៥. បាចិត្តិយកណ្ឌំ

១. មុសាវាទសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

ខុទ្ទកានន្តិ សុខុមាបត្តិបកាសកត្តា អប្បកានំ, គណនតោ វា បចុរត្តា ពហុកានំ. យេសំ សិក្ខាបទានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យេស’’ន្តិ បទំ ‘‘សង្គហោ’’តិ បទេ សាម្យត្ថឆដ្ឋី. សង្គហីយតេ សង្គហោ. ‘‘នវហិ វគ្គេហី’’តិបទំ ‘‘សង្គហោ, សុប្បតិដ្ឋិតោ’’តិ បទទ្វយេ ករណំ. ទានីតិ កាលវាចកោ សត្តម្យន្តនិបាតោ ឥទានិ-បរិយាយោ, ឥមស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. តេសន្តិ ខុទ្ទកានំ, អយំ វណ្ណនាតិ សម្ពន្ធោ. ភវតីតិ ឯត្ថ តិ-សទ្ទោ ឯកំសត្ថេ អនាគតកាលិកោ ហោតិ ‘‘និរយំ នូន គច្ឆាមិ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៣៣១) វិយ. កិញ្ចាបេត្ថ ហិ យថា ឯកំសវាចកោ នូនសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន អយំ វណ្ណនា នូន ភវិស្សតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា អវស្សម្ភាវិយត្ថេ អនាគតកាលវាចកោ ហោតិ ‘‘ធុវំ ពុទ្ធោ ភវាមហ’’ន្តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.១០៩-១១៤) វិយ. កាមញ្ហេត្ថ យថា អវស្សម្ភាវិយត្ថវាចកោ ធុវសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន ធុវំ ភវិស្សតិ អយំ វណ្ណនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘មុសាវាទវគ្គស្សា’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ, តេសុ នវសុ វគ្គេសូតិ អត្ថោ. បឋមសិក្ខាបទេតិ វា, តេសុ ខុទ្ទកេសុ សិក្ខាបទេសូតិ អត្ថោ. សក្យានំ បុត្តោតិ ភគិនីហិ សំវាសករណតោ លោកមរិយាទំ ឆិន្ទិតុំ, ជាតិសម្ភេទតោ វា រក្ខិតុំ សក្កុណន្តីតិ សក្យា. សាកវនសណ្ឌេ នគរំ មាបេន្តីតិ វា សក្យា, បុព្ពរាជានោ. តេសំ វំសេ ភូតត្តា ឯតរហិបិ រាជានោ សក្យា នាម, តេសំ បុត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធកាលេ’’តិ បទំ ‘‘បព្ពជិំសូ’’តិ បទេ អាធារោ. សក្យកុលតោ និក្ខមិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វាទក្ខិត្តោ’’ត្យាទិនា វាទេន ខិត្តោ, វាទម្ហិ វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. យត្រ យត្រាតិ យស្សំ យស្សំ ទិដ្ឋិយំ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. អវជានិត្វាតិ បដិស្សវេន វិយោគំ កត្វា. អវសទ្ទោ ហិ វិយោគត្ថវាចកោ. ‘‘អបជានិត្វា’’តិបិ បាឋោ, បដិញ្ញាតំ អបនីតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទោសន្តិ អយុត្តិទោសំ, សល្លក្ខេន្តោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កថេន្តោ កថេន្តោតិ អន្តសទ្ទោ មានសទ្ទការិយោ. កថិយមានោ កថិយមានោតិ ហិ អត្ថោ. បដិជានិត្វាតិ បដិញ្ញាតំ កត្វា. អានិសំសន្តិ និទ្ទោសំ គុណំ. បដិបុព្ពោ ចរសទ្ទោ បដិច្ឆាទនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតី’’តិ. ‘‘កិំ បន រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វទតិ. កស្មាតិ វុត្តេ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ វទតិ. យទិ ឯវំ និព្ពានម្បិ ជានិតព្ពត្តា អនិច្ចំ នាម សិយាតិ វុត្តេ អត្តនោ ហេតុម្ហិ ទោសំ ទិស្វា អហំ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ ហេតុំ ន វទាមិ, ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ បន វទាមិ. តយា បន ទុស្សុតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ វត្វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ‘‘កុរុន្ទិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ឯតស្សាតិ ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ជានិតព្ពតោ’’តិ វចនស្ស. តត្រាតិ កុរុន្ទិយំ. តស្សាតិ បដិជាននាវជាននស្ស. ‘‘បដិច្ឆាទនត្ថ’’ន្តិ បទំ ‘‘ភាសតី’’តិបទេ សម្បទានំ. ‘‘មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិបទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ‘‘ទិវាដ្ឋានាទីសូ’’តិ បទំ ឧបនេតព្ពំ. ឥទំ ‘‘អសុកស្មិំ នាមបទេសេ’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ.

៣. សម្មា វទតិ អនេនាតិ សំវាទនំ, ឧជុជាតិកចិត្តំ, ន សំវាទនំ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្ត’’ន្តិ. ‘‘វាចា’’ត្យាទិនា វចតិ ឯតាយាតិ វាចាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ ទឡ្ហីករណជោតកំ, តទមិនា សច្ចន្តិ អត្ថោ. ‘‘វាចាយេវា’’តិ បទំ ‘‘ព្យប្បថោ’’តិ បទេ តុល្យត្ថំ, ‘‘វុច្ចតី’’តិ បទេ កម្មំ. បថសទ្ទបរត្តា វាចាសទ្ទស្ស ព្យាទេសោ កតោ. សុទ្ធចេតនា កថិតាតិ សម្ពន្ធោ. តំសមុដ្ឋិតសទ្ទសហិតាតិ តាយ ចេតនាយ សមុដ្ឋិតេន សទ្ទេន សហ បវត្តា ចេតនា កថិតាតិ យោជនា.

