៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទំ

៤៩. បញ្ចមេ មុដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋស្សតី. នត្ថិ សម្បជានំ ឯតេសន្តិ អសម្បជានា. ភវង្គោតិណ្ណកាលេតិ និទ្ទោក្កមនកាលេ.

៥០. ‘‘បកតិយា’’តិ បទំ ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ វិសេសនំ. តេ ភិក្ខូ ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘គារវេនា’’តិ បទញ្ច ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ បទញ្ច ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ ហេតុ. សីសស្ស ឧបធានំ ឧស្សីសំ, តស្ស ករីយតេ ឧស្សីសករណំ, តំយេវ អត្ថោ បយោជនំ ឧស្សីសករណត្ថោ, តទត្ថាយ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ, ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ វចនេតិ អត្ថោ. និទស្សនន្តិ សេសោ. អថ វា សិក្ខាកាមតាយាតិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនំ. ‘‘ឥទម្បិស្ស ហោតិ សីលស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៩៥ អាទយោ) វិយ. ឥទម្បិ សិក្ខាកាមតាយ អយំ សិក្ខាកាមតា សិក្ខាកាមភាវោ ហោតីតិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘តត្រិទំ សមន្តបាសាទិកាយ សមន្តបាសាទិកត្តស្មិ’’ន្តិអាទីសុបិ. ភិក្ខូ ខិបន្តីតិ យោជនា. តន្តិ អាយស្មន្តំ រាហុលំ. អថាតិ ខិបនតោ បច្ឆា. ឥទន្តិ វត្ថុ. សម្មុញ្ចនិកចវរឆឌ្ឌនកានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាយស្មតា រាហុលេន បាតិតំ នុ ខោតិ យោជនា. សោ បនាយស្មា គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. អបរិភោគា អញ្ញេសន្តិ អញ្ញេហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពា.

៥១. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សយនំ សេយ្យា, កាយបសារណកិរិយា, សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, មញ្ចបីឋាទិ. តទុភយម្បិ ឯកសេសេន វា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា ឯកតោ កត្វា ‘‘សហសេយ្យ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សេយ្យា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ សេយ្យាសុ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វេ សេយ្យា ទស្សិតា, តស្មា. ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិនា លក្ខណំ វុត្តន្តិ យោជនា. បាកដវោហារន្តិ លោកេ វិទិតំ វចនំ. ទុស្សកុដិយន្តិ ទុស្សេន ឆាទិតកុដិយំ. អដ្ឋកថាសុ យថាវុត្តេ បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវ គយ្ហមានេ កោ ទោសោតិ អាហ ‘‘បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវា’’តិអាទិ. យំ បន សេនាសនំ បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. បាការេន វាតិ ឥដ្ឋកសិលាទារុនា វា. អញ្ញេន វាតិ កិលញ្ជាទិនា វា. វត្ថេនបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ ឥដ្ឋកាទិនាតិ ទស្សេតិ. យស្សាតិ សេនាសនសង្ខាតាយ សេយ្យាយ. ឧបរីតិ វា សមន្តតោតិ វា យោជនា. ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា សព្ពបាសាទស្ស វឡញ្ជិតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯកូបចារោ’’តិ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ.

តត្ថាតិ សេនាសនសង្ខាតាយំ សេយ្យាយំ. សម្ពហុលា សាមណេរា សចេ ហោន្តិ, ឯកោ ភិក្ខុ សចេ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘សាមណេរា’’តិ ឥទំ បច្ចាសន្នវសេន វុត្តំ, ឧបលក្ខណវសេន វា អញ្ញេហិបិ សហសេយ្យានំ អាបត្តិសម្ភវតោ. តេតិ សាមណេរា. សព្ពេសន្តិ ភិក្ខូនំ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឯវ នយោ, ន អញ្ញោ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឥវ នយោ, ឯសោ ឯតាទិសោ នយោ ឥវ អយំ នយោ ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ.

អបិ ចាតិ ឯកំសេន. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ចតុក្កន្តិ ឯកាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, ឯកាវាសនានុបសម្បន្នំ, នានាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, នានាវាសនានុបសម្បន្នន្តិ ចតុសមូហំ, ចតុបរិមាណំ វា. យោតិ ភិក្ខុ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ, តំ វចនំ វិត្ថារយិស្សាមីតិ អត្ថោ, វិត្ថារោ មយា វុច្ចតេតិ វា. ទេវសិកន្តិ ទិវសេ ទិវសេ. ណិកបច្ចយោ ហិ វិច្ឆត្ថវាចកោ. យោបិ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សាបិ អាបត្តីតិ យោជេតព្ពោ. តត្រាតិ ‘‘តិរច្ឆានគតេនាបី’’តិ វចនេ.

‘‘អបទានំ អហិមច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៥);

ឥមំ គាថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា វេទិតព្ពោ, តស្មា. គោធាតិ កុណ្ឌោ. ពិឡាលោតិ អាខុភុជោ. មង្គុសោតិ នកុលោ.

អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្ស កតបាសាទស្សាតិ យោជនា. តុលាតិ ឯត្ថ តុលា នាម ថម្ភាន, មុបរិ ទក្ខិណុត្តរវិត្ថារវសេន ឋបិតោ ទារុវិសេសោ ថលតិ ថម្ភេសុ បតិដ្ឋាតីតិ កត្វា. តា បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ តិស្សោ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន បញ្ចសត្តនវាទយោ. នានូបចារេ បាសាទេតិ សម្ពន្ធោ.

វាឡសង្ឃាដាទីសូតិ វាឡរូបំ ទស្សេត្វា កតេសុ សង្ឃាដាទីសុ. អាទិសទ្ទេន តុលំ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ ច សង្ឃាដោ នាម តុលាន, មុបរិ បុព្ពបច្ឆិមាយាមវសេន ឋបិតោ កដ្ឋវិសេសោ សម្មា ឃដេន្តិ ឯត្ថ គោបានស្យាទយោតិ កត្វា. តេ បន តយោ ហោន្តិ. និព្ពកោសព្ភន្តរេតិ ឆទនកោដិអព្ភន្តរេ. បរិមណ្ឌលំ វា ចតុរស្សំ វា សេនាសនំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្រាតិ តស្មិំ សេនាសនេ. អបរិច្ឆិន្នោ គព្ភស្ស ឧបចារោ ឯតេសន្តិ អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារា សព្ពគព្ភា, តេ បវិសន្តីតិ អត្ថោ. និបន្នានំ ភិក្ខូនន្តិ យោជនា. តត្រាតិ តស្មិំ បមុខេ. បមុខស្ស សព្ពច្ឆន្នត្តា, សព្ពបរិច្ឆន្នត្តា ច អាបត្តិំ ករោតីតិ យោជនា. ននុ បមុខេ ឆន្នមេវ អត្ថិ, នោ បរិច្ឆន្នន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោ’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ជគតីតិ បថវិយា ច មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុស្ស ច នាមមេតំ. ឥធ បន មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុសង្ខាតា ភូភេទា គហិតា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. កស្មា បាឡិយា ន សមេតីតិ អាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. យេបិ មហាបាសាទា ហោន្តីតិ យោជនា. តេសុបីតិ មហាបាសាទេសុបិ.

សុធាឆទនមណ្ឌបស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សុធា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ យេន កេនចិ ឆទនមណ្ឌបស្សាបិ អធិប្បេតត្តា. មណ្ឌំ វុច្ចតិ សូរិយរស្មិ, តំ បាតិ រក្ខតិ, តតោ វា ជនន្តិ មណ្ឌបំ. ននុ ឯកូបចារំ ហោតិ បាការស្ស ឆិទ្ទត្តាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. វឡញ្ជនត្ថាយ ឯវាតិ ឯវការោ យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ. អថ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដិ. ១.១; ម. និ. ដី. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.រុបាទិវគ្គវណ្ណនា) វុត្តត្តា ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. កវាដន្តិ ឯត្ថ ទ្វារមេវ អធិប្បេតំ បរិយាយេន វុត្តត្តា, អសតិ ច ទ្វារេ កវាដស្សាភាវតោ. សំវរណវិវរណកាលេ កវតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កវាដំ.

តត្រាតិ ‘‘ឯកូបចារត្តា’’តិ វចនេ. យស្សាតិ បរវាទិនោ. អនុយោគោ សិយាតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សហសេយ្យសិក្ខាបទេ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បិហិតទ្វារេ គព្ភេ. សោតិ បរវាទី. សព្ពច្ឆន្នត្តា អាបត្តិ ឥតិ វុត្តេតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នតា ន ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ. បច្ចាគមិស្សតីតិ បតិ អាគមិស្សតិ, បុន អាគមិស្សតីតិ អត្ថោ.

ព្យញ្ជនមត្តេនេវាតិ ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិអក្ខរបទមត្តេនេវ, ន អត្ថវសេន. ‘‘ឯវញ្ច សតី’’តិ ឥមិនា អព្យាបិតទោសំ ទស្សេតិ. តតោតិ អនាបត្តិតោ, បរិហាយេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា អនិយតេសុ វុត្តំ, តស្មា. តត្ថាតិ អនិយតេសុ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេបិ. យំ យន្តិ សេនាសនំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេនាសនេសុ, សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣. ទ្វីសុ អដ្ឋកថាវាទេសុ មហាអដ្ឋកថាវាទោវ យុត្តោតិ សោ បច្ឆា វុត្តោ.

ឥមិនាបីតិ សេនម្ពមណ្ឌបេនាបិ. ឯតន្តិ ជគតិយា អបរិក្ខិត្តតំ. យថាតិ យំសទ្ទត្ថោ តតិយន្តនិបាតោ, យេន សេនម្ពមណ្ឌបេនាតិ អត្ថោតិ. បញ្ចមំ.