤.៣៣) ច កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘ចមរិកត’’ន្តិ បាឋោ អត្ថិ, សោ អយុត្តោយេវ. តត្ថេវាតិ អម្ពរុក្ខមូលេយេវ. តេសន្តិ រាជព្រាហ្មណានំ.

តត្ថាតិ តិស្សំ គាថាយំ. បាឡិយាតិ អត្តនោ អាចារបកាសកគន្ថសង្ខាតាយ បាឡិយា. ន បស្សរេតិ ឯត្ថ រេសទ្ទោ អន្តិស្ស ការិយោតិ អាហ ‘‘ន បស្សន្តី’’តិ. យោ ចាយន្តិ យោ ច អយំ. អយំសទ្ទោ បទាលង្ការមត្តោ, ព្រាហ្មណោតិ អត្ថោ. អធីយតីតិ អជ្ឈាយតិ, សិក្ខតីតិ អត្ថោ.

តតោតិ ពោធិសត្តេន វុត្តគាថាតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ គាថាយ. ភោតិ ពោធិសត្តំ អាមន្តេតិ. ‘‘ភុត្តោ’’តិ បទស្ស កម្មវាចកភាវមាវិកាតុំ វុត្តំ ‘‘មយា’’តិ. អស្សាតិ ឱទនស្ស. ឥមិនា សុចិ បរិសុទ្ធំ មំសំ សុចិមំសំ, តេន ឧបសេចនមស្សាតិ សុចិមំសូបសេចនោតិ ពាហិរត្ថសមាសំ ទស្សេតិ. ធម្មេតិ អាចារធម្មេ. ពទ្ធោ ហុត្វាតិ ថទ្ធោ ហុត្វា, អយមេវ វា បាឋោ. វណ្ណសទ្ទស្ស សណ្ឋានាទិកេ អញ្ញេ អត្ថេ បដិក្ខិបិតុំ វុត្តំ ‘‘បសត្ថោ’’តិ. ថោមិតោតិ តស្សេវ វេវចនំ.

អថាតិ អនន្តរេ. នន្តិ ព្រាហ្មណំ. តស្សាតិ គាថាទ្វយស្ស. ព្រាហ្មណាតិ បុរោហិតំ អាលបតិ. សម្បតីតិ សន្ទីដ្ឋិកេ. ‘‘យា វុត្តិ វិនិបាតេន, អធម្មចរណេន វា’’តិ បទានំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘និប្បជ្ជតី’’តិ.

មហាព្រហ្មេតិ ឯត្ថ ព្រហ្មសទ្ទោ ព្រាហ្មណវាចកោតិ អាហ ‘‘មហាព្រាហ្មណា’’តិ. អញ្ញេបីតិ រាជព្រាហ្មណេហិ អបរេបិ. ‘‘បចន្តី’’តិ វុត្តេ អវិនាភាវតោ ‘‘ភុញ្ជន្តី’’តិ អត្ថោបិ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បចន្តិ ចេវ ភុញ្ជន្តិ ចា’’តិ. ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិនា អញ្ញេបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស សម្បិណ្ឌនត្ថំ ទស្សេតិ, ត្វំ អាចរិស្សសីតិ សម្ពន្ធោ. បុន ត្វន្តិ តំ, ឧបយោគត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ, ‘‘មា ភិទា’’តិឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘បាសាណោ’’តិឥមិនា អស្មសទ្ទោ បាសាណបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. តេនាតិ ភិន្ទនហេតុនា.

៦៤៨. អត្តនោ កង្ខាឋានស្ស បុច្ឆនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន កថេតព្ព’’ន្តិ.

៦៤៩. សមធុរេនាតិ សមំ ធុរេន, សមំ មុខេនាតិ អត្ថោ.

៦៥២. យំ មូលំ វា យា សាខា វា គច្ឆតីតិ យោជនា. ខន្ធេតិ រុក្ខស្ស ខន្ធេ. និក្ខមតីតិ ឧច្ចារបស្សាវោ និក្ខមតិ. តិណណ្ឌុបកន្តិ តិណេន កតំ, តិណមយំ វា អណ្ឌុបកំ. ឯត្ថាតិ ឧច្ចារបស្សាវខេឡេសុ.

៦៥៣. អធិប្បេតឧទកំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បរិភោគឧទកមេវា’’តិ. សត្តមោ វគ្គោ.

ឯត្ថាតិ សេខិយេសុ. សូបព្យញ្ជនបដិច្ឆាទនេតិ សូបព្យញ្ជនេ ឱទនេន បដិច្ឆាទេតិ. សមត្តា សេខិយា.

៨. សត្តាធិករណសមថ-អត្ថយោជនា

៦៥៥. សង្ខ្យំ បរិច្ឆិជ្ជតីតិ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោ. តេសន្តិ ចតុព្ពិធានមធិករណានំ. តស្សាតិ តេសំ ខន្ធកបរិវារានំ. តត្ថេវាតិ តេសុ ឯវ ខន្ធកបរិវារេសុ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សិក្ខាបទេសូតិ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

ភិក្ខុវិភង្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ជាទិលញ្ឆិតនាមេន នេកានំ វាចិតោ មយា.

សាធុំ មហាវិភង្គស្ស, សមត្តោ យោជនានយោតិ.