៥. សឡាយតនវគ្គោ

១. អនាថបិណ្ឌិកោវាទសុត្តវណ្ណនា

៣៨៣. អធិមត្តគិលានោតិ អធិកាយ មត្តាយ មរណស្ស អាសន្នតាយ អតិវិយ គិលានោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មរណសេយ្យំ ឧបគតោ’’តិ. អខណ្ឌំ អកាសិ គហបតិនោ សត្ថរិ បរមបេមត្តា. យត្តកំ ចស្សាតិ, ‘‘សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា’’តិ វុត្តំ យត្តកំ អស្ស គហបតិស្ស.

៣៨៤. ឱសក្កន្តីតិ បរិហាយន្តិ. ឱត្ថរន្តីតិ អភិភវន្តិ. ឧស្មា នាម កម្មជតេជោធាតុ, សា សហ ជីវិតិន្ទ្រិយនិរោធា បរិយាទិយតិ, យាវ តា អាយុឧស្មា វត្តន្តិ, តាវ មរណន្តិកា វេទនា វត្តន្តេវ វិញ្ញាណស្ស អនិរុទ្ធត្តា. តេនាហ ‘‘យាវ ឧស្មា’’តិអាទិ.

៣៨៥. តីហិ គាហេហីតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហេហិ. បដិពាហិតុំ វិក្ខម្ភេតុំ. ចក្ខុំ តីហិ គាហេហិ ន គណ្ហិស្សាមីតិ មានគ្គាហបដិក្ខេបមុខេន ចក្ខុស្មិំ អនិច្ចានុបស្សនាតិ ទស្សេតិ. អនិច្ចានុបស្សនាយ ហិ សតិ អប្បតិដ្ឋោ មានគ្គាហោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សតិ អប្បតិដ្ឋោ តណ្ហាគ្គាហោ, អនត្តានុបស្សនាយ សតិ អប្បតិដ្ឋោ ទិដ្ឋិគ្គាហោតិ, គាហោ ច នាម ឱឡារិកោ, តស្មិំ វិគតេបិ និកន្តិ តិដ្ឋេយ្យាតិ តំ វិជហាបេតុកាមេន, – ‘‘ន ច មេ ចក្ខុនិស្សិតំ វិញ្ញាណំ ភវិស្សតី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាបិ មេ ចក្ខុនិស្សិតំ ន ភវិស្សតី’’តិ. សព្ពំ កាមភវរូបន្តិ កាមភូមិបរិយាបន្នំ សព្ពំ រូបក្ខន្ធមាហ – ‘‘កាមរូបភវរូប’’ន្តិ វា បាឋោ. សោ យុត្តោ ឥមស្ស វារស្ស ឯវ អនវសេសបញ្ចវោការភវបរិយាបន្នតោ. តថា ហិ ឧបរិ ចតុវោការភវោ អនវសេសតោ វុត្តោ.

៣៨៦. ឥធលោកន្តិ ឯត្ថ សង្ខារលោកវិសយោតិ អធិប្បាយេន, ‘‘វសនដ្ឋានំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ, តញ្ច ខោ បឋមទុតិយវារេហិ ឥធលោកោ គហិតោតិ កត្វា. បឋមទុតិយវារេហិ បន ឥធលោកោ បរលោកោតិ វិភាគេន វិនា បញ្ចវោការភវោ គហិតោ; តថា តតិយវារេ បញ្ចវោការភវោ ចតុវោការភវោ ច គហិតោតិ បុន ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយវសេន តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘ន ឥធលោក’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឥធលោកន្តិ ច សត្តសង្ខារវសេនេវ គហិតំ. សព្ពម្បិ សង្ខារវសេន បរិគ្គហេត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘យម្បិ មេ ទិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ កេចិ. អបរិតស្សនត្ថំ តណ្ហាបរិតស្សនាយ អនុប្បាទនត្ថំ. យស្ស ទិដ្ឋធម្មោតិ វុច្ចតិ, តស្ស បន អភាវតោ, ‘‘មនុស្សលោកំ ឋបេត្វា សេសា បរលោកា នាមា’’តិ វុត្តំ. យេសំ បន ‘‘ឥធលោក’’ន្តិ ឥមិនា សត្តលោកស្សបិ គហណំ ឥច្ឆិតំ. តេសំ មតេន, ‘‘មនុស្សលោកំ ឋបេត្វា’’តិ យោជនា.

៣៨៧. អល្លីយសីតិ អត្តភាវេ ភោគេសុ ច អបេក្ខំ ករោសីតិ អត្ថោ. ឯវរូបីតិ យាទិសី តទា ធម្មសេនាបតិនា កថិតា, ឯវរូបី. ធម្មកថា ន សុតបុព្ពាតិ យថាកថិតាការមេវ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ, ន សុខុមគម្ភីរសុញ្ញតាបដិសំយុត្តតាសាមញ្ញំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ បនា’’តិអាទិ.

មយា គតមគ្គមេវ អនុគច្ឆសីតិ ទានមយបុញ្ញភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា វទតិ, ន ពោធិសត្តទានភូតំ ទានបារមិតំ. ន បដិភាតីតិ រុច្ចនវសេន ចិត្តេ ន ឧបតិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘ន រុច្ចតី’’តិ. តថា ហេស វដ្ដាភិរតោតិ. ឧជុមគ្គាវហា វិបស្សនា ភគវតា បនស្ស កថិតបុព្ពា.

៣៨៨. ឯសិតគុណត្តា ឯសិយមានគុណត្តា ច ឥសិ, អសេក្ខា សេក្ខា កល្យាណបុថុជ្ជនា ច, ឥសីនំ សង្ឃោ, តេន និសេវិតន្តិ ឥសិសង្ឃនិសេវិតំ. កាមំ តស្ស វិហារស្ស គន្ធកុដិបាសាទកូដាគារាទិវសេន និសីទននិបជ្ជនាយ រុក្ខលតាទិវសេន ភូមិសយាទិវសេន ច អនញ្ញសាធារណា មហតី រមណីយតា អត្ថេវ, សា បន គេហស្សិតភាវេន អរិយានំ ចិត្តំ តថា ន តោសេតិ; យថា អរិយានំ និសេវិតភាវេនាតិ អាហ – ‘‘បឋមគាថាយ ជេតវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា’’តិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១; សំ. និ. ១.២៦១). អបចយគាមិនី ចេតនា សត្តានំ សុទ្ធិមាវហតីតិ អាហ – ‘‘កម្មន្តិ មគ្គចេតនា’’តិ. ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ វិទិតករណដ្ឋេន កិលេសានំ វិក្ខម្ភនដ្ឋេន ច វិជ្ជា, មគ្គសម្មាទិដ្ឋីតិ អាហ – ‘‘វិជ្ជាតិ មគ្គបញ្ញា’’តិ. សមាធិបក្ខិកោ ធម្មោ នាម សម្មាវាយាមសតិសមាធយោ. តថា ហិ វិជ្ជាភាគិយោ សមាធិបិ សមាធិបក្ខិកោ. សីលំ តស្ស អត្ថីតិ សីលន្តិ អាហ – ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ជីវិតំ ឧត្តម’’ន្តិ. ទិដ្ឋិសង្កប្បោតិ សម្មាសង្កប្បោ. តត្ថ សម្មាសង្កប្បស្ស ឧបការកភាវេន វិជ្ជាភាគោ. តថា ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធសង្គហិតោតិ វុច្ចតិ, យថា សម្មាសង្កប្បោ បញ្ញាក្ខន្ធេន សង្គហិតោ, ឯវំ វាយាមសតិយោ សមាធិក្ខន្ធសង្គហិតាតិ. តេនាហ – ‘‘ធម្មោតិ វាយាមសតិសមាធយោ’’តិ. ‘‘ធម្មោ’’តិ ហិ ឥធ សម្មាសមាធិ អធិប្បេតោ, – ‘‘ឯវំ ធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយ. វាចាកម្មន្តាជីវាតិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ, តេ សព្ពេបិ គហិតាតិ. តេនាហ – ‘‘ឯតេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេនា’’តិ.

ឧបាយេនាតិ យេន វិធិនា អរិយមគ្គោ ភាវេតព្ពោ, តេន សមាធិបក្ខិយំ វិបស្សនាធម្មញ្ចេវ មគ្គធម្មញ្ច. ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) ហិ វចនតោ សម្មាសមាធិអាទយោ មគ្គធម្មាបិ សមាធិបក្ខិយា. វិចិនេយ្យាតិ វីមំសេយ្យ, ភាវេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ. អរិយមគ្គហេតុកា ហិ សត្តានំ វិសុទ្ធិ. តេនាហ – ‘‘តស្មិំ អរិយមគ្គេ វិសុជ្ឈតី’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធធម្មំ វិចិនេយ្យ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ វិបស្សេយ្យ. តេសុ ហិ វិបស្សិយមានេសុ វិបស្សនា ឧក្កំសគតា. យទគ្គេន ទុក្ខសច្ចំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, តទគ្គេន សមុទយសច្ចំ បហានបដិវេធេន និរោធសច្ចំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន, មគ្គសច្ចំ ភាវនាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈីយតិ, ឯវំ អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា សុជ្ឈតិ. តេនាហ – ‘‘ឯវំ តេសុ ចតូសុ សច្ចេសុ វិសុជ្ឈតី’’តិ. ឥធាបិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ. សច្ចេសុ វា បដិវិជ្ឈិយមានេសូតិ វចនសេសោ.

អវធារណវចនន្តិ វវត្ថាបនវចនំ, អវធារណន្តិ អត្ថោ. សារិបុត្តោវាតិ ច អវធារណំ តស្ស សាវកភាវតោ សាវកេសុ សារិបុត្តោវ សេយ្យោតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. កិលេសឧបសមេនាតិ ឥមិនា មហាថេរស្ស តាទិសោ កិលេសូបសមោតិ ទស្សេតិ, យស្ស សាវកស្ស វិសយេ បញ្ញាយ បារមិប្បត្តិ អហោសិ. យទិ ឯវំ – ‘‘យោបិ បារង្គតោ ភិក្ខុ, ឯតាវបរមោ សិយា’’តិ ឥទំ កថន្តិ? តេសំ តេសំ ពុទ្ធានំ សាសនេ បញ្ញាយ បារមិប្បត្តសាវកវសេនេតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា – ‘‘នត្ថិ វិមុត្តិយា នានត្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ដី. ៣.១៤១; វិភ. មូលដី. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា) វចនតោ សាវកេហិ វិមុត្តិបញ្ញាមត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តេនាហ – ‘‘បារង្គតោតិ និព្ពានំ គតោ’’តិអាទិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនាថបិណ្ឌិកោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. ឆន្នោវាទសុត្តវណ្ណនា

៣៨៩. ឆន្នោតិ ឥទំ តស្ស នាមន្តិ អាហ ‘‘ឯវំនាមកោ ថេរោ’’តិ. យស្ស បន សត្ថារា បរិនិព្ពានកាលេ ព្រហ្មទណ្ឌោ អាណត្តោ, អយំ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ន អភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តត្ថេរោ’’តិ, លោកនាថស្ស អភិនិក្ខមនកាលេ កបិលបុរតោ និក្ខន្តោតិ អត្ថោ. គិលានបុច្ឆកាតិ គិលានស្ស បុច្ឆនកា, គិលានភាវស្ស អវត្ថំ សោតុកាមាតិ អត្ថោ. សសនតោ ហិំសនតោ សត្ថន្តិ អាហ ‘‘ជីវិតហារកសត្ថ’’ន្តិ.