‘‘ឯវ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទេ និទស្សនំ, ករណំ វា. ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទំ ‘‘ទស្សេន្តោ អាហា’’តិ បទទ្វយេ បុព្ពកាលកិរិយា. អន្តេតិ ‘‘វាចា’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ បទានំ អវសានេ. ‘‘អាហា’’តិ ឯត្ថ វត្តមាន-តិវចនស្ស អការោ បច្ចុប្បន្នកាលវាចកេន ‘‘ឥទានី’’តិ បទេន យោជិតត្តា. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទីសុ. ‘‘បាឡិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទេសនា កតា’’តិ បទេ អាធារោ. និស្សិតវិញ្ញាណវសេន អវត្វា និស្សយបសាទវសេន ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវា’’តិ.

៤. តស្សាតិ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិវចនស្ស. ‘‘អត្ថោ’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ កម្មំ. ហីតិ វិសេសជោតកំ, វិសេសំ កថយិស្សាមីតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៩. អាទីនម្បីតិ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

១១. មន្ទសទ្ទោ ជឡត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘មន្ទត្តា ជឡត្តា’’តិ. យោ បន អញ្ញំ ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សាមណេរេនា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ កត្តា. អបិសទ្ទោ បុច្ឆាវាចកោ, ‘‘បស្សិត្ថា’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ, អបិ បស្សិត្ថាតិ អត្ថោ. ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិវចនតោ អញ្ញា បូរណកថាបិ តាវ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតី’’តិ. អប្បតាយ ឩនស្ស អត្ថស្ស បូរណវសេន បវត្តា កថា បូរណកថា. ឯសា បូរណកថា នាម កាតិ អាហ ‘‘ឯកោ’’តិអាទិ. ឯសា ហិ គាមេ អប្បកម្បិ តេលំ វា បូវខណ្ឌំ វា បស្សិត្វា វា លភិត្វា វា ពហុកំ កត្វា បូរណវសេន កថិតត្តា បូរណកថា នាម. ពហុកានិ តេលានិ វា បូវេ វា បស្សន្តោបិ លភន្តោបិ អប្បកំ កត្វា ឩនវសេន កថិតត្តា ឩនកថាបិ អត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាសុ បន អវុត្តត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ពហុកាយ បូរណស្ស អត្ថស្ស ឩនវសេន បវត្តា កថា ឩនកថាតិ វិគ្គហោ កាតព្ពោតិ. បឋមំ.

២. ឱមសវាទ សិក្ខាបទំ

១២. ទុតិយេ មសធាតុ វិជ្ឈនត្ថេ បវត្តតិ ‘‘ឱមដ្ឋំ ឧម្មដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១) វិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱមសន្តីតិ ឱវិជ្ឈន្តី’’តិ.

១៣. ‘‘ឥទំ វត្ថុ’’ន្តិ បទំ ‘‘អាហរី’’តិ បទេ កម្មំ. នន្ទិតព្ពោតិ នន្ទោ វណ្ណពលាទិ, សោ ឯតស្សត្ថីតិ នន្ទី. វិសាលានិ មហន្តានិ វិសាណានិ ឯតស្សត្ថីតិ វិសាលោ, នន្ទី ច សោ វិសាលោ ចេតិ នន្ទិវិសាលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘នន្ទិវិសាលោ នាមា’’តិអាទិនា. សោតិ នន្ទិវិសាលោ, ‘‘អាហា’’តិ បទេ កត្តា. តត្ថេវាតិ យុញ្ជិតដ្ឋានេយេវ. អហេតុកបដិសន្ធិកាលេបីតិ បិ-សទ្ទោ អនុគ្គហត្ថវាចកោ, បគេវ ទ្វិហេតុក តិហេតុក បដិសន្ធិកាលេតិ អត្ថោ. ‘‘តេន ចា’’តិ ចការស្ស អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថត្តា ‘‘អត្តនោ កម្មេន ចា’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ កម្មេន ចា’’តិ. អត្តនោតិ នន្ទិវិសាលស្ស.

១៥. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ បទភាជនិយំ, ‘‘អាហា’’តិ បទេ អាធារោ. ‘‘យស្មា’’តិ បទំ វិភជិតុកាមោ’’តិ បទេ ហេតុ. អដ្ឋុប្បត្តិយំយេវ ‘‘ហីនេនាបី’’តិ វត្វា បទភាជនិយំ អវុត្តត្តា ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេណុការជាតីតិ វិលីវការជាតិ. នេសាទជាតីតិ ឯត្ថ កេវដ្ដជាតិបិ សង្គហិតា.

បុ វុច្ចតិ ករីសំ, តំ កុសតិ អបនេតីតិ បុក្កុសោ. បុប្ផំ វុច្ចតិ ករីសំ, កុសុមំ វា, តំ ឆឌ្ឌេតីតិ បុប្ផឆឌ្ឌកោ.

កុដតិ ឆិន្ទតីតិ កោដ្ឋោ, សោយេវ កោដ្ឋកោ. យការភការេ ឯកតោ យោជេត្វា ‘‘យភា’’តិ យោ អក្កោសោ អត្ថិ, ឯសោ ហីនោ នាម អក្កោសោតិ យោជនា.

១៦. សព្ពបទេសូតិ នាមាទីសុ សព្ពបទេសុ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. អលិកន្តិ អសច្ចំ, មិច្ឆាវាចន្តិ សម្ពន្ធោ. យោបិ វទតីតិ យោជនា.

២៦. បរិហរិត្វាតិ បរិមុខំ កថនំ អបនេត្វា. ទវំ បរិហាសំ កាមេតីតិ ទវកាមោ, តស្ស ភាវោ ទវកម្យំ, តំយេវ ទវកម្យតា. អនុបសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ អការស្ស សទិសត្ថមគ្គហេត្វា អញ្ញត្ថោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា ភិក្ខុ’’ន្តិអាទិ. យទិ ហិ សទិសត្ថោ ភវេយ្យ, សាមណេរោវ អនុបសម្បន្នោ នាម សិយា សណ្ឋានេន ច បុរិសភាវេន ច សទិសត្តា, តស្មា អញ្ញត្ថោវ គហេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពសត្តាតិ ឯត្ថ សព្ពសទ្ទោ អនវសេសត្ថោ មនុស្សេ ឧបាទាយ វចនត្ថជាននាជាននបកតិកានំ សព្ពសត្តានម្បិ គហិតត្តា.

