១. មុសាវាទសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

ខុទ្ទកានន្តិ សុខុមាបត្តិបកាសកត្តា អប្បកានំ, គណនតោ វា បចុរត្តា ពហុកានំ. យេសំ សិក្ខាបទានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យេស’’ន្តិ បទំ ‘‘សង្គហោ’’តិ បទេ សាម្យត្ថឆដ្ឋី. សង្គហីយតេ សង្គហោ. ‘‘នវហិ វគ្គេហី’’តិបទំ ‘‘សង្គហោ, សុប្បតិដ្ឋិតោ’’តិ បទទ្វយេ ករណំ. ទានីតិ កាលវាចកោ សត្តម្យន្តនិបាតោ ឥទានិ-បរិយាយោ, ឥមស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. តេសន្តិ ខុទ្ទកានំ, អយំ វណ្ណនាតិ សម្ពន្ធោ. ភវតីតិ ឯត្ថ តិ-សទ្ទោ ឯកំសត្ថេ អនាគតកាលិកោ ហោតិ ‘‘និរយំ នូន គច្ឆាមិ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៣៣១) វិយ. កិញ្ចាបេត្ថ ហិ យថា ឯកំសវាចកោ នូនសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន អយំ វណ្ណនា នូន ភវិស្សតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា អវស្សម្ភាវិយត្ថេ អនាគតកាលវាចកោ ហោតិ ‘‘ធុវំ ពុទ្ធោ ភវាមហ’’ន្តិអាទីសុ (ពុ. វំ. ២.១០៩-១១៤) វិយ. កាមញ្ហេត្ថ យថា អវស្សម្ភាវិយត្ថវាចកោ ធុវសទ្ទោ អត្ថិ, ន ឯវំ ‘‘ភវតី’’តិ បទេ, អត្ថតោ បន ធុវំ ភវិស្សតិ អយំ វណ្ណនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘មុសាវាទវគ្គស្សា’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ, តេសុ នវសុ វគ្គេសូតិ អត្ថោ. បឋមសិក្ខាបទេតិ វា, តេសុ ខុទ្ទកេសុ សិក្ខាបទេសូតិ អត្ថោ. សក្យានំ បុត្តោតិ ភគិនីហិ សំវាសករណតោ លោកមរិយាទំ ឆិន្ទិតុំ, ជាតិសម្ភេទតោ វា រក្ខិតុំ សក្កុណន្តីតិ សក្យា. សាកវនសណ្ឌេ នគរំ មាបេន្តីតិ វា សក្យា, បុព្ពរាជានោ. តេសំ វំសេ ភូតត្តា ឯតរហិបិ រាជានោ សក្យា នាម, តេសំ បុត្តោតិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធកាលេ’’តិ បទំ ‘‘បព្ពជិំសូ’’តិ បទេ អាធារោ. សក្យកុលតោ និក្ខមិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វាទក្ខិត្តោ’’ត្យាទិនា វាទេន ខិត្តោ, វាទម្ហិ វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. យត្រ យត្រាតិ យស្សំ យស្សំ ទិដ្ឋិយំ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. អវជានិត្វាតិ បដិស្សវេន វិយោគំ កត្វា. អវសទ្ទោ ហិ វិយោគត្ថវាចកោ. ‘‘អបជានិត្វា’’តិបិ បាឋោ, បដិញ្ញាតំ អបនីតំ កត្វាតិ អត្ថោ. ទោសន្តិ អយុត្តិទោសំ, សល្លក្ខេន្តោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កថេន្តោ កថេន្តោតិ អន្តសទ្ទោ មានសទ្ទការិយោ. កថិយមានោ កថិយមានោតិ ហិ អត្ថោ. បដិជានិត្វាតិ បដិញ្ញាតំ កត្វា. អានិសំសន្តិ និទ្ទោសំ គុណំ. បដិបុព្ពោ ចរសទ្ទោ បដិច្ឆាទនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិចរតិ បដិច្ឆាទេតី’’តិ. ‘‘កិំ បន រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វទតិ. កស្មាតិ វុត្តេ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ វទតិ. យទិ ឯវំ និព្ពានម្បិ ជានិតព្ពត្តា អនិច្ចំ នាម សិយាតិ វុត្តេ អត្តនោ ហេតុម្ហិ ទោសំ ទិស្វា អហំ ‘‘ជានិតព្ពតោ’’តិ ហេតុំ ន វទាមិ, ‘‘ជាតិធម្មតោ’’តិ បន វទាមិ. តយា បន ទុស្សុតត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ វត្វា អញ្ញេនញ្ញំ បដិចរតិ. ‘‘កុរុន្ទិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ឯតស្សាតិ ‘‘រូបំ អនិច្ចំ ជានិតព្ពតោ’’តិ វចនស្ស. តត្រាតិ កុរុន្ទិយំ. តស្សាតិ បដិជាននាវជាននស្ស. ‘‘បដិច្ឆាទនត្ថ’’ន្តិ បទំ ‘‘ភាសតី’’តិបទេ សម្បទានំ. ‘‘មហាអដ្ឋកថាយ’’ន្តិបទំ ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទេ អាធារោ. ‘‘ទិវាដ្ឋានាទីសូ’’តិ បទំ ឧបនេតព្ពំ. ឥទំ ‘‘អសុកស្មិំ នាមបទេសេ’’តិ បទេ និទ្ធារណសមុទាយោ.