៣៩០. ឧបវជ្ជំ ឯតស្ស នត្ថីតិ អនុបវជ្ជំ, ករជកាយំ កត្វា អាយតិំ ឧប្បត្តិរហិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អនុប្បត្តិក’’ន្តិ.

៣៩១. ខយវយំ ញត្វាតិ សង្ខារគតំ ខណភង្គំ នេត្វា ញាណេន យាថាវតោ ញត្វា. នេតំ មមាតិ ទុក្ខតោ សមនុបស្សនា សង្ខារេសុ ទិដ្ឋេសុ មមំការាភាវតោ. នេសោហមស្មីតិ អនិច្ចតោ សមនុបស្សនា អនិច្ចតោ តេសុ ទិដ្ឋេសុ អហំការាភាវតោ. ន មេសោ អត្តាតិ អនត្តតោ សមនុបស្សនា អនត្តតោ តេសុ ទិដ្ឋេសុ អត្តគ្គាហាភាវតោតិ អាហ – ‘‘នេតំ មម…បេ… អត្តាតិ សមនុបស្សាមី’’តិ.

៣៩៣. តស្មា បុថុជ្ជនោតិ យស្មា អរិយោ សព្ពសោ បរិញ្ញាតវត្ថុកោ ទុក្ខវេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា បុថុជ្ជនោ, កេវលំ បន អធិមានេនេវ – ‘‘នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ, បរិចិណ្ណោ មេ សត្ថា, និរោធំ ទិស្វា’’តិ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទម្បីតិ ឥទម្បិ, ‘‘និស្សិតស្ស ចលិត’’ន្តិអាទិ. តណ្ហានិស្សិតភាវេន ហិ អាយស្មា ឆន្នោ មារណន្តិកំ វេទនំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ឥតោ ចិតោ បរិវត្តន្តោ ចលតិ វិប្ផន្ទតិ, តស្មា ‘‘និស្សិតស្ស ចលិត’’ន្តិអាទិ មនសិកាតព្ពំ, តេន ឥទំ សព្ពំ តំ វិប្ផន្ទិតំ ន ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. កប្បសទ្ទោ កាលបរិយាយោបិ ហោតិ, ន កាលវិសេសវាចកោ ឯវាតិ អាហ – ‘‘និច្ចកប្បន្តិ និច្ចកាល’’ន្តិ. យថា អប្បហីនតណ្ហាទិដ្ឋិកោ បុគ្គលោ តំនិស្សិតោ អល្លិនោ, ឯវំ តាហិបិ និស្សិតោ អមុត្តភាវតោតិ អាហ – ‘‘តណ្ហាទិដ្ឋីហិ និស្សិតស្សា’’តិ. ចលិតន្តិ យថា យថា អសមារទ្ធាយ សម្មាបដិបត្តិយា អាទីនវវសេន ចលន្តំ បន យស្មា អរិយស្ស វិនយេ វិរូបំ ចលិតំ នាម ហោតិ, តស្មា អាហ – ‘‘វិប្ផន្ទិតំ ហោតី’’តិ. តាទិសេ បន បបញ្ចវិក្ខម្ភនវសេន ចិត្តស្ស ចលិតេ អសតិ ភាវនាយ វីថិបដិបន្នតាយ កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ចលិតេ អសតិ បស្សទ្ធី’’តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘កិលេសបស្សទ្ធិ នាម ហោតី’’តិ.

ភវន្តរំ ទិស្វា នមនដ្ឋេន នតិ. តេនាហ – ‘‘នតិយា អសតីតិ ភវត្ថាយ អាលយនិកន្តិបរិយុដ្ឋានេសុ អសតី’’តិ. បដិសន្ធិវសេន អាគតិ នាមាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ភវន្តរតោ ឥធេវ អាគមនំ នាម, ចុតិវសេន ចវនវសេន ឥតោ ភវន្តរស្ស គមនំ នាម ន ហោតិ អាគតិគតិយា អសតិ កតូបចិតស្សបិ កម្មស្ស ឧប្បត្តិបរិកប្បវសេន បវត្តិយា អភាវតោ. ចវនវសេនាតិ និព្ពត្តភវតោ ចវនវសេន ចុតិ, អាយតិំ ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបាតោ ន ហោតិ. យតោ គតិ អាគតិ ចវនំ ឧបបាតោ ន ហោតិ, តតោ ឯវ នេវិធ, ន ហុរំ, ន ឧភយមន្តរេន, កាយស្ស គតិយា អាគតិយា ច អភាវតោ សព្ពសោ ចុតូបបាតោ នត្ថិ; តេន ន ឥធលោកេ ឋិតោតិ វត្តព្ពោ. ន បរលោកេ ឋិតោតិ វត្តព្ពោ, ន ឧភយមន្តរេន ឋិតោតិ វត្តព្ពោ. តេនាហ ‘‘នយិធ លោកេ’’តិអាទិ. តត្ថ ឥធលោកបរលោកវិនិមុត្តស្ស សំសរណបទេសស្ស អភាវតោ, ‘‘ន ឧភយមន្តរេនា’’តិ វុត្តោតិ ឧភយបរិយាបន្នោ ន ហោតីតិ បដិក្ខិបន្តោ, ‘‘ន ឧភយត្ថ ហោតី’’តិ អាហ. អយមេវ អន្តោតិ យោ ឥធលោកេ បរលោកេ ច អភាវោ អវិជ្ជមានតា អនុប្បជ្ជនំ, អយមេវ សកលស្ស ទុក្ខមូលស្ស អន្តោ បរិយោសានំ.

៣៩៤. កណ្ឋនាឡិំ ឆិន្ទីតិ នាឡិំ ឆិន្ទិតុំ អារភិ. តស្មិំ ឆិន្ទិតុំ អារទ្ធក្ខណេ ឆេទោ ច វត្តតិ; មរណភយញ្ច ឱក្កមិ អវីតរាគភាវតោ, តតោ ឯវ គតិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតិ. ‘‘សោបិ នាម សព្រហ្មចារីនំ អនុបវជ្ជតំ ព្យាករិត្វា សរាគមរណំ មរិស្សតី’’តិ សំវិគ្គមានសោ សង្ខារេ អនិច្ចាទិវសេន បរិគ្គណ្ហន្តោ. អរហត្តំ បត្វាតិ បុព្ពេ ពហុសោ វិបស្សនាយ ឧទយព្ពយញាណំ បាវិតត្តា តាវទេវ អរហត្តំ បត្វា អរហត្តផលបច្ចវេក្ខណានន្តរំ កណ្ឋនាឡិច្ឆេទបច្ចយា ជីវិតនិរោធេន សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ. ន ហិ អន្តិមភវិកស្ស អរហត្តំ អប្បត្វា ជីវិតន្តរាយោ ហោតិ. ថេរស្សាតិ អាយស្មតោ ឆន្នត្ថេរស្ស. ព្យាករណេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ ‘‘ព្យាករណេន ហេតុនា’’តិ. តន្និមិត្តញ្ហិ ថេរោ វីរិយំ បគ្គណ្ហន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ. ឥមិនាតិ, ‘‘អត្ថិ, ភន្តេ’’តិអាទិវចនេន. ថេរោតិ អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ. បុច្ឆតីតិ, ភន្តេ, តថា កុលសំសគ្គបសុតោ កថំ បរិនិព្ពាយិស្សតីតិ បុច្ឆតិ. ‘‘បុព្ពេ កុលេសុ សំសដ្ឋវិហារី’’តិ សព្រហ្មចារីនំ បញ្ញាតស្សបិ ឥមស្មិំ ‘‘ហោន្តិ ហេតេ សារិបុត្តា’’តិអាទិនា ភគវតោ វុត្ត-ដ្ឋានេ អសំសដ្ឋភាវោ បាកដោ អហោសិ. បក្កម្បិ និបក្កំ វិយ សម្មាបដិបជ្ជមានាបិ កេចិ អសញ្ញតា ឧបដ្ឋហន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆន្នោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. បុណ្ណោវាទសុត្តវណ្ណនា

៣៩៥. អនន្តរសុត្តេ ‘‘បដិសល្លានាតិ ផលសមាបត្តិតោ’’តិ វុត្តំ, តត្ថ ធម្មសេនាបតិនោ អរិយវិហារស្ស អធិប្បេតត្តា, ឥធ បន អកតកិច្ចស្ស បដិសល្លានំ នាម កាយវិវេកោតិ អាហ – ‘‘បដិសល្លានាតិ ឯកីភាវា’’តិ. ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបា’’តិ បនេត្ថ វិញ្ញេយ្យរូបំ វិជានន្តស្ស ទ្វារភូតំ ចក្ខុន្តិ ឧភយំ អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរញ្ច អាយតនំ អភិនន្ទិតាទិសាមញ្ញេន តញ្ចេតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន ឯកជ្ឈំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ អាហ – ‘‘តញ្ចេតិ តំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ចា’’តិ. យំ បនេត្ថ វិញ្ញេយ្យសទ្ទេន ជោតិតំ វិញ្ញាណំ តំ សម្បយុត្តធម្មាតិ តទុភយំ, ‘‘មនោវិញ្ញេយ្យា ធម្មា’’តិ បទេន កថិតមេវាតិ ឥធ ន គហិតំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សមោធានេនាតិ សហាវដ្ឋានេន, ចិត្តេន នន្ទិយា តណ្ហាយ សហ បវត្តិយា ចិត្តសហុប្បត្តិយាតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធទុក្ខស្ស សមោធានន្តិ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស បច្ចវោការេ សហប្បវត្តិ ហោតិ. យស្មា ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជមានំ ឆន្នំ ទ្វារានំយេវ វសេន ឧប្បជ្ជតិ, តថា សមុទយោតិ, តស្មា អាហ – ‘‘ឥតិ ឆសុ ទ្វារេសូ’’តិអាទិ. កិលេសវដ្ដស្ស កម្មវដ្ដស្ស វិបាកវដ្ដស្ស ច កថិតត្តា អាហ – ‘‘វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា ទស្សេតី’’តិ. ទុតិយនយេតិ ‘‘សន្តិ ច ខោ’’តិអាទិនា វុត្តេ ទុតិយេ ទេសនានយេ. បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ ន យថានុសន្ធិ នាបិ អជ្ឈាសយានុសន្ធីតិ អធិប្បាយោ, បុច្ឆានុសន្ធិស្ស បន ឥធ សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ. សត្តសុ ឋានេសូតិ អក្កោសនេ បរិភាសនេ បាណិប្បហារេ លេឌ្ឌុប្បហារេ ទណ្ឌប្បហារេ សត្ថប្បហារេ ជីវិតាវោរោបនេតិ ឥមេសុ សត្តសុ. ‘‘ភទ្ទកា វតិមេ’’តិអាទិនា ខន្តិបដិសំយុត្តំ សីហនាទំ នទាបេតុំ.