៣៥. អត្ថបុរេក្ខារោ នាមាតិ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. សិក្ខាបទមបេក្ខិយ នបុំសកលិង្គវសេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាបត្តិមបេក្ខិយ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘កិរិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. វជ្ជកម្មសទ្ទា សិក្ខាបទមបេក្ខន្តាបិ អាបត្តិ, មបេក្ខន្តាបិ និយតនបុំសកលិង្គត្តា នបុំសកាយេវ, តស្មា តេ ទ្វេ អាបត្តិដ្ឋានេ ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ទុតិយំ.

៣. បេសុញ្ញសិក្ខាបទំ

៣៦. តតិយេ ‘‘ជាតភណ្ឌនាន’’ន្តិ វត្តព្ពេ អគ្យាហិតោតិអាទីសុ វិយ វិសេសនបរនិបាតវសេន ‘‘ភណ្ឌនជាតាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សញ្ជាតភណ្ឌនាន’’ន្តិ. ‘‘បុព្ពភាគោ’’តិ វត្វា តស្ស សរូបំ ទស្សេតិ ‘‘ឥមិនា ច ឥមិនា ចា’’តិអាទិនា. វិរុទ្ធំ វទតិ ឯតេនាតិ វិវាទោ, វិគ្គាហិកកថា, តំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា, តេសំ. បិសតិ សញ្ចុណ្ណេតីតិ បិសុណោ, បុគ្គលោ, តស្ស ឥទន្តិ បេសុញ្ញំ, វចនន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បេសុញ្ញន្តិ បិសុណវាច’’ន្តិ.

៣៧. ភិក្ខុបេសុញ្ញេតិ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ ឧបសំហដេ បេសុញ្ញវចនេតិ ឆដ្ឋីសមាសោ.

៣៨. ‘‘ទិស្វា’’តិ បទំ ‘‘ភណន្តស្សា’’តិ បទេ បុព្ពកាលកិរិយា, ទស្សនំ ហុត្វាតិ អត្ថោ. តតិយំ.

៤. បទសោធម្មសិក្ខាបទំ

៤៤. ចតុត្ថេ បដិមុខំ អាទរេន សុណន្តីតិ បតិស្សា, ន បតិស្សា អប្បតិស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អប្បតិស្សវា’’តិ.

៤៥. ‘‘បទសោ’’តិ ឯត្ថ សោ-បច្ចយោ វិច្ឆត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘បទំ បទ’’ន្តិ. តត្ថាតិ តេសុ ចតុព្ពិធេសុ. បទំ នាម ឥធ អត្ថជោតកំ វា វិភត្យន្តំ វា ន ហោតិ, អថ ខោ លោកិយេហិ លក្ខិតោ គាថាយ ចតុត្ថំសោ បាទោវ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បទន្តិ ឯកោ គាថាបាទោ’’តិ. អនុ បច្ឆា វុត្តបទត្តា ទុតិយបាទោ អនុបទំ នាម. អនុ សទិសំ ព្យញ្ជនំ អនុព្យញ្ជនន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិអាទិនា. ព្យញ្ជនសទ្ទោ បទ-បរិយាយោ. យំកិញ្ចិ បទំ អនុព្យញ្ជនំ នាម ន ហោតិ, បុរិមបទេន បន សទិសំ បច្ឆិមបទមេវ អនុព្យញ្ជនំ នាម.

វាចេន្តោ ហុត្វា និដ្ឋាបេតីតិ យោជនា. ‘‘ឯកមេកំ បទ’’ន្តិ បទំ ‘‘និដ្ឋាបេតី’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. ‘‘ថេរេនា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តេ’’តិ បទេ កត្តា, ‘‘ឯកតោ’’តិ បទេ សហត្ថោ. សាមណេរោ អបាបុណិត្វា ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. មត្តមេវាតិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទោ មត្តសទ្ទស្ស អវធារណត្ថំ ទស្សេតិ, តេន បការំ បដិក្ខិបតិ. ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិ ច ទ្វិន្នំ បទានំ សតិបិ លិង្គវិសេសត្តេ អនុព្យញ្ជនត្តា អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុព្យញ្ជនគណនាយ បាចិត្តិយា’’តិ.

ព្រហ្មជាលាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន សាមញ្ញផលសុត្តាទីនិ ទីឃសុត្តានិ (ទី. និ. ១.១៥០ អាទយោ) សង្គហិតានិ. ចសទ្ទេន ឱឃតរណសុត្តាទីនិ សំយុត្តសុត្តានិ (សំ. និ. ១.១) ច ចិត្តបរិយាទានសុត្តាទីនិ អង្គុត្តរសុត្តានិ (អ. និ. ១.២ អាទយោ) ច សង្គហិតានិ. សោតិ ទេវតាភាសិតោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា.

កិញ្ចាបិ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិសទ្ទោ គរហត្ថវាចកោ, បនសទ្ទោ អនុគ្គហត្ថវាចកោ. មេណ្ឌកមិលិន្ទបញ្ហេសូតិ មេណ្ឌកបញ្ហេ ច មិលិន្ទបញ្ហេ ច. យន្តិ សុត្តំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អារម្មណកថា ពុទ្ធិកកថា ទណ្ឌកកថា ញាណវត្ថុកថាតិ យោជេតព្ពំ បេយ្យាលវសេន វុត្តត្តា. ឥមាយោ បករណានិ នាមាតិ វទន្តិ. មហាបច្ចរិយាទីសុ វត្វា បរិគ្គហិតោតិ យោជនា. យន្តិ សុត្តំ.

៤៨. តត្រាតិ ‘‘ឯកតោ ឧទ្ទិសាបេន្តោ’’តិ វចនេ. ឧទ្ទិសាបេន្តីតិ អាចរិយំ ទេសាបេន្តិ ពហុកត្តារមបេក្ខិយ ពហុវចនវសេន វុត្តំ. តេហីតិ ឧបសម្បន្នានុបសម្បន្នេហិ. ទ្វេបីតិ ឧបសម្បន្នោ ច អនុបសម្បន្នោ ច.

