៥. រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

៤១៦. វិមុត្តិំ បរិបាចេន្តីតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិភូតំ អរហត្តំ សព្ពសោ បាចេន្តិ សាធេន្តិ និព្ពាបេន្តីតិ វិមុត្តិបរិបាចនីយា. ធម្មាតិ ការណធម្មា. តេនាហ – ‘‘វិសុទ្ធិការណវសេនា’’តិ, អរហត្តសង្ខាតាយ វិសុទ្ធិយា សម្បាទនវសេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ វិសុជ្ឈមានា មគ្គបដិបាដិយាវ សព្ពសោ អស្សទ្ធិយាទីហិ ចិត្តំ វិមោចេន្តា អគ្គផលវិមុត្តិំ សម្បាទេន្តិ. តេសំ បន វិសុទ្ធិ ពាលបរិវជ្ជនេន បណ្ឌិតបយិរុបាសនេន បសាទាវហធម្មបច្ចវេក្ខណាយ ច ហោតិ. តតោ ឥធ បន្នរស ធម្មា អធិប្បេតាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ អស្សទ្ធេ បុគ្គលេតិ សទ្ធារហិតេ បុគ្គលេ. តេ ហិ និស្សាយ ន កទាចិ សទ្ធា សម្ភវតិ, តេសំ បន ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន អញ្ញទត្ថុ អសទ្ធិយមេវ វឌ្ឍតិ, តស្មា តេ បដិភយមគ្គោ វិយ ទូរតោ វជ្ជេតព្ពា. អស្សទ្ធិយន្តិ ច សទ្ធាយ បដិបក្ខភូតា អសទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អធិមុច្ចនាការេន បវត្តា សំកិលេសធម្មា វេទិតព្ពា. សទ្ធេ បុគ្គលេតិ សទ្ធាសម្បន្នេ បុគ្គលេ. តេ ហិ និស្សាយ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ភិយ្យោភាវំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. សទ្ធេយ្យវត្ថូតិ ច ពុទ្ធាទីនិ រតនានិ កម្មកម្មផលានិ ច. សេវតោតិ លព្ភមានំ សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតុំ វឌ្ឍេតុញ្ច និសេវតោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. អថ វា សេវតោ ឧបសង្កមតោ. ភជតោ តេសំ បដិបត្តិយំ ភត្តិំ កុព្ពតោ. បយិរុបាសតោតិ តេសំ ឱវាទានុសាសនិករណវសេន ឧបដ្ឋហតោ. បសាទនីយសុត្តន្តា នាម ពុទ្ធាទិគុណបដិសំយុត្តា បសាទាវហា សម្បសាទនីយសុត្តាទយោ. តេ ហិ បច្ចវេក្ខតោ ពុទ្ធាទីសុ អនុប្បន្នា បសន្នា ឧបជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ភិយ្យោភាវំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. ឥមេហិ តីហាការេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ តីហិ ការណេហិ. បដិបក្ខទូរីភាវតោ បច្ចេកំ សូបហារតោ ច អាសេវនំ ភាវនំ លភន្តិ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ មគ្គផលាវហភាវេន អច្ឆតិ វិសុទ្ធិំ បាបុណាតិ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – កុសីតេតិ អលសេ សម្មាបដិបត្តិយំ និក្ខិត្តធុរេ. អារទ្ធវីរិយេតិ បគ្គហិតវីរិយេ សម្មាបដិបន្នេ. សម្មប្បធានេតិ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនាទិវសេន បវត្តេ ចត្តារោ ឧបាយប្បធានេ. បច្ចវេក្ខតោ បដិបត្តិំ អវេក្ខតោ. តេ ហិ បច្ចវេក្ខតោ លីនំ អភិភវិត្វា សម្មទេវ អារម្ភធាតុអាទិ អនុប្បន្នានំ វិធិនា សតិសម្បទាយ ឧប្បាទាយ ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តតិ. អសមាហិតេ ភន្តមិគភន្តគោណសប្បដិភាគេ វិព្ភន្តចិត្តេ. សមាហិតេ ឧបចារសមាធិនា អប្បនាសមាធិនា ច សម្មទេវ សមាហិតចិត្តេ. ឈានវិមោក្ខេតិ សវិតក្កសវិចារាទិឈានានិ បឋមាទិវិមោក្ខេ ច. តេសញ្ហិ បច្ចវេក្ខណា ឧបរូបរិ អច្ចន្តមេវ សមាធានាយ សំវត្តតិ. ទុប្បញ្ញេតិ និប្បញ្ញេ, អរិយធម្មស្ស ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនសម្មសនាភាវេន សព្ពសោ បញ្ញារហិតេ ច. បញ្ញវន្តេតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ មគ្គបញ្ញាយ ច សមន្នាគតេ. គម្ភីរញាណចរិយន្តិ គម្ភីរំ ខន្ធាយតនធាតុសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទំ ញាណស្ស ចរិតព្ពដ្ឋានំ, យត្ថ វា គម្ភីរញាណស្ស ចរិយំ បវត្តតិ. តត្ថ ហិ បច្ចវេក្ខណា សម្មោហំ វិធមតិ, អនុប្បន្នាយ បញ្ញាយ ឧប្បាទាយ ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តតិ. សុត្តន្តក្ខន្ធេតិ សុត្តសមូហេ.