៣៩៦. ចណ្ឌាតិ កោធនា, តេន ទូសិតចិត្តតាយ ទុដ្ឋាតិ វុត្តា. កិព្ពិសាតិ បាបា. ផរុសាតិ ឦសកម្បិ បសាទសិនេហាភាវេន លុទ្ទា. ផរុសវចនតាយ វា ផរុសា, តថាភូតា បន លុទ្ទា នាម ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កក្ខឡា’’តិ. ឥទញ្ច តេតិ, ‘‘ហត្ថច្ឆេទំ នាសិកច្ឆេទ’’ន្តិ ឯវមាទិំ ឥទញ្ច អនិដ្ឋំ ករិស្សាមាតិ ភយទស្សនេន តជ្ជេស្សន្តិ.

ឃដិកមុគ្គរេនាតិ ទណ្ឌានំ កិរ អគ្គបស្សេ ឃដាការំ ទស្សេន្តិ, តេន សោ ‘‘ឃដិកមុគ្គរោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯកតោធារាទិនា សត្ថេន ករវាលខគ្គាទិនា. ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរាទីនំ ឯតំ នាម’’ន្តិ វត្វា យត្ថ យត្ថ ឥន្ទ្រិយសំវរាទយោ ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តា, តំ បាឋបទេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘សច្ចេនា’’តិអាទិមាហ. មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ ទមេតិ សំវរេតីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, ទមោ. រាគាទិបាបធម្មេ ទមេតិ ឧបសមេតីតិ ទមោ, បញ្ញា. បាណាតិបាតាទិកម្មកិលេសេ ទមេតិ ឧបសមេតិ វិក្ខម្ភេតីតិ ទមោ ឧបោសថោ. ព្យាបាទវិហេសាទិកេ ទមេតិ វិនេតីតិ ទមោតិ អាហ – ‘‘ឥមស្មិំ បន សុត្តេ ខន្តិ ‘ទមោ’តិ វេទិតព្ពា’’តិ. ឧបសមោតិ តស្សេវ ទមស្ស វេវចនំ, តស្មា ទមោ ច សោ ព្យាបាទាទីនំ វិនយនដ្ឋេន តេសំយេវ ឧបសមនដ្ឋេន ឧបសមោ ចាតិ ទមូបសមោ, អធិវាសនខន្តិ.

៣៩៧. តត្ថ ខន្តិយំ កតាធិការោ តំ ជនបទំ គន្ត្វា មហាជនស្ស អវស្សយោ ហោតិ, តស្មា តទស្ស អបទានំ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ វិភាវេតុំ, ‘‘កោ បនេស បុណ្ណោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុនាបរន្តជនបទេ. អសប្បាយវិហារន្តិ ភាវនាភិយោគស្ស ន សប្បាយំ វិហារំ.

ទ្វេ ភាតរោតិ អវិភត្តសាបតេយ្យា អវិភត្តវោហារសំយោគា. តេនាហ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ. ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ភណ្ឌំ គហេត្វា ជនបទេសុ វិក្កយំ ករោន្តោ.

‘‘ពុទ្ធបូជំ ធម្មបូជំ សង្ឃបូជំ ករិស្សាមា’’តិ តន្និន្នា. អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសីតិ, ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ អស្សុតបុព្ពំ សោតបថំ ឧបគតំ អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ សមុដ្ឋាបេន្តំ បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ ឆវិចម្មាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. វិស្សជ្ជិតន្តិ វិក្កិណនវសេន វិនិយោជិតំ. កម្មដ្ឋានំ ន ឧបដ្ឋាតីតិ ភាវនាវីថិំ ន ឱតរតិ. មយ្ហំ អសប្បាយោតិ មយ្ហំ កម្មដ្ឋានភាវនាយ សប្បាយោ ឧបការោ ន ហោតិ.

កោចិ ចង្កមិតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ មហតា សមុទ្ទវីចិសទ្ទេន ឧបទ្ទុតត្តា ភាវនាមនសិការស្ស អនភិសម្ភុណនតោ. តេនាហ ‘‘សមុទ្ទវីចិយោ’’តិអាទិ. សោតិ មកុឡវិហារោ.

ឧត្តមជវេន គច្ឆមានា យថាធិប្បេតំ មគ្គំ អតិក្កមិត្វា អញ្ញតរំ ទីបកំ បាបុណិ.

ឧប្បាទិកំ ឧដ្ឋាបេត្វាតិ មហាវាតមណ្ឌលសមុដ្ឋាបនេន តស្មិំ បទេសេ មហាសមុទ្ទំ សំខោភេន្តោ មហន្តំ ឧប្បាទំ ឧដ្ឋបេត្វា.

ថេរោ, ‘‘អម្ហេ អាវជ្ជេយ្យាថា’’តិ កនិដ្ឋស្ស វចនំ សរិត្វា អន្តរន្តរា អាវជ្ជេតិ, តស្មា តទាបិ អាវជ្ជេតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘តស្មិំយេវ ខណេ អាវជ្ជិត្វា’’តិ. សម្មុខេតិ សីសដ្ឋានេ. បដិវេទេសុន្តិ បវេទេសុំ, ឧបាសកា មយន្តិ បដិជានិំសុ. ឥមិនាតិ ឥមិនា មយ្ហំ បរិច្ចត្តកោដ្ឋាសេន. មណ្ឌលមាឡន្តិ មុណ្ឌមណ្ឌលមាឡសទិសំ បដិស្សយំ. បរិចារកាតិ អវសេសគាមិនោ.

សច្ចពន្ធស្ស ឱកាសំ ករោន្តោ ‘‘ឯកូនបញ្ចសតាន’’ន្តិ អាហ. តំ ទិវសំ…បេ… អគ្គហេសិ, តេន សោ ថេរោ បឋមំ សលាកំ គណ្ហន្តានំ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ.

វាណិជគាមំ គន្ត្វាតិ វាណិជគាមសមីបំ គន្ត្វា. ពុទ្ធកោលាហលន្តិ ពុទ្ធានំ ឧបគម្ម សត្តានំ ឧប្បជ្ជនកុតូហលំ.

មហាគន្ធកុដិយំយេវាតិ ជេតវនមហាវិហារេ មហាគន្ធកុដិយំយេវ. បរិចរិតព្ពន្តិ ឧបដ្ឋាតព្ពំ.

គន្ធកដ្ឋានីតិ ចន្ទនអគរុសលឡាទីនិ សុគន្ធកដ្ឋានិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

បុណ្ណោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. នន្ទកោវាទសុត្តវណ្ណនា

៣៩៨. សង្ឃស្ស ភារំ អកាសិ ឧបាយេន នន្ទកត្ថេរស្ស ឱវាទេន វិនេតព្ពានំ ភិក្ខុនីនំ វិនយត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥមំ បនា’’តិអាទិ. បរិយាយតិ បវត្តតីតិ បរិយាយោ, បដិបាដីតិ អាហ – ‘‘បរិយាយេនាតិ វារេនា’’តិ. អស្សាតិ នន្ទកត្ថេរស្ស. វទាបេសិ អញ្ញេហិ អត្តនោ អនោកាសភាវំ. បរិយាយេន ឱវទន្តីតិ ឱវទិតុំ សមត្ថា ភិក្ខុនិយោ វារេន ឱវទន្តិ. ឥទំ បរិយាយេន ឱវទនំ. ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ បសីទតិ បុព្ពចរិយសិទ្ធេន គារវពហុមានេន គេហស្សិតបេមវសេន.

គោតមីតិ មហាបជាបតិគោតមី. សេដ្ឋិស្សាតិ ពារាណសិសេដ្ឋិនោ.

តេតិ បច្ចេកពុទ្ធេ. កិំ នុ ខោតិ បុច្ឆិ ចិរតរកាលំ បុញ្ញកិរិយាយ បរិភាវិតសន្តានតាយ, បច្ចេកពុទ្ធេសុ ច គារវពហុមានតាយ. ទុគ្គតេហិបិ សក្កា កាតុន្តិ ទុគ្គតេហិបិ យថាវិភវំ កតា កុដិ តុម្ហាកំ វសិតុំ សក្កាតិ បុច្ឆិ.

ហត្ថកម្មំ ទេថាតិ ហត្ថកម្មំ កត្វា ទេថាតិ អត្ថោ. អានិសំសំ អាចិក្ខិត្វាតិ ‘‘តាទិសានំ មហេសីនំ កតំ វេយ្យាវច្ចំ អម្ហាកម្បិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ ហោតិ. អាវាសទានញ្ច នាម មហប្ផលំ មហានិសំសំ និព្ពត្តដ្ឋានេ មហាសម្បត្តិអាវហំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា អានិសំសំ អាចិក្ខិត្វា. គាឡ្ហេន ឱវាទេន តជ្ជេត្វាតិ, ‘‘ឥមេសុ នាម ករោន្តេសុ ត្វំ កស្មា ន ករោសិ, មម ជេដ្ឋកទាសស្ស ភរិយភាវំ ន ជានាសិ. សព្ពេហិបិ ករិយមានស្ស ហត្ថកម្មស្ស អករណេ តុយ្ហំ ឥទញ្ចិទញ្ច ទុក្ខំ អាគមិស្សតី’’តិ ភយេន តជ្ជេត្វា. សតំ សតំ ហុត្វាតិ សតំ សតំ ទាសបុត្តា ឯកជ្ឈំ ហុត្វា ឯកញ្ច ឯកញ្ច កុដិំ កត្វា អទាសិ. ចង្កមនាទិបរិវារន្តិ ចង្កមនរត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានភោជនាទិបរិវារដ្ឋានសហិតំ. ជគ្គិត្វា ឧបដ្ឋាបេត្វា. វិស្សជ្ជាបេសីតិ បរិច្ចជាបេសិ. បរិវត្តាបេត្វាតិ ចេតាបេត្វា. តិចីវរានីតិ សហស្សគ្ឃនិកានិ តិចីវរានិ កត្វា អទាសិ. កាលេន កាលន្តិ កាលេ កាលេ, កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ អត្ថោ. រជ្ជេ ឋិតស្សាតិ សព្ពភូតូបការរជ្ជេ ឋិតស្ស.

នន្ទកត្ថេរោបីតិ តទា ជេដ្ឋកទាសោ ឯតរហិ នន្ទកត្ថេរោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បត្តោ. ជេដ្ឋកទាសិធីតា …បេ… អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋិតាតិ មហាបជាបតិគោតមិំ សន្ធាយ វទតិ. អយមាយស្មា នន្ទកោតិ អយមេវ សមុទាគមតោ អាយស្មា នន្ទកត្ថេរោ. ឯតាវ តា ភិក្ខុនិយោតិ ឯតាវតា សមុទាគមតោ បញ្ចសតា ភិក្ខុនិយោ.

៣៩៩. ហេតុនាតិ ញាយេន អវិបរីតបដិបត្តិយា. បុព្ពភាគា ហិ បុរិមា បុរិមា បដិបទា បច្ឆិមាយ ការណំ. យាថាវសរសតោ ទិដ្ឋន្តិ យថាភូតសភាវតោ បច្ចក្ខំ វិយ.

៤០១. តំ សភាវំ តំសភាវន្តិ តស្សា វេទនាយ បច្ចយភាវេន អនុរូបំ.

៤០៣. បឋមតរំយេវ អនិច្ចាតិ តស្សាបិ ឆាយាយ អនិច្ចភាវោ បឋមតរំយេវ សិទ្ធោ. ន ហិ កទាចិ អនិច្ចំ និស្សាយ បវត្តំ កិញ្ចិ និច្ចំ នាម អត្ថីតិ.