ឧបចារន្តិ ទ្វាទសហត្ថូបចារំ. យេសន្តិ ភិក្ខូនំ. បលាយនកគន្ថន្តិ បរិវជ្ជេត្វា គច្ឆន្តំ បករណំ. សាមណេរោ គណ្ហាតីតិ យោជនា.

ឱបាតេតីតិ អវបាតេតិ, គឡិតាបេតីតិ អត្ថោ. សុត្តេបីតិ វេយ្យាករណសុត្តេបិ. តន្តិ យេភុយ្យេន បគុណគន្ថំ. បរិសង្កមានន្តិ សារជ្ជមានំ. យំ បន វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កិរិយសមុដ្ឋានត្តាតិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស កិរិយសមុដ្ឋានត្តាតិ. ចតុត្ថំ.

៥. សហសេយ្យសិក្ខាបទំ

៤៩. បញ្ចមេ មុដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ មុដ្ឋស្សតី. នត្ថិ សម្បជានំ ឯតេសន្តិ អសម្បជានា. ភវង្គោតិណ្ណកាលេតិ និទ្ទោក្កមនកាលេ.

៥០. ‘‘បកតិយា’’តិ បទំ ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ វិសេសនំ. តេ ភិក្ខូ ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘គារវេនា’’តិ បទញ្ច ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ បទញ្ច ‘‘ទេន្តី’’តិ បទេ ហេតុ. សីសស្ស ឧបធានំ ឧស្សីសំ, តស្ស ករីយតេ ឧស្សីសករណំ, តំយេវ អត្ថោ បយោជនំ ឧស្សីសករណត្ថោ, តទត្ថាយ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ, ‘‘សិក្ខាកាមតាយា’’តិ វចនេតិ អត្ថោ. និទស្សនន្តិ សេសោ. អថ វា សិក្ខាកាមតាយាតិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនំ. ‘‘ឥទម្បិស្ស ហោតិ សីលស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៩៥ អាទយោ) វិយ. ឥទម្បិ សិក្ខាកាមតាយ អយំ សិក្ខាកាមតា សិក្ខាកាមភាវោ ហោតីតិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘តត្រិទំ សមន្តបាសាទិកាយ សមន្តបាសាទិកត្តស្មិ’’ន្តិអាទីសុបិ. ភិក្ខូ ខិបន្តីតិ យោជនា. តន្តិ អាយស្មន្តំ រាហុលំ. អថាតិ ខិបនតោ បច្ឆា. ឥទន្តិ វត្ថុ. សម្មុញ្ចនិកចវរឆឌ្ឌនកានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាយស្មតា រាហុលេន បាតិតំ នុ ខោតិ យោជនា. សោ បនាយស្មា គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. អបរិភោគា អញ្ញេសន្តិ អញ្ញេហិ ន បរិភុញ្ជិតព្ពា.

៥១. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សយនំ សេយ្យា, កាយបសារណកិរិយា, សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, មញ្ចបីឋាទិ. តទុភយម្បិ ឯកសេសេន វា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា ឯកតោ កត្វា ‘‘សហសេយ្យ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សេយ្យា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ សេយ្យាសុ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វេ សេយ្យា ទស្សិតា, តស្មា. ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិនា លក្ខណំ វុត្តន្តិ យោជនា. បាកដវោហារន្តិ លោកេ វិទិតំ វចនំ. ទុស្សកុដិយន្តិ ទុស្សេន ឆាទិតកុដិយំ. អដ្ឋកថាសុ យថាវុត្តេ បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវ គយ្ហមានេ កោ ទោសោតិ អាហ ‘‘បញ្ចវិធច្ឆទនេយេវា’’តិអាទិ. យំ បន សេនាសនំ បរិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. បាការេន វាតិ ឥដ្ឋកសិលាទារុនា វា. អញ្ញេន វាតិ កិលញ្ជាទិនា វា. វត្ថេនបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ ឥដ្ឋកាទិនាតិ ទស្សេតិ. យស្សាតិ សេនាសនសង្ខាតាយ សេយ្យាយ. ឧបរីតិ វា សមន្តតោតិ វា យោជនា. ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា សព្ពបាសាទស្ស វឡញ្ជិតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯកូបចារោ’’តិ. សតគព្ភំ វា ចតុស្សាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ.

តត្ថាតិ សេនាសនសង្ខាតាយំ សេយ្យាយំ. សម្ពហុលា សាមណេរា សចេ ហោន្តិ, ឯកោ ភិក្ខុ សចេ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘សាមណេរា’’តិ ឥទំ បច្ចាសន្នវសេន វុត្តំ, ឧបលក្ខណវសេន វា អញ្ញេហិបិ សហសេយ្យានំ អាបត្តិសម្ភវតោ. តេតិ សាមណេរា. សព្ពេសន្តិ ភិក្ខូនំ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឯវ នយោ, ន អញ្ញោ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯសេវ នយោតិ ឯសោ ឥវ នយោ, ឯសោ ឯតាទិសោ នយោ ឥវ អយំ នយោ ទដ្ឋព្ពោតិ អត្ថោ.

អបិ ចាតិ ឯកំសេន. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ចតុក្កន្តិ ឯកាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, ឯកាវាសនានុបសម្បន្នំ, នានាវាសឯកានុបសម្បន្នំ, នានាវាសនានុបសម្បន្នន្តិ ចតុសមូហំ, ចតុបរិមាណំ វា. យោតិ ភិក្ខុ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ, តំ វចនំ វិត្ថារយិស្សាមីតិ អត្ថោ, វិត្ថារោ មយា វុច្ចតេតិ វា. ទេវសិកន្តិ ទិវសេ ទិវសេ. ណិកបច្ចយោ ហិ វិច្ឆត្ថវាចកោ. យោបិ សហសេយ្យំ កប្បេតិ, តស្សាបិ អាបត្តីតិ យោជេតព្ពោ. តត្រាតិ ‘‘តិរច្ឆានគតេនាបី’’តិ វចនេ.