៣. សម្មា វទតិ អនេនាតិ សំវាទនំ, ឧជុជាតិកចិត្តំ, ន សំវាទនំ វិសំវាទនំ, វញ្ចនាធិប្បាយវសប្បវត្តំ ចិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសំវាទនចិត្ត’’ន្តិ. ‘‘វាចា’’ត្យាទិនា វចតិ ឯតាយាតិ វាចាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ ទឡ្ហីករណជោតកំ, តទមិនា សច្ចន្តិ អត្ថោ. ‘‘វាចាយេវា’’តិ បទំ ‘‘ព្យប្បថោ’’តិ បទេ តុល្យត្ថំ, ‘‘វុច្ចតី’’តិ បទេ កម្មំ. បថសទ្ទបរត្តា វាចាសទ្ទស្ស ព្យាទេសោ កតោ. សុទ្ធចេតនា កថិតាតិ សម្ពន្ធោ. តំសមុដ្ឋិតសទ្ទសហិតាតិ តាយ ចេតនាយ សមុដ្ឋិតេន សទ្ទេន សហ បវត្តា ចេតនា កថិតាតិ យោជនា.

‘‘ឯវ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទេ និទស្សនំ, ករណំ វា. ‘‘ទស្សេត្វា’’តិ បទំ ‘‘ទស្សេន្តោ អាហា’’តិ បទទ្វយេ បុព្ពកាលកិរិយា. អន្តេតិ ‘‘វាចា’’តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ បទានំ អវសានេ. ‘‘អាហា’’តិ ឯត្ថ វត្តមាន-តិវចនស្ស អការោ បច្ចុប្បន្នកាលវាចកេន ‘‘ឥទានី’’តិ បទេន យោជិតត្តា. ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ ‘‘អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ អាធារោ. ឯត្ថាតិ ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទីសុ. ‘‘បាឡិយ’’ន្តិ បទំ ‘‘ទេសនា កតា’’តិ បទេ អាធារោ. និស្សិតវិញ្ញាណវសេន អវត្វា និស្សយបសាទវសេន ‘‘ចក្ខុនា ទិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកេនេវា’’តិ.

៤. តស្សាតិ ‘‘តីហាការេហី’’តិអាទិវចនស្ស. ‘‘អត្ថោ’’តិ បទំ ‘‘វេទិតព្ពោ’’តិ បទេ កម្មំ. ហីតិ វិសេសជោតកំ, វិសេសំ កថយិស្សាមីតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ចតុត្ថបារាជិកេ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ.

៩. អាទីនម្បីតិ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

១១. មន្ទសទ្ទោ ជឡត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘មន្ទត្តា ជឡត្តា’’តិ. យោ បន អញ្ញំ ភណតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សាមណេរេនា’’តិ បទំ ‘‘វុត្តោ’’តិ បទេ កត្តា. អបិសទ្ទោ បុច្ឆាវាចកោ, ‘‘បស្សិត្ថា’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ, អបិ បស្សិត្ថាតិ អត្ថោ. ‘‘អទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ មេ’’តិអាទិវចនតោ អញ្ញា បូរណកថាបិ តាវ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញា បូរណកថា នាម ហោតី’’តិ. អប្បតាយ ឩនស្ស អត្ថស្ស បូរណវសេន បវត្តា កថា បូរណកថា. ឯសា បូរណកថា នាម កាតិ អាហ ‘‘ឯកោ’’តិអាទិ. ឯសា ហិ គាមេ អប្បកម្បិ តេលំ វា បូវខណ្ឌំ វា បស្សិត្វា វា លភិត្វា វា ពហុកំ កត្វា បូរណវសេន កថិតត្តា បូរណកថា នាម. ពហុកានិ តេលានិ វា បូវេ វា បស្សន្តោបិ លភន្តោបិ អប្បកំ កត្វា ឩនវសេន កថិតត្តា ឩនកថាបិ អត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាសុ បន អវុត្តត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ពហុកាយ បូរណស្ស អត្ថស្ស ឩនវសេន បវត្តា កថា ឩនកថាតិ វិគ្គហោ កាតព្ពោតិ. បឋមំ.