៤០៤. អនុបហនិត្វាតិ អវិនាសេត្វា. កថំ បន មំសកាយំ ចម្មកាយញ្ច អវិនាសេត្វា ឥតរេសំ កន្តនំ ហោតីតិ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ, ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចម្មំ អល្លិយាបេន្តោតិ ចម្មេ លគ្គាបេន្តោ ចម្មបដិពទ្ធំ ករោន្តោ. ចម្មំ ពទ្ធំ កត្វាតិ វិវរកាលេ ន ផាលេន្តោ ចម្មពទ្ធេ កត្វា. ឯវំ អកត្វាតិ ឯវំ មំសចម្មកាយានំ វិនាសនំ អកត្វា, វិលិមំសាទិវិកន្តនេន អញ្ញមញ្ញំ វិវេចេត្វា. តត្ថ វិលិមំសន្តិ ចម្មនិស្សិតមំសំ, បដិច្ឆន្នកិលោមកន្តិ ច វទន្តិ. ន្ហារូតិ សុខុមន្ហារុ. ពន្ធនន្តិ ចម្មមំសានំ សម្ពន្ធំ. តេនាហ – ‘‘សព្ពចម្មេ លគ្គវិលិបនមំសមេវា’’តិ. អន្តរកិលេសមេវាតិ អន្តរេ ចិត្តេ ជាតត្តា សត្តសន្តានន្តោគធតាយ អព្ភន្តរភូតកិលេសមេវ.

៤០៥. តជ្ជំ វាយាមន្តិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិ បុរិសេន កុឋារិនា ឆេជ្ជំ ឆិន្ទិតេ ឆេជ្ជដ្ឋានស្ស សល្លក្ខណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តស្ស បដិឃាតភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ, កាយបរិឡាហាភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ, តស្ស អវដ្ឋានំ ឥច្ឆិតព្ពំ, កិច្ចន្តរេ អជ្ឈុបេក្ខណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ បញ្ញាយ កិលេសេ ឆិន្ទន្តស្ស យោគិនោ វីរិយពលេន សទ្ធិំ សតិ-បីតិ-បស្សទ្ធិ-សមាធិ-ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ – ‘‘ឯវំ ន វិនា ឆហិ…បេ… សក្កោតី’’តិ.

៤០៧. តេន ការណេនាតិ យេន តាសំ ភិក្ខុនីនំ សា ធម្មទេសនា សប្បាយា, អាសេវនមន្ទតាយ បន អជ្ឈាសយេន បរិបុណ្ណសង្កប្បា ន ជាតាយេវ; បុន តថា ទេសនាយ សតិ អាសេវនពលវតាយ បរិបុណ្ណសង្កប្បា ភវិស្សន្តិ; តេន ការណេន ត្វម្បិ តា ភិក្ខុនិយោ តេនេវ ឱវាទេន ឱវទេយ្យាសីតិ.

៤១៥. សព្ពបច្ឆិមិកាតិ សព្ពាសំ កនិដ្ឋា សោតាបន្នា, អនរិយា តត្ថ កាចិ នត្ថីតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘សេសា បន…បេ… ខីណាសវា ចា’’តិ. យទិ ឯវន្តិ អខីណាសវាបិ តាទិសា ភិក្ខុនី អត្ថិ. ឯវំ សតិ សុក្ខវិបស្សកភាវេនបិ សតិ ខីណាសវភាវេ អរិយស្ស វិនយេ អបរិបុណ្ណសង្កប្បាវាតិ អធិប្បាយេន ចោទេតិ, ‘‘កថំ បរិបុណ្ណសង្កប្បា’’តិ? ឥតរោ អជ្ឈាសយបារិបូរិយាតិ ការណំ វត្វា, ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិនា តមត្ថំ វិវរតិ. អជ្ឈាសយបារិបូរិយាតិ តត្ថ អធិប្បាយបារិបូរិយា, ន សព្ពសោ គុណបារិបូរិយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កទា នុ ខោ’’តិអាទិ. ឯតេន បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានានំ វិសទិសតាយ បុគ្គលស្ស វិបស្សនាកាលេ បវត្តអជ្ឈាសយវសេន អរិយមគ្គេ ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គានំ វិសេសតាតិ អយមត្ថោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នន្ទកោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

៤១៦. វិមុត្តិំ បរិបាចេន្តីតិ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិភូតំ អរហត្តំ សព្ពសោ បាចេន្តិ សាធេន្តិ និព្ពាបេន្តីតិ វិមុត្តិបរិបាចនីយា. ធម្មាតិ ការណធម្មា. តេនាហ – ‘‘វិសុទ្ធិការណវសេនា’’តិ, អរហត្តសង្ខាតាយ វិសុទ្ធិយា សម្បាទនវសេនាតិ អត្ថោ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោ វិសុជ្ឈមានា មគ្គបដិបាដិយាវ សព្ពសោ អស្សទ្ធិយាទីហិ ចិត្តំ វិមោចេន្តា អគ្គផលវិមុត្តិំ សម្បាទេន្តិ. តេសំ បន វិសុទ្ធិ ពាលបរិវជ្ជនេន បណ្ឌិតបយិរុបាសនេន បសាទាវហធម្មបច្ចវេក្ខណាយ ច ហោតិ. តតោ ឥធ បន្នរស ធម្មា អធិប្បេតាតិ ទស្សេន្តោ, ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ អស្សទ្ធេ បុគ្គលេតិ សទ្ធារហិតេ បុគ្គលេ. តេ ហិ និស្សាយ ន កទាចិ សទ្ធា សម្ភវតិ, តេសំ បន ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន អញ្ញទត្ថុ អសទ្ធិយមេវ វឌ្ឍតិ, តស្មា តេ បដិភយមគ្គោ វិយ ទូរតោ វជ្ជេតព្ពា. អស្សទ្ធិយន្តិ ច សទ្ធាយ បដិបក្ខភូតា អសទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អធិមុច្ចនាការេន បវត្តា សំកិលេសធម្មា វេទិតព្ពា. សទ្ធេ បុគ្គលេតិ សទ្ធាសម្បន្នេ បុគ្គលេ. តេ ហិ និស្សាយ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ភិយ្យោភាវំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. សទ្ធេយ្យវត្ថូតិ ច ពុទ្ធាទីនិ រតនានិ កម្មកម្មផលានិ ច. សេវតោតិ លព្ភមានំ សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតុំ វឌ្ឍេតុញ្ច និសេវតោ. សេសបទានិ តស្សេវ វេវចនានិ. អថ វា សេវតោ ឧបសង្កមតោ. ភជតោ តេសំ បដិបត្តិយំ ភត្តិំ កុព្ពតោ. បយិរុបាសតោតិ តេសំ ឱវាទានុសាសនិករណវសេន ឧបដ្ឋហតោ. បសាទនីយសុត្តន្តា នាម ពុទ្ធាទិគុណបដិសំយុត្តា បសាទាវហា សម្បសាទនីយសុត្តាទយោ. តេ ហិ បច្ចវេក្ខតោ ពុទ្ធាទីសុ អនុប្បន្នា បសន្នា ឧបជ្ជតិ, ឧប្បន្នា ភិយ្យោភាវំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. ឥមេហិ តីហាការេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ តីហិ ការណេហិ. បដិបក្ខទូរីភាវតោ បច្ចេកំ សូបហារតោ ច អាសេវនំ ភាវនំ លភន្តិ. សទ្ធិន្ទ្រិយំ វិសុជ្ឈតិ មគ្គផលាវហភាវេន អច្ឆតិ វិសុទ្ធិំ បាបុណាតិ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – កុសីតេតិ អលសេ សម្មាបដិបត្តិយំ និក្ខិត្តធុរេ. អារទ្ធវីរិយេតិ បគ្គហិតវីរិយេ សម្មាបដិបន្នេ. សម្មប្បធានេតិ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនាទិវសេន បវត្តេ ចត្តារោ ឧបាយប្បធានេ. បច្ចវេក្ខតោ បដិបត្តិំ អវេក្ខតោ. តេ ហិ បច្ចវេក្ខតោ លីនំ អភិភវិត្វា សម្មទេវ អារម្ភធាតុអាទិ អនុប្បន្នានំ វិធិនា សតិសម្បទាយ ឧប្បាទាយ ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តតិ. អសមាហិតេ ភន្តមិគភន្តគោណសប្បដិភាគេ វិព្ភន្តចិត្តេ. សមាហិតេ ឧបចារសមាធិនា អប្បនាសមាធិនា ច សម្មទេវ សមាហិតចិត្តេ. ឈានវិមោក្ខេតិ សវិតក្កសវិចារាទិឈានានិ បឋមាទិវិមោក្ខេ ច. តេសញ្ហិ បច្ចវេក្ខណា ឧបរូបរិ អច្ចន្តមេវ សមាធានាយ សំវត្តតិ. ទុប្បញ្ញេតិ និប្បញ្ញេ, អរិយធម្មស្ស ឧគ្គហបរិបុច្ឆាសវនសម្មសនាភាវេន សព្ពសោ បញ្ញារហិតេ ច. បញ្ញវន្តេតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ មគ្គបញ្ញាយ ច សមន្នាគតេ. គម្ភីរញាណចរិយន្តិ គម្ភីរំ ខន្ធាយតនធាតុសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទំ ញាណស្ស ចរិតព្ពដ្ឋានំ, យត្ថ វា គម្ភីរញាណស្ស ចរិយំ បវត្តតិ. តត្ថ ហិ បច្ចវេក្ខណា សម្មោហំ វិធមតិ, អនុប្បន្នាយ បញ្ញាយ ឧប្បាទាយ ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តតិ. សុត្តន្តក្ខន្ធេតិ សុត្តសមូហេ.

បុព្ពេ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ វិសុទ្ធិការណានិ, ‘‘វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា’’តិ វុត្តានីតិ ឥធ សទ្ធាទិកេ អញ្ញេ ច ធម្មេ ទស្សេន្តោ, ‘‘អបរេបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនីយតា ទស្សិតា ឯវ, អនិច្ចសញ្ញាទីនំ បន វិមុត្តិបរិបាចនីយតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ វិបស្សនាភាវតោ. តេនាហ – ‘‘ឥមេ បញ្ច និព្ពេធភាគិយា សញ្ញា’’តិ. កល្យាណមិត្តតាទយោតិ កល្យាណមិត្តតា សីលសំវរោ អភិសល្លេខកថា វីរិយារម្ភោ និព្ពេធិកា បញ្ញា ឥមេ កល្យាណមិត្តតាទយោ បញ្ច ធម្មា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ‘‘មេឃិយសុត្តសំវណ្ណនាយំ’’ (ឧទា. អដ្ឋ. ៣១) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. លោកំ វោលោកេន្តស្សាតិ ពុទ្ធវេនេយ្យសត្តលោកំ ពុទ្ធចក្ខុនា វិសេសតោ ឱលោកេន្តស្ស.