‘‘អបទានំ អហិមច្ឆា, ទ្វិបទានញ្ច កុក្កុដី;

ចតុប្បទានំ មជ្ជារី, វត្ថុ បារាជិកស្សិមា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៥);

ឥមំ គាថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ. តស្មាតិ យស្មា វេទិតព្ពោ, តស្មា. គោធាតិ កុណ្ឌោ. ពិឡាលោតិ អាខុភុជោ. មង្គុសោតិ នកុលោ.

អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្ស កតបាសាទស្សាតិ យោជនា. តុលាតិ ឯត្ថ តុលា នាម ថម្ភាន, មុបរិ ទក្ខិណុត្តរវិត្ថារវសេន ឋបិតោ ទារុវិសេសោ ថលតិ ថម្ភេសុ បតិដ្ឋាតីតិ កត្វា. តា បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ តិស្សោ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន បញ្ចសត្តនវាទយោ. នានូបចារេ បាសាទេតិ សម្ពន្ធោ.

វាឡសង្ឃាដាទីសូតិ វាឡរូបំ ទស្សេត្វា កតេសុ សង្ឃាដាទីសុ. អាទិសទ្ទេន តុលំ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ ច សង្ឃាដោ នាម តុលាន, មុបរិ បុព្ពបច្ឆិមាយាមវសេន ឋបិតោ កដ្ឋវិសេសោ សម្មា ឃដេន្តិ ឯត្ថ គោបានស្យាទយោតិ កត្វា. តេ បន តយោ ហោន្តិ. និព្ពកោសព្ភន្តរេតិ ឆទនកោដិអព្ភន្តរេ. បរិមណ្ឌលំ វា ចតុរស្សំ វា សេនាសនំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្រាតិ តស្មិំ សេនាសនេ. អបរិច្ឆិន្នោ គព្ភស្ស ឧបចារោ ឯតេសន្តិ អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារា សព្ពគព្ភា, តេ បវិសន្តីតិ អត្ថោ. និបន្នានំ ភិក្ខូនន្តិ យោជនា. តត្រាតិ តស្មិំ បមុខេ. បមុខស្ស សព្ពច្ឆន្នត្តា, សព្ពបរិច្ឆន្នត្តា ច អាបត្តិំ ករោតីតិ យោជនា. ននុ បមុខេ ឆន្នមេវ អត្ថិ, នោ បរិច្ឆន្នន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោ’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ជគតីតិ បថវិយា ច មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុស្ស ច នាមមេតំ. ឥធ បន មន្ទិរាលិន្ទវត្ថុសង្ខាតា ភូភេទា គហិតា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. កស្មា បាឡិយា ន សមេតីតិ អាហ ‘‘ទសហត្ថុព្ពេធាបី’’តិអាទិ. ហីតិ យស្មា. តត្ថាតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ. យេបិ មហាបាសាទា ហោន្តីតិ យោជនា. តេសុបីតិ មហាបាសាទេសុបិ.

សុធាឆទនមណ្ឌបស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘សុធា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ យេន កេនចិ ឆទនមណ្ឌបស្សាបិ អធិប្បេតត្តា. មណ្ឌំ វុច្ចតិ សូរិយរស្មិ, តំ បាតិ រក្ខតិ, តតោ វា ជនន្តិ មណ្ឌបំ. ននុ ឯកូបចារំ ហោតិ បាការស្ស ឆិទ្ទត្តាតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. វឡញ្ជនត្ថាយ ឯវាតិ ឯវការោ យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ. អថ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដិ. ១.១; ម. និ. ដី. ១.មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.រុបាទិវគ្គវណ្ណនា) វុត្តត្តា ‘‘ន វឡញ្ជនូបច្ឆេទនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ. កវាដន្តិ ឯត្ថ ទ្វារមេវ អធិប្បេតំ បរិយាយេន វុត្តត្តា, អសតិ ច ទ្វារេ កវាដស្សាភាវតោ. សំវរណវិវរណកាលេ កវតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កវាដំ.

តត្រាតិ ‘‘ឯកូបចារត្តា’’តិ វចនេ. យស្សាតិ បរវាទិនោ. អនុយោគោ សិយាតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សហសេយ្យសិក្ខាបទេ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ បិហិតទ្វារេ គព្ភេ. សោតិ បរវាទី. សព្ពច្ឆន្នត្តា អាបត្តិ ឥតិ វុត្តេតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ ‘‘សព្ពបរិច្ឆន្នតា ន ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ. បច្ចាគមិស្សតីតិ បតិ អាគមិស្សតិ, បុន អាគមិស្សតីតិ អត្ថោ.

ព្យញ្ជនមត្តេនេវាតិ ‘‘សព្ពច្ឆន្នា’’តិអាទិអក្ខរបទមត្តេនេវ, ន អត្ថវសេន. ‘‘ឯវញ្ច សតី’’តិ ឥមិនា អព្យាបិតទោសំ ទស្សេតិ. តតោតិ អនាបត្តិតោ, បរិហាយេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តស្មាតិ យស្មា អនិយតេសុ វុត្តំ, តស្មា. តត្ថាតិ អនិយតេសុ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេបិ. យំ យន្តិ សេនាសនំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេនាសនេសុ, សហសេយ្យាបត្តិ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

៥៣. ទ្វីសុ អដ្ឋកថាវាទេសុ មហាអដ្ឋកថាវាទោវ យុត្តោតិ សោ បច្ឆា វុត្តោ.