បុព្ពេ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ វិសុទ្ធិការណានិ, ‘‘វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា’’តិ វុត្តានីតិ ឥធ សទ្ធាទិកេ អញ្ញេ ច ធម្មេ ទស្សេន្តោ, ‘‘អបរេបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនីយតា ទស្សិតា ឯវ, អនិច្ចសញ្ញាទីនំ បន វិមុត្តិបរិបាចនីយតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ វិបស្សនាភាវតោ. តេនាហ – ‘‘ឥមេ បញ្ច និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា’’តិ. កល្យាណមិត្តតាទយោតិ កល្យាណមិត្តតា សីលសំវរោ អភិសល្លេខកថា វីរិយារម្ភោ និព្ពេធិកា បញ្ញា ឥមេ កល្យាណមិត្តតាទយោ បញ្ច ធម្មា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ‘‘មេឃិយសុត្តសំវណ្ណនាយំ’’ (ឧទា. អដ្ឋ. ៣១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. លោកំ វោលោកេន្តស្សាតិ ពុទ្ធវេនេយ្យសត្តលោកំ ពុទ្ធចក្ខុនា វិសេសតោ ឱលោកេន្តស្ស.

៤១៩. អាយស្មតោ រាហុលស្ស ឥន្ទ្រិយានំ បរិបក្កត្តា សទ្ធិំ បដ្ឋបិតបត្ថនា ទេវតា ឧទិក្ខមានា តិដ្ឋន្តិ, – ‘‘កទា នុ ខោ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេស្សតី’’តិ. យទា បន សត្ថា ឯវំ បរិវិតក្កេសិ, តាវទេវ សមានជ្ឈាសយតាយ សព្ពកាលំ តង្ខណំ អាគមេន្តិយោ តា ទេវតាយោ តំ សមវាយំ ទិស្វា ឯកស្មិំ អន្ធវនស្មិំយេវ សន្និបតិតា. ឧបាលិស្ស គហបតិនោ ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស ចតុសច្ចធម្មេសុ ទស្សនកិច្ចេន បវត្តោ សោតាបត្តិមគ្គោតិ តេសុ សុត្តេសុ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៣០) បឋមមគ្គោ ‘‘ធម្មចក្ខុ’’ន្តិ វុត្តោ, តស្ស ទស្សនត្ថស្ស សាតិសយត្តា, ព្រហ្មាយុនោ បន ផលញាណានិ ហេដ្ឋិមានិ តីណិ សាតិសយានីតិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ(ម. និ. ២.៣៨៣ អាទយោ) តីណិ ផលានិ ‘‘ធម្មចក្ខុ’’ន្តិ វុត្តានិ. ឥទំ បនេត្ថ អាយស្មតោ រាហុលស្ស មគ្គញាណំ ផលញាណញ្ច ទស្សនត្ថោ សាតិសយោ, តាហិ ច ទេវតាហិ យំ ញាណំ អធិគតំ, តំ សាតិសយមេវាតិ វុត្តំ – ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ច ផលានិ ធម្មចក្ខុន្តិ វេទិតព្ពានី’’តិ. កិំ បន សាវកានំ សច្ចាភិសមយញាណេ អត្ថិ កោចិ វិសេសោតិ? អាម អត្ថិ. សោ ច ខោ បុព្ពភាគេ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ បវត្តិយាការវិសេសេន លភេយ្យ កាចិ វិសេសមត្តា. ស្វាយមត្ថោ អភិធម្មេ ‘‘នោ ច ខោ យថា ទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស កិលេសប្បហានំ បតិ វិសេសកិត្តនេន ទីបេតព្ពោ. កិំ បន អាយស្មា រាហុលោ វិយ តា ទេវតា សព្ពា ឯកចិត្តា បគេវ ចត្តារិ ផលានិ អធិគណ្ហិំសូតិ? នោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិមាហ. កិត្តកា បន តា ទេវតាតិ អាហ ‘‘តាសញ្ច បនា’’តិអាទិ.

រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.