៤១៩. អាយស្មតោ រាហុលស្ស ឥន្ទ្រិយានំ បរិបក្កត្តា សទ្ធិំ បដ្ឋបិតបត្ថនា ទេវតា ឧទិក្ខមានា តិដ្ឋន្តិ, – ‘‘កទា នុ ខោ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយេ វិនេស្សតី’’តិ. យទា បន សត្ថា ឯវំ បរិវិតក្កេសិ, តាវទេវ សមានជ្ឈាសយតាយ សព្ពកាលំ តង្ខណំ អាគមេន្តិយោ តា ទេវតាយោ តំ សមវាយំ ទិស្វា ឯកស្មិំ អន្ធវនស្មិំយេវ សន្និបតិតា. ឧបាលិស្ស គហបតិនោ ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស ចតុសច្ចធម្មេសុ ទស្សនកិច្ចេន បវត្តោ សោតាបត្តិមគ្គោតិ តេសុ សុត្តេសុ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៣០) បឋមមគ្គោ ‘‘ធម្មចក្ខុ’’ន្តិ វុត្តោ, តស្ស ទស្សនត្ថស្ស សាតិសយត្តា, ព្រហ្មាយុនោ បន ផលញាណានិ ហេដ្ឋិមានិ តីណិ សាតិសយានីតិ ព្រហ្មាយុសុត្តេ(ម. និ. ២.៣៨៣ អាទយោ) តីណិ ផលានិ ‘‘ធម្មចក្ខុ’’ន្តិ វុត្តានិ. ឥទំ បនេត្ថ អាយស្មតោ រាហុលស្ស មគ្គញាណំ ផលញាណញ្ច ទស្សនត្ថោ សាតិសយោ, តាហិ ច ទេវតាហិ យំ ញាណំ អធិគតំ, តំ សាតិសយមេវាតិ វុត្តំ – ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ ចត្តារោ មគ្គា, ចត្តារិ ច ផលានិ ធម្មចក្ខុន្តិ វេទិតព្ពានី’’តិ. កិំ បន សាវកានំ សច្ចាភិសមយញាណេ អត្ថិ កោចិ វិសេសោតិ? អាម អត្ថិ. សោ ច ខោ បុព្ពភាគេ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ បវត្តិយាការវិសេសេន លភេយ្យ កាចិ វិសេសមត្តា. ស្វាយមត្ថោ អភិធម្មេ ‘‘នោ ច ខោ យថា ទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស កិលេសប្បហានំ បតិ វិសេសកិត្តនេន ទីបេតព្ពោ. កិំ បន អាយស្មា រាហុលោ វិយ តា ទេវតា សព្ពា ឯកចិត្តា បគេវ ចត្តារិ ផលានិ អធិគណ្ហិំសូតិ? នោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិមាហ. កិត្តកា បន តា ទេវតាតិ អាហ ‘‘តាសញ្ច បនា’’តិអាទិ.

រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. ឆឆក្កសុត្តវណ្ណនា

៤២០. អាទិម្ហិ កល្យាណន្តិ អាទិកោដ្ឋាសេ កល្យាណំ ឯតស្សាតិ វា អាទិកល្យាណោ, តំ អាទិកល្យាណំ, អាទិកល្យាណភាវោ ច ទោសវិគមេន ឥច្ឆិតព្ពោ. យញ្ហិ សព្ពសោ វិគតទោសំ, តំ បរិបុណ្ណគុណមេវ ហោតីតិ ‘‘និទ្ទោស’’ន្តិ វុត្តំ. កត្វាតិ ច បទំ, ‘‘កល្យាណំ កត្វា ភទ្ទកំ កត្វា’’តិ បុរិមបទទ្វយេនបិ យោជេតព្ពំ. ទេសនាការោ ហិ ឥធ កល្យាណសទ្ទេន គហិតោ. តេនេវាហ – ‘‘ទេសេតព្ពធម្មស្ស កល្យាណតា ទស្សិតា ហោតី’’តិ, ទុតិយេ បន អត្ថវិកប្បេ ទេសេតព្ពធម្មស្ស កល្យាណតា មុខ្យេនេវ កថិតា ឥតរស្ស អត្ថាបត្តិតោ. មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អយញ្ច ទេសនាយ ថោមនា ពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណាវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘ឥតិ ភគវា អរិយវំស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មគ្គហណម្បិ ទេសនាយ ថោមនា ឯវាតិ ‘‘នវហិ បទេហី’’តិ វុត្តំ.

វេទនា យាថាវតោ ជាននំ, តញ្ច មគ្គកិច្ចំ, តស្ស ឧបាយោ វិបស្សនាតិអាហ – ‘‘សហវិបស្សនេន មគ្គេន ជានិតព្ពានី’’តិ. បរិញ្ញាភិសមយាទិកិច្ចេន និព្ពត្តិយា អសម្មោហតោ ច បដិវិជ្ឈិតព្ពោ. តេភូមកចិត្តមេវ កថិតំ សម្មសនដ្ឋានស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯស នយោ ធម្មាយតនាទីសុបិ. ធម្មាយតនស្ស វា អាយតនភាវតោ ពហិទ្ធាគហណំ, ន សព្ពសោ អនជ្ឈត្តភាវតោ. វិបាកវេទនាបច្ចយា ជវនក្ខណេ ឧប្បន្នតណ្ហាតិ ឆត្តិំសវិបាកវេទនំ និស្សាយ ឯវំ អស្សាទេន្តី អនុភវេយ្យន្តិ អកុសលជវនក្ខណតោ ឧប្បន្នតណ្ហា.

៤២២. បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ យថានុសន្ធិអាទីនំ អសម្ភវតោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ហេដ្ឋាតិ វិញ្ញាណផស្សវេទនាតណ្ហានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាទស្សនេន ចក្ខាយតនាទីនំ រូបាយតនាទីនញ្ច បច្ចយាយត្តវុត្តិតា ទីបិតា អបច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយាភាវតោ, យញ្ច បច្ចយាយត្តវុត្តិកំ, តំ អនិច្ចំ ឧប្បាទសម្ភវតោ, យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តាតិ ខន្ធបញ្ចកេ ច ឆន្នំ ឆក្កានំ វសេន ឃនវិនិព្ភោគករណេន អត្ថតោ អនត្តលក្ខណំ វិភាវិតំ. ន សរូបតោតិ សរូបតោបិ តំ វិភាវេតុកាមោ តេនេវ ឆឆក្កានំ វសេន ឃនវិនិព្ភោគនយេន ព្យតិរេកតោ ច អន្វយតោ ច ទស្សេន្តោ ភគវា – ‘‘ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យា’’តិអាទិមាហាតិ យថានុសន្ធិកាវ ទេសនា វិភាវិតា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋា កថិតានំ ហី’’តិអាទិ. ហេដ្ឋា បន ឆន្នំ ឆក្កានំ វសេន វិនិព្ភោគទស្សនមត្តំ, ន អនត្តលក្ខណំ វិភាវិតំ, ឥធ បន សរូបតោ អនត្តលក្ខណំ វិភាវិតន្តិ អធិប្បាយេន អនុសន្ធន្តរភាវជោតនា. យទិបិ អនត្តភាវោ នាម ចតូសុបិ សច្ចេសុ លព្ភតេវ, សព្ពេបិ ហិ ធម្មា អនត្តា, ឥមេ បនេត្ថ ទ្វេបិ នយា សម្មសនវសេន បវត្តាតិ វុត្តំ – ‘‘ទ្វិន្នំ សច្ចានំ អនត្តភាវទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ន ឧបបជ្ជតីតិ ឧបបត្តិសង្ខាតយុត្តិយា ន សមេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ន យុជ្ជតី’’តិ. អត្តវាទិនា – ‘‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ’’តិ អភិមតោ, ចក្ខុញ្ច ឧប្បាទវន្តតាយ អនិច្ចំ, យំ បច្ចយាយត្ថវុត្តិតា, តស្មា ‘‘ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតី’’តិអាទិ. សក្កាយវត្ថុ ចក្ខុ អនត្តា អនិច្ចភាវតោ សេយ្យថាបិ ឃដោ, ចក្ខុំ អនិច្ចំ បច្ចយាយត្តវុត្តិភាវតោ សេយ្យថាបិ ឃដោ, ចក្ខុ បច្ចយាយត្តវុត្តិ ឧប្បាទាទិសម្ភវតោ សេយ្យថាបិ ឃដោ. វិគច្ឆតីតិ ភង្គុប្បត្តិយា សភាវាវិគមេន វិគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ.

៤២៤. យស្មា កិលេសវដ្ដមូលកំ កម្មវដ្ដំ, កម្មវដ្ដមូលកញ្ច វិបាកវដ្ដំ. កិលេសុប្បត្តិ ច តណ្ហាទិគ្គាហបុព្ពិកា, តស្មា ‘‘តិណ្ណំ វា គាហានំ វសេន វដ្ដំ ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ. យស្មា បន តណ្ហាបក្ខិកា ធម្មា សមុទយសច្ចំ, ចក្ខាទយោ ទុក្ខសច្ចំ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘ទ្វិន្នំ សច្ចានំ វសេន វដ្ដំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. តណ្ហាមានទិដ្ឋិគ្គាហាវ វេទិតព្ពា សក្កាយគាមិនិបដិបទាយ អធិប្បេតត្តា. ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា គហណមេវេត្ថ អនុបស្សនាតិ អាហ – ‘‘គាហត្តយវសេន បស្សតី’’តិ.

តិណ្ណំ គាហានំ បដិបក្ខវសេនាតិ តណ្ហាទិគ្គាហបដិបក្ខភូតានំ ទុក្ខានិច្ចានត្តានុបស្សនានំ វសេន, តាហិ វា តិណ្ណំ គាហានំ បដិបក្ខវសេន វិនិវេឋនវសេន អនុប្បាទនវសេនាតិ អត្ថោ. បដិបក្ខវសេន វិវដ្ដំ ទស្សេតុន្តិ យោជនា. សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ឯត្ថ និរោធធម្មោ សរូបេនេវ ទស្សិតោតិ អាហ – ‘‘និរោធោ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ. បដិសេធវចនានីតិ បដិក្ខេបវចនានិ.

៤២៥. តណ្ហាទីនំ អនុបាទិយនវចនានិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេនេវ វុត្តានិ តណ្ហាទិដ្ឋីនំយេវ អភិនន្ទនាទិវសេន បវត្តិសព្ភាវតោ. អប្បហីនត្ថោ អនុសយត្ថោតិ អាហ – ‘‘អនុសេតីតិ អប្បហីនោ ហោតី’’តិ អរិយមគ្គេន ហិ អប្បហីនោ ថាមគតោ រាគាទិកិលេសោ អនុសយោ ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហភាវតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. វដ្ដទុក្ខកិលេសទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ចេវ កិលេសទុក្ខស្ស ច. សឧបាទិសេសនិព្ពានញ្ហិ កិលេសទុក្ខស្ស អន្តករណំ, អនុបាទិសេសនិព្ពានំ វដ្ដទុក្ខស្ស.

៤២៦. តេសន្តិ អនុសយានំ. បដិក្ខេបវសេនាតិ បជហនវសេន, អប្បវត្តិករណវសេនាតិ អត្ថោ. អវិជ្ជំ បជហិត្វាតិ អនវសេសតោ អវិជ្ជំ អប្បវត្តិធម្មតំ អាបាទេត្វា. កាមំ ហេដ្ឋិមមគ្គញាណម្បិ អវិជ្ជាបហាយិនី វិជ្ជា ឯវ, តំ បន ញាណំ អវិជ្ជាយ អនវសេសប្បហាយកំ ន ហោតិ, អគ្គមគ្គញាណេ បន ឧប្បន្នេ អវិជ្ជាយ លេសោបិ នាវសិស្សតីតិ តទេវ អវិជ្ជាយ បហាយកន្តិ អាហ – ‘‘អរហត្តមគ្គវិជ្ជំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ.