ឥមិនាបីតិ សេនម្ពមណ្ឌបេនាបិ. ឯតន្តិ ជគតិយា អបរិក្ខិត្តតំ. យថាតិ យំសទ្ទត្ថោ តតិយន្តនិបាតោ, យេន សេនម្ពមណ្ឌបេនាតិ អត្ថោតិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយសហសេយ្យសិក្ខាបទំ

៥៥. ឆដ្ឋេ អាគន្តុកា វសន្តិ ឯត្ថាតិ អាវសថោ, អាវសថោ ច សោ អគារញ្ចេតិ អាវសថាគារន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាគន្តុកានំ វសនាគារ’’ន្តិ. មនុស្សានំ សន្តិកា វចនំ សុត្វាតិ វចនសេសោ យោជេតព្ពោ. សាដកន្តិ ឧត្តរសាដកំ, និវត្ថវត្ថន្តិបិ វទន្តិ. អច្ចាគម្មាតិ ត្វាបច្ចយន្តបទស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បវត្តោ’’តិ. យថា ឱមសវាទសិក្ខាបទេ អក្កោសេតុកាមតាយ ខត្តិយំ ‘‘ចណ្ឌាលោ’’តិ វទតោ អលិកំ ភណតោបិ មុសាវាទសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឱមសវាទសិក្ខាបទេនេវ អាបត្តិ, ឯវមិធាបិ មាតុគាមេន សហ សយតោ បឋមសហសេយ្យសិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឥមិនាវ អាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ធម្មទេសនាសិក្ខាបទំ

៦០. សត្តមេ មហាទ្វារេតិ ពហិ ឋិតេ មហាទ្វារេ. អាគម្ម, បវិសិត្វា វា វសនដ្ឋានត្តា ឱវរកោ អាវសថោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឱវរកទ្វារេ’’តិ. សុនិគ្គតេនាតិ សុដ្ឋុ ពហិ និក្ខមិត្វា គតេន សទ្ទេន. ‘‘អញ្ញាតុ’’ន្តិ បទស្ស ‘‘ន ញាតុ’’ន្តិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អាជានិតុ’’ន្តិ. ឥមិនា នការវិការោ អឥតិ និបាតោ ន ហោតិ, អាឥតិ ឧបសគ្គោតិ បន ទស្សេតិ. ‘‘វិញ្ញុនា បុរិសេនា’’តិ ឯត្តកមេវ អវត្វា ‘‘បុរិសវិគ្គហេនា’’តិ វទន្តោ មនុស្សបុរិសវិគ្គហំ គហេត្វា ឋិតេន យក្ខេន បេតេន តិរច្ឆានគតេន សទ្ធិំ ឋិតាយ មាតុគាមស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ន យក្ខេនាតិ យក្ខេន សទ្ធិំ ឋិតាយ មាតុគាមស្ស ទេសេតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘ន បេតេន, ន តិរច្ឆានគតេនា’’តិ ឯត្ថាបិ.

៦៦. ឆប្បញ្ចវាចាហីតិ ឯត្ថ ‘‘បញ្ចា’’តិ វាចាសិលិដ្ឋវសេន វុត្តំ កស្សចិ បយោជនស្សាភាវា. តត្ថាតិ ‘‘ឆប្បញ្ចវាចាហី’’តិ បទេ. ឯកោ គាថាបាទោ ឯកា វាចាតិ វទន្តោ ចុណ្ណិយេ វិភត្យន្តំ ឯកំ បទំ ឯកា វាចា នាមាតិ ទស្សេតិ, អត្ថជោតកបទំ វា វាក្យបទំ វា ន គហេតព្ពំ. ‘‘ឯកំ បទំ បាឡិតោ, បញ្ច អដ្ឋកថាតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ទ្វេ បទានិ បាឡិតោ, ចត្តារិ អដ្ឋកថាតោ’’តិអាទិនយោបិ គហេតព្ពោ. ឆបទានតិក្កមោយេវ ហិ បមាណំ. តស្មិន្តិ ឯត្ថ សតិ វិភត្តិវិបល្លាសេ លិង្គស្សាបិ វិបល្លាសោ ហោតិ ‘‘តស្មិ’’ន្តិ បុល្លិង្គេន វុត្តត្តា. សតិ ច វិភត្តិវិបល្លាសេ ‘‘តស្សា’’តិ ឥត្ថិលិង្គភាវេន បវត្តា. ‘‘មាតុគាមស្សា’’តិ និយតបុល្លិង្គាបេក្ខនស្ស អសម្ភវតោ អត្ថវសេន ‘‘ឯកិស្សា’’តិ ឥត្ថិលិង្គភាវេន វុត្តំ. ឥមិនា ភេទលិង្គនិស្សិតោ វិសេសនវិសេស្យោបិ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. តុម្ហាកន្តិ និទ្ធារណសមុទាយោ. ‘‘សុណាថា’’តិ អវត្វា អាភោគោបិ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិ. បឋមន្តិ ច បឋមមេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ន បច្ឆា’’តិ. បុដ្ឋោ ហុត្វា ភិក្ខុ កថេតីតិ យោជនាតិ. សត្តមំ.

៨. ភូតារោចនសិក្ខាបទំ

៦៧. អដ្ឋមេ តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកសិក្ខាបទេ. ឥធាតិ ភូតារោចនសិក្ខាបទេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បយុត្តវាចាតិ បច្ចយេហិ យុត្តា វាចា. តថាតិ តតោ គុណារោចនការណា, អរិយា សាទិយិំសូតិ យោជនា.

យតសទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធត្តា វុត្តំ ‘‘យេ’’តិអាទិ. សព្ពេបីតិ បុថុជ្ជនារិយាបិ. ភូតន្តិ វិជ្ជមានំ. កស្មា សព្ពេបិ បដិជានិំសុ, ននុ អរិយេហិ អត្តនោ គុណានំ អនារោចិតត្តា ន បដិជានិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អរិយានម្បី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អរិយានម្បិ អព្ភន្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ យស្មា ភូតោ ហោតិ, តស្មា សព្ពេបិ ‘‘ភូតំ ភគវា’’តិ បដិជានិំសូតិ យោជនា. យស្មា ភាសិតោ វិយ ហោតិ, តស្មាតិ យោជនា. អរិយា បដិជានិំសូតិ សម្ពន្ធោ. អនាទីនវទស្សិនោតិ ទោសស្ស អទស្សនធម្មា. តេហីតិ អរិយេហិ, ភាសិតោតិ សម្ពន្ធោ. យំ បិណ្ឌបាតំ ឧប្បាទេសុន្តិ យោជនា. អញ្ញេតិ បុថុជ្ជនា. សព្ពសង្គាហិកេនេវាតិ សព្ពេសំ បុថុជ្ជនារិយានំ សង្គហណេ បវត្តេនេវ. សិក្ខាបទវិភង្គេបីតិ សិក្ខាបទស្ស បទភាជនិយេបិ. តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៧៧. ឧត្តរិមនុស្សធម្មមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សុតាទិគុណន្តិ អត្ថោ. អន្តរា វាតិ បរិនិព្ពានកាលតោ អញ្ញស្មិំ កាលេ វា. អតិកឌ្ឍិយមានេនាតិ អតិនិប្បីឡិយមានេន. ឧម្មត្តកស្សាតិ ឥទំ បនាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន ‘‘ខិត្តចិត្តស្សា’’តិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ទិដ្ឋិសម្បន្នានន្តិ មគ្គបញ្ញាយ, ផលបញ្ញាយ ច សម្បន្នានំ. អនាបត្តីតិ បាចិត្តិយាបត្តិយា អនាបត្តិ ន វត្តព្ពា, អាបត្តិយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧម្មត្តកស្ស អនាបត្តី’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. ទុដ្ឋុល្លារោចនសិក្ខាបទំ

៧៨. នវមេ តត្រាតិ តស្សំ ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាមា’’តិអាទិបាឡិយំ, តាសុ វា បាឡិអដ្ឋកថាសុ. វិចារណាតិ វីមំសនា. ឧបសម្បន្នសទ្ទេតិ ឧបសម្បន្នសទ្ទត្ថភាវេ. ឯត្ថ ហិ សទ្ទេ វុច្ចមានេ អវិនាភាវតោ សទ្ទេន អត្ថោបិ វុត្តោ, វិនាបិ ភាវបច្ចយេន ភាវត្ថស្ស ញាតព្ពត្តា ភាវោបិ គហេតព្ពោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបសម្បន្នសទ្ទត្ថភាវេ’’តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘ទុដ្ឋុល្លសទ្ទេ’’តិ ឯត្ថាបិ. ឯតំ បរិមាណំ យស្សាតិ ឯតំ, ‘‘តេរស សង្ឃាទិសេសា’’តិ វចនំ. ឯតំ ឯវ វត្តព្ពំ, ន ‘‘ចត្តារិ ច បារាជិកានី’’តិ ឥទន្តិ អត្ថោ. តត្ថាតិ បាឡិយំ. កស្សចិ វិមតិ ភវេយ្យ, កិំ ភវេយ្យាតិ យោជនា. អាបត្តិំ អារោចេន្តេន អក្កោសន្តស្ស សមានត្តា វុត្តំ ‘‘ឯវំ សតី’’តិអាទិ. បាចិត្តិយមេវ ចាតិ ចសទ្ទោ ព្យតិរេកត្ថោ, ន ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ហីតិ សច្ចំ. ឯតន្តិ បាចិត្តិយាបជ្ជនតំ, ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ…បេ… ឱមសវាទស្សា’’តិ វចនំ វា, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ បាឡិយំ. អដ្ឋកថាចរិយាវេតិ ឯត្ថ ឯវការោ អដ្ឋានយោគោ, បមាណន្តិ ឯត្ថ យោជេតព្ពោ, ការណមេវាតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘ន អញ្ញា វិចារណា’’តិ. អថ វា អញ្ញាតិ សាម្យត្ថេ បច្ចត្តវចនមេតំ, ន អញ្ញេសំ វិចារណា បមាណន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ សតិ ឯវការោ ឋានយោគោវ. បុព្ពេបិ ចាតិ គន្ថារម្ភកាលេបិ ច.

ឯតន្តិ អដ្ឋកថាចរិយានំ បមាណតំ. សំវរត្ថាយ ឯវ, អនាបជ្ជនត្ថាយ ឯវ ច អនុញ្ញាតន្តិ យោជនា. តេនាហ ‘‘ន តស្ស’’ត្យាទិ. តស្មាតិ យស្មា ភិក្ខុភាវោ នាម ន អត្ថិ, តស្មា សុវុត្តមេវាតិ សម្ពន្ធោ.

៨០. សាតិ ភិក្ខុសម្មុតិ, សង្ឃេន កាតព្ពាតិ យោជនា. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ‘‘វុត្តត្តា’’តិ បទំ ‘‘កាតព្ពា’’តិ បទេ ហេតុ. ឯសាតិ ឯសោ ភិក្ខុ. ហិតេសិតាយាតិ ហិតស្ស ឯសិតាយ, អត្ថស្ស ឥច្ឆតាយាតិ អត្ថោ.

៨២. សេសានីតិ អាទិម្ហិ បញ្ចសិក្ខាបទតោ សេសានិ ឧបរិ បញ្ច សិក្ខាបទានិ. អស្សាតិ អនុបសម្បន្នស្ស. ឃដេត្វាតិ សម្ពន្ធំ កត្វាតិ. នវមំ.

១០. បថវីខណនសិក្ខាបទំ

៨៦. ទសមេ ភគវា ទស្សេតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បថវិយំ. តត្ថាតិ តេសុ បាសាណាទីសុ. មុដ្ឋិប្បមាណតោតិ ខដកបមាណតោ. សាតិ អទឌ្ឍបថវី. ហត្ថិកុច្ឆិយន្តិ ឯវំនាមកេ ឋានេ. ឯកបច្ឆិបូរំ បថវិន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ អប្បបំសុអប្បមត្តិកាបទានំ ឯវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតន្តិ យេភុយ្យេនបាសាណាទិបញ្ចកំ. តន្តិ កុសីតំ. អាណាបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘អាណ បេសនេ’’តិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តត្តា អាណធាតុយេវ បេសនសង្ខាតំ ហេត្វត្ថំ វទតិ, ន ណាបេបច្ចយោ, សោ បន ធាត្វត្ថេយេវ វត្តតិ. ន ហិ តស្ស វិសុំ វុត្តោ អភិធេយ្យោ អត្ថិ ធាត្វត្ថតោ អញ្ញស្ស អភិធេយ្យស្សាភាវា. តាវាតិ បឋមំ បាឡិមុត្តកវិនិច្ឆយស្ស, តតោ វា.