៤២៧. សយមេវ តថាគតេ អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវេន ទេសេន្តេ សដ្ឋិ ភិក្ខូ អរហត្តំ បត្តាតិ អនច្ឆរិយមេតំ, អថ កិំ អច្ឆរិយន្តិ អាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ. កថេន្តេបីតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ បការត្ថោ, ឥមិនាវ បការេនាតិ អត្ថោ. បត្តា ឯវាតិ សដ្ឋិ ភិក្ខូ អរហត្តំ បត្តា ឯវាតិ យោជនា. ឯតម្បិ អនច្ឆរិយំ, សត្ថុ សម្មុខា សាវកា សមុទាគមា មហាភិញ្ញា បភិន្នបដិសម្ភិទា តថា តថា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេន្តីតិ. តេនាហ – ‘‘មហាភិញ្ញប្បត្តា ហិ តេ សាវកា’’តិ.

មហាមណ្ឌបេតិ លោហបាសាទស្ស បុរតោ ឯវ មហាភិក្ខុសន្និបាតោ ជាតោតិ តេសំ បហោនកវសេន កតេ មហតិ សាណិមណ្ឌបេតិ វទន្តិ. តេសុបិ ឋានេសូតិ តេសុ យថាវុត្តមហាមណ្ឌបាទីសុ ឋានេសុ. មហាថេរោ អត្ថីតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ទេវត្ថេរស្ស គុណេ សុត្វា បសន្នមានសោ មហាថេរោ, តថាបិ វត្ថសម្បត្តិយា បសីទិត្វា ‘‘ត្វំ បន ន្ហាបេហី’’តិ អាហ.

ហេដ្ឋាបាសាទេតិ ច កល្យាណិយមហាវិហារេ ឧបោសថាគារេ ហេដ្ឋាបាសាទេ ឯកទា ឧបរិបាសាទេ ឯកទា, កថេសីតិ. ចូឡនាគស្ស តថា មហតី បរិសា ទេវតានុភាវេន អភិញ្ញាបាទនំ អហោសីតិ កេចិ. ថេរោ បន មហិទ្ធិកោ អហោសិ, តស្មា តាវ មហតិំ បរិសំ អភិញ្ញាបេសីតិ អបរេ.

តតោ តតោតិ តស្សំ តស្សំ ទិសាយំ. ឯកោវាតិ ឯកច្ចោ ឯវ, ន ពហុសោ, កតិបយាវ បុថុជ្ជនា អហេសុន្តិ អត្ថោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឆឆក្កសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. មហាសឡាយតនិកសុត្តវណ្ណនា

៤២៨. មហន្តានិ សឡាយតនានិ អធិកិច្ច បវត្តត្តា មហាសឡាយតនិកំ, មហន្តតា ច តេសំ មហន្តំ លោកសន្និវាសំ អភិព្យាបេត្វា ឋិតត្តា អយោនិសោ គយ្ហមានានំ មហតោ អនត្ថាយ សំវត្តនតោ, យោនិសោ គយ្ហមានានំ មហតោ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តនតោ ច ទដ្ឋព្ពា. ជោតកន្តិ ពោធកំ.

៤២៩. សិខាប្បត្តាយ វិបស្សនាយ ជាននម្បិ យថាភូតជាននមេវ មគ្គេន ជាននស្ស អាសន្នការណភាវតោតិ អាហ – ‘‘សហវិបស្សនេន មគ្គេន អជានន្តោ’’តិ. វុឌ្ឍិំ គច្ឆន្តីតិ បច្ចយសមោធានេន ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសបាឡិយា អបរាបរំ បរិវុទ្ធិំ គច្ឆន្តិ. ឯវំភូតា បគុណភាវមាបាទិតា សមថវិបស្សនាធម្មា វិយ សុដ្ឋុតរំ វសីភាវំ បាបិតា ឈានាភិញ្ញា វិយ ច វសីភូតា ហុត្វា ឧបរូបរិ ព្រូហេន្តីតិ អាហ – ‘‘វសីភាវំ គច្ឆន្តី’’តិ. តថា ហិ តេ កទាចិ ភវបត្ថនាយ អនុប្បាទិតាយបិ អប្បហីនភាវេនេវស្សា តិដ្ឋន្តិ. អកុសលា ធម្មាវ យេភុយ្យេន ទស្សនាយតនេន វិនាសទស្សនតោ បវត្តន្តិ បរិវឌ្ឍន្តិ ច. បញ្ចទ្វារិកទរថាតិ បញ្ចទ្វារិកជវនសហគតា អកុសលទរថា. ឯវំ មនោទ្វារិកទរថា វេទិតព្ពា. សន្តាបាតិ ទរថេហិ ពលវន្តោ សម្បយុត្តធម្មានំ និស្សយស្ស ច សន្តាបនករា. បរិឡាហាតិ តតោបិ ពលវតរា តេសំយេវ បរិទហនករា.

៤៣០. បញ្ចទ្វារិកសុខំ, ន កាយប្បសាទសន្និស្សិតសុខមេវ. មនោទ្វារិកសុខន្តិ មនោទ្វារិកចិត្តសន្និស្សិតសុខំ, ន យំ កិញ្ចិ ចេតសិកសុខំ តស្ស កាយិកសុខគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. បញ្ចទ្វារិកជវនេន សមាបជ្ជនំ វា វុដ្ឋានំ វា នត្ថីតិ ឥទំ មនោទ្វារិកជវនេន តស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ, មគ្គស្ស វសេន វុត្តំ, ន បន តប្បសង្គសង្កានិវត្តនត្ថំ. វិញ្ញត្តិមត្តម្បិ ជនេតុំ អសមត្ថំ សមាបជ្ជនស្ស កថំ បច្ចយោ ហោតិ, ពុទ្ធានំ បន ភគវន្តានំ ហោតីតិ ចេ? តថាបិ តស្ស អាសន្នដ្ឋានេ បញ្ចទ្វារិកចិត្តប្បវត្តិយា អសម្ភវោ ឯវ តាទិសស្ស បុព្ពាភោគស្ស តស្មិំ កាលេ អសម្ភវតោ. ឯតេនេវ យា កេសញ្ចិ អរិយធម្មេ អកោវិទានំ ឃដសភាវាទីសុ ពុទ្ធិតុល្យការិតាបត្តិចោទនា; សា បដិក្ខិត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា តំតំបុរិមាភោគវសេន តេន តេន បញ្ចទ្វារិកាភិនិយតមនោវិញ្ញាណស្ស បរតោ បវត្តមានមនោវិញ្ញាណេន តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ វណ្ណសណ្ឋានាទិវិសេសស្ស វិនិច្ឆិនិតព្ពតោ. ឧប្បន្នមត្តកមេវ ហោតីតិ បញ្ចទ្វារិកជវនំ តាទិសំ កិញ្ចិ អត្ថនិច្ឆយកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ, កេវលំ ឧប្បន្នមត្តមេវ ហោតិ. អយន្តិ ‘‘អាទីនវានុបស្សិនោ’’តិអាទិនា វុត្តា.

៤៣១. កុសលចិត្ត…បេ… ភូតស្សាតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាសហគតកុសលចិត្តស្ស សម្បយុត្តចេតោសុខសមង្គីភូតស្ស. បុព្ពសុទ្ធិកាតិ មគ្គុប្បត្តិតោ, វិបស្សនារម្ភតោបិ វា បុព្ពេវ សុទ្ធា. តេនាហ – ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិសុទ្ធាវ ហោន្តី’’តិ. សព្ពត្ថកការាបកង្គានីតិ សីលវិសោធនស្ស ចិត្តសមាធានស្ស វិបស្សនាភិយោគស្ស មគ្គេន បហាតព្ពកិលេសបហានស្សាតិ សព្ពស្សបិ មគ្គសម្ភារកិច្ចស្ស ការាបកង្គានិ. អដ្ឋង្គិកោ វាតិ បឋមជ្ឈានិកោ វា អដ្ឋង្គិកោ, ទុតិយជ្ឈានិកោ វា សត្តង្គិកោ ហោតិ.

ឥមមេវ សុត្តបទេសំ គហេត្វាតិ, ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋី’’តិអាទិនា សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បញ្ចន្នំយេវ តស្មិំ ឋានេ គហិតត្តា លោកុត្តរមគ្គោ បញ្ចង្គិកោតិ វទតិ. សោតិ តថា វទន្តោ វិតណ្ឌវាទី. អនន្តរវចនេនេវាតិ, ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋី’’តិអាទិវចនស្ស, ‘‘ឯវមស្សាយ’’ន្តិអាទិនា អនន្តរវចនេន. បដិសេធិតព្ពោតិ បដិក្ខិបិតព្ពោ. ‘‘អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ អរិយមគ្គស្ស បញ្ចង្គិកភាវំ ឧជុកមេវ បដិក្ខិបតិ. យទិ ឯវំ ‘‘យា តថាភូតស្ស ទិដ្ឋី’’តិអាទិនា តត្ថ បញ្ចន្នំ ឯវ អង្គានំ គហណំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘ឧត្តរិ ចា’’តិអាទិ. សម្មាវាចំ ភាវេតិ អរិយមគ្គសមង្គី. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាវាចំ បជហតី’’តិ. យស្មិញ្ហិ ខណេ សម្មាវាចា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតិ, តស្មិំយេវ មិច្ឆាវាចា បជហីយតីតិ. សហេវ វិរតិយា បូរេន្តិ សមុច្ឆេទវិរតិយា វិនា ទុក្ខបរិញ្ញាទីនំ អសម្ភវតោ. អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិសុទ្ធានេវ វដ្ដន្តិ បរិសុទ្ធេ សីលេ បតិដ្ឋិតស្សេវ ភាវនាយ ឥជ្ឈនតោ. យថាវុត្តមត្ថំ គន្ថន្តរេនបិ សមត្ថេតុំ, ‘‘សុភទ្ទសុត្តេបិ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនេកេសុ សុត្តសតេសុ អដ្ឋង្គិកោវ មគ្គោ អាគតោ, ន បញ្ចង្គិកោតិ អធិប្បាយោ.

សម្មាសតិ មគ្គក្ខណេ កាយានុបស្សនាទិចតុកិច្ចសាធិកា ហោតីតិ តំ ចតុព្ពិធំ កត្វា ទស្សេន្តោ, ‘‘មគ្គសម្បយុត្តាវ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ អាហ. ន ចតុមគ្គសម្បយុត្តតាវសេន. ឯស នយោ សម្មប្បធានាទីសុបិ. អញ្ញមញ្ញានតិវត្តមានា យុគនទ្ធា យុត្តា វិយ អរិយមគ្គយុគនទ្ធា អញ្ញមញ្ញំ បដិពទ្ធាតិ យុគនទ្ធា. តេនាហ – ‘‘ឯកក្ខណិកយុគនន្ធា’’តិ អរិយមគ្គក្ខណេ ឯវ ហិ សមថវិបស្សនា ឯកក្ខណិកា ហុត្វា សមធុរំ វត្តន្តិ. តេនេវាហ ‘‘ឯតេ ហី’’តិអាទិ. អញ្ញស្មិំ ខណេ សមាបត្តិ, អញ្ញស្មិំ វិបស្សនាតិ ឥទំ តេសំ តត្ថ តត្ថ កិច្ចតោ អធិកភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន អញ្ញថា. ន ហិ បញ្ញារហិតា សមាបត្តិ, សមាធិរហិតា ច វិបស្សនា អត្ថិ. អរិយមគ្គេ បន ឯកក្ខណិកា សមធុរតាយ ឯករសភាវេនាតិ អត្ថោ. ផលវិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាសឡាយតនិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. នគរវិន្ទេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៤៣៥. សមវិសមំ ចរន្តីតិ កាយសមាទិំ សមញ្ញេវ, កាយវិសមាទិំ វិសមញ្ញេវ ចរន្តិ ករោន្តិ បដិបជ្ជន្តិ. តំ បន សមវិសមំ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធត្តា វិសទិសត្តា ន ឯកស្មិំ កាលេ សម្ភវតីតិ អាហ – ‘‘កាលេន សមំ កាលេន វិសម’’ន្តិ. សមចរិយម្បិ ហិ ឯតន្តិ បុព្ពេ សមចរិយាយ ជោតិតត្តា វុត្តំ.

៤៣៧. អាករោន្តិ អធិប្បេតមត្ថំ ញាបេន្តិ បពោធេន្តីតិ អាការា, ញាបកការណន្តិ អាហ – ‘‘កេ អាការាតិ កានិ ការណានី’’តិ. អនុពុទ្ធិយោតិ អនុមានញាណានិ. តញ្ហិ យថាទិដ្ឋមត្ថំ ទិដ្ឋភាវេន អន្វេតិ អនុគច្ឆតីតិ ‘‘អន្វយា’’តិ វុច្ចតិ. ហរិតតិណចម្បកវនាទិវសេនាតិ ហរិតកម្ពលាទិសទិសតិណាទិវសេន វិត្ថារិតកនកបដាទិសទិវិកសិតចម្បកវនាទិវសេន. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ កីចកវេណុសទ្ទមធុរសផលាផលវសេន សទ្ទរសានំ អត្ថិភាវោ វេទិតព្ពោតិ. ចម្បកវសេនេវ បន ផស្សគន្ធានម្បិ អត្ថិភាវោ វុត្តោតិ. តេនាហ – ‘‘រូបាទយោ បញ្ច កាមគុណា អត្ថី’’តិ. ‘‘ឥត្ថិរូបាទីនិ សន្ធាយេតំ កថិត’’ន្តិ វត្វា ឥន្ទ្រិយពទ្ធា វា ហោន្តុ រូបាទយោ អនិន្ទ្រិយពទ្ធា វា, សព្ពេបិ ចេតេ កិលេសុប្បត្តិនិមិត្តតាយ កាមគុណា ឯវាតិ ចោទនំ សន្ធាយ វិសភាគិត្ថិគតា រូបាទយោ សវិសេសំ កិលេសុប្បត្តិនិមិត្តន្តិ ទស្សេន្តោ, ‘‘តានិ ហី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ តានីតិ រូបាទីនិ. ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. តេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ, ‘‘យស្មា បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ, តស្មា ឥត្ថិរូបាទីនិ សន្ធាយ ឯតំ កថិត’’ន្តិ. បុរិសស្ស ចិត្តន្តិ បុរិសស្ស ចតុភូមកំ កុសលចិត្តំ បរិយាទាយ គហេត្វា អន្តោមុដ្ឋិគតំ វិយ កត្វា. ‘‘ហត្ថិកាយំ បរិយាទិយិត្វា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១២៦) ហិ គហណំ បរិយាទានំ នាម, ‘‘អនិច្ចសញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា សព្ពំ កាមរាគំ បរិយាទិយតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.១០២) ខេបនំ បរិយាទានំ, ឥធ ឧភយម្បិ វដ្ដតិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តេនេវ សាធេតុំ, ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទីសុ ន-ការោ បដិសេធត្ថោ. អហន្តិ ភគវា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ភិក្ខវេតិ ភិក្ខូ អាលបតិ. អញ្ញន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ ឥត្ថិរូបតោ អញ្ញំ. ឯករូបម្បីតិ ឯកម្បិ រូបំ. សមនុបស្សាមីតិ ញាណស្ស សមនុបស្សនា អធិប្បេតា, ហេដ្ឋា ន-ការំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សព្ពសោ ឱលោកេន្តោ អញ្ញំ ឯករូបម្បិ ន សមនុបស្សាមី’’តិ. យំ ឯវំ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតីតិ យំ រូបំ រូបគរុកស្ស បុរិសស្ស សព្ពម្បិ កុសលចិត្តំ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន បរិយាទិយិត្វា គហេត្វា ខេបេត្វា ច តិដ្ឋតិ. យថយិទំ ឥត្ថិរូបន្តិ ឥត្ថិយា រូបកាយំ. រូបសទ្ទោ ខន្ធាទិអនេកត្ថវាចកោ, ឥធ បន ឥត្ថិយា ចតុសមុដ្ឋានេ រូបាយតនេ វណ្ណធាតុយំ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខវេ, បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’’តិ ឥទំ បុរិមស្សេវ ទឡ្ហីករណត្ថំ វុត្តំ. បុរិមំ ‘‘យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរូប’’ន្តិ ឥទំ ឱបម្មវសេន វុត្តំ, ឥទំ បរិយាទានភាវេ និទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នគរវិន្ទេយ្យសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៩. បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសុត្តវណ្ណនា

៤៣៨. ធម្មសេនាបតិនោ បដិសល្លីយនស្ស អធិប្បេតត្តា, ឧបរិ ច បាឡិយំ, ‘‘សុញ្ញតាវិហារេន ខោ អហំ, ភន្តេ, ឯតរហិ ពហុលំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣៨) វុត្តត្តា ‘‘បដិសល្លានាតិ ផលសមាបត្តិតោ’’តិ អាហ.

វិប្បសន្នានីតិ វិសេសតោ បសន្នានិ. ឱកាសវសេនាតិ ឥន្ទ្រិយានំ បតិដ្ឋិតោកាសវសេន. ននុ តានិ ឥន្ទ្រិយានិ សភាវតោ វិប្បសន្នានិ ហោន្តីតិ? សច្ចំ ហោន្តិ. ន ហិទំ តាទិសំ បសន្នតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥទំ បន សន្តបណីតសមាបត្តិសមុដ្ឋិតានំ បច្ចុបដ្ឋិតានំ ចិត្តជរូបានំ វសេន សេសតិសន្តតិរូបានំ សេដ្ឋតរំ បណីតភាវាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ផលសមាបត្តិតោតិ សុញ្ញតានុបស្សនាវសេន សមាបន្នផលសមាបត្តិតោ. មហន្តានំ ពុទ្ធាទីនំ បុរិសានំ វិហារោ មហាបុរិសវិហារោ. តេនាហ – ‘‘ពុទ្ធ…បេ… វិហារោ’’តិ. វិហារតោ បដ្ឋាយាតិ បរិក្ខិត្តេ ច វិហារេ បរិក្ខេបតោ បដ្ឋាយ, អបរិក្ខិត្តេ ច បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ. កេចិ បន ‘‘វិហារព្ភន្តរតោ បដ្ឋាយា’’តិ វទន្តិ. យាវ គាមស្ស ឥន្ទខីលាតិ គាមស្ស អព្ភន្តរិន្ទខីលោ. គេហបដិបាដិយាចរិត្វាតិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា. យាវ នគរទ្វារេន និក្ខមនាតិ នគរទ្វារេន យាវ និក្ខមនបទេសា. យាវ វិហារាតិ យាវ វិហារព្ភន្តរា. បដិក្កន្តមគ្គោតិ និវត្តនមគ្គោ. អារម្មណេ បដិហញ្ញនាការេន បវត្តមានម្បិ បដិឃសម្បយុត្តំ ចិត្តេ បដិហនន្តំ វិយ បវត្តតីតិ អាហ – ‘‘ចិត្តេ បដិហញ្ញនកិលេសជាត’’ន្តិ. ទិវសញ្ច រត្តិញ្ច អនុសិក្ខន្តេនាតិ ឯតំយេវ រាគាទិប្បហាយិនិំ សម្មាបដិបត្តិំ ទិវា ច រត្តិញ្ច អនុ អនុ សិក្ខន្តេន ឧបរូបរិ វឌ្ឍេន្តេន.

៤៤០. បហីនា នុ ខោ មេ បញ្ច កាមគុណាតិ ឯត្ថ កាមគុណប្បហានំ នាម តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានំ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘តិដ្ឋន្តិ ចិត្រានិ តថេវ លោកេ, អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទ’’ន្តិ. ឯកភិក្ខុស្ស បច្ចវេក្ខណា នានាតិ ឯកស្សេវ ភិក្ខុនោ, ‘‘បហីនា នុ ខោ មេ បញ្ច កាមគុណា’’តិអាទិនា បាឡិយំ អាគតា នានាបច្ចវេក្ខណា ហោន្តិ. នានាភិក្ខូនន្តិ វិសុំ វិសុំ អនេកេសំ ភិក្ខូនំ. បច្ចវេក្ខណា នានាតិ វុត្តនានាបច្ចវេក្ខណា. ឥទានិ តមេវ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ, ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘បច្ចវេក្ខតី’’តិ វុត្តំ, កថំ បន បច្ចវេក្ខតីតិ អាហ ‘‘បហីនា នុ ខោ’’តិអាទិ. វីរិយំ បគ្គយ្ហាតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយំ អារភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍិត្វា. មគ្គានន្តរំ អនាគាមិផលំ បត្វាតិ វចនសេសោ. ផលានន្តរំ មគ្គន្តិ តស្មិំ អនាគាមិមគ្គេ ឋិតោ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អគ្គមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ អារភិត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ ន ចិរេនេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តមគ្គំ គណ្ហន្តោ និរោធធម្មានុប្បត្តិយា វិបស្សនាបរិវាសាភាវតោ ផលានន្តរំ មគ្គប្បត្តោ នាម ហោតីតិ កត្វា.