បោក្ខរំ បទុមំ នេតីតិ បោក្ខរណី. ‘‘សោធេន្តេហី’’តិ បទំ ‘‘ឧស្សិញ្ចិតុំ អបនេតុ’’ន្តិ បទេសុ ភាវកត្តា. យោតិ ‘‘តនុកទ្ទមោ’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ. យោ តនុកទ្ទមោតិ ហិ អត្ថោ. កុដេហីតិ ឃដេហិ. ឧស្សិញ្ចិតុន្តិ ឧក្ខិបិត្វា, ឧទ្ធរិត្វា វា សិញ្ចិតុំ. តត្រាតិ សុក្ខកទ្ទមេ, ‘‘យោ’’តិ បទេ អវយវីអាធារោ. យោតិ សុក្ខកទ្ទមោ.

តដន្តិ កូលំ. ឧទកសាមន្តាតិ ឧទកស្ស សមីបេ. ឱមកចតុមាសន្តិ ចតុមាសតោ ឩនកំ. ឱវដ្ឋន្តិ ទេវេន ឱវស្សិតំ ហោតិ សចេតិ យោជនា. បតតីតិ តដំ បតតិ. ឧទកេយេវាតិ បកតិឧទកេយេវ. ឧទកស្សាតិ វស្សោទកស្ស. តត្ថាតិ បាសាណបិដ្ឋិយំ. បឋមមេវាតិ សោណ្ឌិខណនតោ បឋមំ ឯវ. ឧទកេ បរិយាទិណ្ណេតិ ឧទកេ សុក្ខេ. បច្ឆាតិ ឧទកបូរតោ បច្ឆា. តត្ថាតិ សោណ្ឌិយំ. ឧទកេយេវាតិ មូលឧទកេយេវ. ឧទកន្តិ អាគន្តុកឧទកំ. អល្លីយតីតិ បិដ្ឋិបាសាណេ លគ្គតិ. តម្បីតិ សុខុមរជម្បិ. អកតបព្ភារេតិ វឡញ្ជេន អកតេ បព្ភារេ. ឧបចិកាហិ វមីយតិ, ឃរគោឡិកាទយោ វា សត្តេ វមតីតិ វម្មិកោ.

គាវីនំ ខុរោ កណ្ដកសទិសត្តា គោកណ្ដកោ នាម, តេន ឆិន្នោ កទ្ទមោ ‘‘គោកណ្ដកោ’’តិ វុច្ចតិ. អច្ឆទនំ វា វិនដ្ឋច្ឆទនំ វា បុរាណសេនាសនំ ហោតីតិ យោជនា. តតោតិ បុរាណសេនាសនតោ, គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. អវសេសន្តិ វិនដ្ឋច្ឆទនតោ. អវសេសំ ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមិ ឥតិ សញ្ញាយាតិ យោជេតព្ពោ. តេនាតិ ឥដ្ឋកាទិនា. យា យាតិ មត្តិកា. អតិន្តាតិ អនល្លា, អកិលិន្នាតិ អត្ថោ.

តស្មិន្តិ មត្តិកាបុញ្ជេ. សព្ពោតិ សកលោ មត្តិកាបុញ្ជោ. អស្សាតិ មត្តិកាបុញ្ជស្ស. ‘‘កប្បិយការកេហី’’តិ បទំ ‘‘អបនាមេត្វា’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. កស្មា វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ឧទកេនា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

តត្ថាតិ មត្តិកាបាការេ. អញ្ញម្បីតិ មណ្ឌបថម្ភតោ អញ្ញម្បិ. តេន អបទេសេនាតិ តេន បាសាណាទិបវដ្ដនលេសេន.

បស្សាវធារាយាតិ មុត្តសោតាយ. កត្តរយដ្ឋិយាតិ កត្តរទណ្ឌេន. ឯត្ថ ហិ កត្តរយតិ អង្គបច្ចង្គានំ សិថិលភាវេន សិថិលោ ហុត្វា ភវតីតិ កត្វា កត្តរោ វុច្ចតិ ជិណ្ណមនុស្សោ, តេន ឯកន្តតោ គហេតព្ពត្តា កត្តរេន គហិតា យដ្ឋិ, កត្តរស្ស យដ្ឋីតិ វា កត្វា កត្តរយដ្ឋិ វុច្ចតិ កត្តរទណ្ឌោ. ទន្តជបឋមក្ខរេន សជ្ឈាយិតព្ពោ. វីរិយសម្បគ្គហណត្ថន្តិ វីរិយស្ស សុដ្ឋុ បគ្គណ្ហនត្ថំ, វីរិយស្ស ឧក្ខិបនត្ថន្តិ អត្ថោ. កេចិ ភិក្ខូតិ យោជនា.

៨៧. តត្រាបីតិ ឥដ្ឋកកបាលាទីសុបិ. ហីតិ សច្ចំ. តេសំ អនុបាទានត្តាតិ តេសំ ឥដ្ឋកាទីនំ អគ្គិស្ស អនិន្ធនត្តា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មាវា. តានីតិ ឥដ្ឋកាទីនិ. អវិសយត្តាតិ អាបត្តិយា អនោកាសត្តា. តិណុក្កន្តិ តិណមយំ ឧក្កំ. តត្ថេវាតិ មហាបច្ចរិយំ ឯវ. អរីយតិ អគ្គិនិប្ផាទនត្ថំ ឃំសីយតិ ឯត្ថាតិ អរណី, ហេដ្ឋា និមន្ថនីយទារុ. សហ ធនុនា ឯតិ បវត្តតីតិ សហិតោ, ឧបរិ និមន្ថនទារុ. អរណី ច សហិតោ ច អរណីសហិតោ, តេន អគ្គិំ និព្ពត្តេត្វាតិ យោជនា. យថា ករិយមានេ ន ឌយ្ហតិ, តថា ករោហីតិ សម្ពន្ធោ.

៨៨. អាវាដំ ជានាតិ អាវាដំ កាតុំ, ខណិតុំ វា ជានាហីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯវំ មហាមត្តិកំ ជាន, ថុសមត្តិកំ ជានា’’តិ ឯត្ថាបិ យថាលាភំ សម្បទានវាចកបទំ អជ្ឈាហរិត្វា យោជនា កាតព្ពា. សាតិ បថវី. តេនាតិ បវដ្ដនាទិនាតិ. ទសមំ.

មុសាវាទវគ្គោ បឋមោ.