តតោ វុដ្ឋាយាតិ មគ្គានន្តរផលតោ វុដ្ឋាយ. មគ្គានន្តរតោ ហិ វុដ្ឋិតោ មគ្គតោ វុដ្ឋិតោ វិយ ហោតីតិ តថា វុត្តំ. ‘‘ផលានន្តរំ មគ្គ’’ន្តិ ឯត្ថ ផលំ អនន្តរំ ឯតស្សាតិ ផលានន្តរំ. ‘‘ផលានន្តរំ មគ្គ’’ន្តិ បទទ្វយេនបិ អនាគាមិមគ្គផលានិ ចេវ វទតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. នីវរណាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ ឯត្ថ, ‘‘បហីនា នុ ខោ មេ បញ្ច នីវរណា’’តិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. ឯតេសន្តិ ឯត្ថ ឯតេសំ នីវរណបញ្ចុបាទានក្ខន្ធសតិបដ្ឋានាទីនំ. បហានាទីនីតិ បហានបរិញ្ញាភាវនាសច្ឆិកិរិយា. នានាបច្ចវេក្ខណា ហោតីតិ តា បច្ចវេក្ខណា នានាតិ អធិប្បាយោ. ឯតាសុ បន បច្ចវេក្ខណាសូតិ ឯតាសុ កាមគុណបច្ចវេក្ខណាទីសុ ទ្វាទសសុ បច្ចវេក្ខណាសុ. ឯកំ បច្ចវេក្ខណំ បច្ចវេក្ខតិ ទ្វាទសសុ នយេសុ ឯកេនេវ កិច្ចសិទ្ធិតោ. អញ្ញោ ភិក្ខុ. ឯកន្តិ អញ្ញំ បច្ចវេក្ខតិ. អញ្ញត្ថោ ហិ អយំ ឯកសទ្ទោ ‘‘ឥត្ថេកេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២១, ២៧) វិយាតិ. នានាភិក្ខូនំ បន ឯកា បច្ចវេក្ខណា, នានាភិក្ខូនំ នានាបច្ចវេក្ខណាតិ ឯវំ ចតុក្កបច្ចវេក្ខណម្បិ ឯត្ថ សម្ភវតិ. ឥមស្ស បន ទ្វយស្ស វសេន អភិសមយោ នត្ថីតិ តទុភយំ អដ្ឋកថាយំ ន ឧទ្ធដំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

១០. ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តវណ្ណនា

៤៥៣. ឯវំនាមកេតិ ‘‘គជង្គលា’’តិ ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមកេ មជ្ឈិមបទេសស្ស មរិយាទដ្ឋានភូតេ និគមេ. សុវេឡុ នាម និចលរុក្ខោតិ វទន្តិ. តតោ អញ្ញំ ឯវាតិ បន អធិប្បាយេន ‘‘ឯកា រុក្ខជាតី’’តិ វុត្តំ. ចក្ខុសោតានំ យថាសកវិសយតោ និវារណំ ទមនំ ឥន្ទ្រិយភាវនា, តញ្ច ខោ សព្ពសោ អទស្សនេន អសវនេនាតិ អាហ – ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ន បស្សតិ, សោតេន សទ្ទំ ន សុណាតី’’តិ. សតិ ហិ ទស្សនេ សវនេ ច តានិ អទន្តានិ អភាវិតានេវាតិ អធិប្បាយោ. ចក្ខុសោតានិ ច អសម្បត្តគ្គាហិតាយ ទុរក្ខិតានីតិ ព្រាហ្មណោ តេសំយេវ វិសយគ្គហណំ បដិក្ខិបិ. អសទិសាយាតិ អញ្ញតិត្ថិយសមយេហិ អសាធារណាយ. អាលយន្តិ កថេតុកាមតាការន្តិ អត្ថោ.

៤៥៤. វិបស្សនុបេក្ខាតិ អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាញាណេន លក្ខណត្តយេ ទិដ្ឋេ សង្ខារានំ អនិច្ចភាវាទិវិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនាសង្ខាតា ឧបេក្ខា. សា បន យស្មា ភាវនាវិសេសប្បត្តិយា ហេដ្ឋិមេហិ វិបស្សនាវារេហិ សន្តា ចេវ បណីតា ច, បគេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសហគតាហិ ឧបេក្ខាហិ, តស្មា អាហ – ‘‘ឯសា សន្តា ឯសា បណីតា’’តិ. អតប្បិកាតិ សន្តបណីតភាវនារសវសេន តិត្តិំ ន ជនេតិ. តេនេវាហ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣៧៣);

ឥតីតិ ឯវំ វក្ខមានាការេនាតិ អត្ថោ. អយំ ភិក្ខូតិ អយំ អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខូតិ យោជនា. ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណម្ហីតិ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថគតេ រូបារម្មណេ. មនាបន្តិ មនាបភាវេន បវត្តនកំ. មជ្ឈត្តេ មនាបាមនាបន្តិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ មនាបភាវេន អមនាបភាវេន ច បវត្តនកំ មនាបាមនាបំ នាមាតិ. តេនាហ (‘‘នេវ មនាបំ ន អមនាប’’ន្តិ). ឥមិនា មនាបភាវោ គហិតោ, ‘‘នេវ មនាប’’ន្តិ ឥមិនា មនាបភាវោ មជ្ឈត្តោ ច ឧភយំ ឯកទេសតោ លព្ភតីតិ, ‘‘មនាបាមនាប’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ អារម្មណេ លព្ភមានវិសេសវសេន តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស បាកតិកំ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តប្បដិសេធេន អរិយស្ស វិនយេ អនុត្តរំ ឥន្ទ្រិយភាវនំ ទស្សេតុំ, ‘‘តស្ស រជ្ជិតុំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្រាយំ យោជនា – តស្ស ចិត្តំ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ រជ្ជិតុំ វា អនិដ្ឋេ អារម្មណេ ទុស្សិតុំ វា មជ្ឈត្តេ អារម្មណេ មុយ្ហិតុំ វា. អទត្វាតិ និសេធេត្វា. បរិគ្គហេត្វាតិ បរិជាននវសេន ញាណេន គហេត្វា ញាតតីរណបហានបរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. វិបស្សនំ មជ្ឈត្តេ ឋបេតីតិ អនុក្កមេន វិបស្សនុបេក្ខំ និព្ពត្តេត្វា តំ សង្ខារុបេក្ខំ បាបេត្វា ឋបេតិ. ចក្ខុមាតិ ន បសាទចក្ខុនោ អត្ថិតាមត្តជោតនំ; អថ ខោ តស្ស អតិសយេន អត្ថិតាជោតនំ, ‘‘សីលវា’’តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ – ‘‘ចក្ខុមាតិ សម្បន្នចក្ខុ វិសុទ្ធនេត្តោ’’តិ.

៤៥៦. ឦសកំ បោណេតិ មជ្ឈេ ឧច្ចំ ហុត្វា ឦសកំ បោណេ, ន អន្តន្តេន វង្កេ. តេនាហ – ‘‘រថីសា វិយ ឧដ្ឋហិត្វា ឋិតេ’’តិ.

៤៦១. បដិកូលេតិ អមនុញ្ញេ អារម្មណេ. អប្បដិកូលសញ្ញីតិ ន បដិកូលសញ្ញី. តំ បន អប្បដិកូលសញ្ញិតំ ទស្សេតុំ, ‘‘មេត្តាផរណេន វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដិកូលេ អនិដ្ឋេ វត្ថុស្មិំ សត្តសញ្ញិតេ មេត្តាផរណេន វា ធាតុសោ ឧបសំហារេន វា សង្ខារសញ្ញិតេ បន ធាតុសោ ឧបសំហារេន វាតិ យោជេតព្ពំ. អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតីតិ ហិតេសិតាយ ធម្មសភាវចិន្តនាយ ច នប្បដិកូលសញ្ញី ហុត្វា ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ. អប្បដិកូលេ ឥដ្ឋេ វត្ថុស្មិំ សត្តសញ្ញិតេ កេសាទិអសុចិកោដ្ឋាសមត្តមេវាតិ អសុភផរណេន វាតិ អសុភតោ មនសិការវសេន. ឥទំ រូបារូបមត្តំ អនិច្ចំ សង្ខតន្តិ អនិច្ចតោ ឧបសំហារេន វា. តតោ ឯវ, ‘‘ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្ម’’ន្តិ មនសិ ករោន្តោ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. សេសបទេសូតិ, ‘‘បដិកូលេ ច អប្បដិកូលេ ចា’’តិអាទិនា អាគតេសុ សេសេសុ ទ្វីសុ បទេសុ. តត្ថ ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋវត្ថូនិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ យថា សត្តានំ បឋមំ បដិកូលតោ ឧបដ្ឋិតមេវ បច្ឆា គហណាការវសេន អវត្ថន្តរេន វា អប្បដិកូលតោ ឧបដ្ឋាតិ. យញ្ច អប្បដិកូលតោ ឧបដ្ឋិតមេវ បច្ឆា បដិកូលតោ ឧបដ្ឋាតិ, តទុភយេបិ ខីណាសវោ សចេ អាកង្ខតិ, វុត្តនយេន អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យ បដិកូលសញ្ញី វាតិ.

តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វាតិ សភាវតោ ភាវនានុភាវតោ ច ឧបដ្ឋិតំ អារម្មណំ បដិកូលសភាវំ អប្បដិកូលសភាវំ វាតិ តំ ឧភយំ បហាយ អគ្គហេត្វា. សព្ពស្មិំ វត្ថុស្មិំ បន, ‘‘មជ្ឈត្តោ ហុត្វា វិហរិតុកាមោ កិំ ករោតី’’តិ, វត្វា តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេន្តោ, ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ…បេ… ទោមនស្សិតោ ហោតី’’តិ អាហ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា វិភាវេតុំ, ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោ ឯវ. សតោតិ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា សតិមា. សម្បជានោតិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សម្បជានការី. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន, ចក្ខុនា វា ករណភូតេន រូបំ បស្សិត្វា. នេវ សុមនោ ហោតិ គេហស្សិតសោមនស្សបដិក្ខេបេន នេក្ខម្មបក្ខិកាយ កិរិយាសោមនស្សវេទនាយ.

ឥមេសុ ចាតិ ‘‘អញ្ញថា ច បនានន្ទ, អរិយស្ស វិនយេ អនុត្តរា ឥន្ទ្រិយភាវនា ហោតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៥៣), – ‘‘កថញ្ចានន្ទ, សេខោ ហោតិ បដិបទោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៦០); – ‘‘កថញ្ចានន្ទ, អរិយោ ហោតិ ភាវិតិន្ទ្រិយោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៤៦១) ច អាគតេសុ តិវិធេសុ នយេសុ. មនាបំ អមនាបំ មនាបាមនាបន្តិ ឯត្ថ មនាបគ្គហណេន សោមនស្សយុត្តកុសលាកុសលានំ, អមនាបគ្គហណេន ទោមនស្សយុត្តអកុសលានំ, មនាបាមនាបគ្គហណេន តព្ពិធុរុបេក្ខាយុត្តានំ សង្គហិតត្តា បឋមនយេ ‘‘សំកិលេសំ វដ្ដតិ, និក្កិលេសំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. បឋមនយេ ហិ បុថុជ្ជនស្ស អធិប្បេតត្តា សំកិលេសកិលេសវិប្បយុត្តម្បិ យុជ្ជតិ. ទុតិយនយេ បន ‘‘សោ…បេ… អឌ្ឌីយតី’’តិអាទិវចនតោ ‘‘បឋមំ សំកិលេសំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខស្ស អធិប្បេតត្តា ចស្ស អប្បហីនកិលេសវសេន, ‘‘សំកិលេសម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តតិយនយេ អរហតោ អធិប្បេតត្តា, ‘‘តតិយំ និក្កិលេសមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សេក្ខវារេ បន ‘‘ចក្ខុមា បុរិសោ’’តិអាទិកា ឧបមា ឯកមេវ អត្ថំ ញាបេតុំ អាហ. តស្មា ចក្ខុទ្វារស្ស ឧប្បន្នេ រាគាទិកេ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនុបេក្ខាយ បតិដ្ឋានំ អរិយា ឥន្ទ្រិយភាវនាតិ. បឋមនយោ វិបស្សកវសេន អាគតោ, ទុតិយោ សេក្ខស្ស វសេន, បឋមទុតិយោ ច សេក្ខបុថុជ្ជនានំ មូលកម្មដ្ឋានវសេន, តតិយោ ខីណាសវស្ស អរិយវិហារវសេន អាគតោ. បឋមនយេ ច បុថុជ្ជនស្ស វសេន, ទុតិយនយេ សេក្ខស្ស វសេន កុសលំ វុត្តំ, តតិយនយេ អសេក្ខស្ស វសេន កិរិយាព្យាកតំ វុត្តន្តិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច សឡាយតនវគ្គវណ្ណនា.

ឧបរិបណ្ណាសដីកា សមត្តា.